Sed enim manifestis uis sua adsistit. quos a primordio possunt non asserere nisi homines fuisse, recipiunt in diuinitatem, affirmando illos post mortem deos factos, ut Varro et qui cum eo somniauerunt. hic igitur consisto: si sunt allecti dei uestri in hoc nomen et numen, ut in ordinem senatorium, sapientia uestra esse concedatis iam necesse est aliquem summum dominatorem habentem allegendi potestatem et quasi Caesarem; neque quisquam aliis praestare potest in quo non ipse dominetur. ceterum si potuerunt deos sese facere post mortem, age, quid deterioris condicionis ab initio esse uoluerunt? aut si nemo est qui deos fecerit, quomodo facti dicentur qui non nisi ab alio fieri potuissent? ita nullus datur uobis renuendi locus esse mancipem quendam diuinitatis. perspiciamus itaque causas allegandae mortalitatis [*](2 terrena de terrenis Goth: terre......... nis Goth* 3 natales Goth concurrunt Wissowa 4 liquent. igitur Oehlerus: ......... A, iam igitur Goth, 1 ........ Rig, Bal* 5 qui mortuos Goth 7 non possunt Goth asserere nisi homines fuisse, recipiunt in Oehlems: undeuiginti litterae fere desunt in A, asserere ............. Goth*, .................. Rig*, asserere sacros et in illam Goth 8 affirmant Goth deos factos, ut Varro Goth: de .............. ro Bal*, Hild* 9 si sunt allecti dei uestri Oehlerus: ......... alle... Goth*, opinor deus qui illos allegit Goth 11 sapientia uestra esse concedatis Oehlems: ...... est.... ... cedatis Goth*, .................... cedatis Bar, ........ uestra ....... cedatis Rig, ...... uestra ...... datis Hild*, allegi mos est: quare concedatis Goth 12 habentem allegendi Goth: habentem allegandi Oehlems: in A m. rec. in locum euanidorum apicum scripsit haec ipsam allegandi 13 praestare potest de (immo in) quo non ipse Oehlerus: prest........... non .... Goth*, praestare . o ...... n .. ip .. dominetur Bat*, praestare potest................ Hild*, praestare potest, si non ipse Goth, praestare potest qui non ipse Rig 15 age quid Oehlerus: a Goth*, a ........ Bal*, .... Hilà*, atquin Goth 16 fecerit Goth 17 ita nullus Goth: ita ...... Hilà*, .......... Bal* 19 allegendae Goth )
122
in caelum. harum duplicem rationem credo proferetis. aut enim ille, quisquis id praestans, facit, ut habeat uel amminicula uel munimenta uel etiam ornamenta fastigii sui, aut meritorum nimentate, conferens dignis quibusque. aliud quid suspicare non datur. nemo quid largiendo alicui aut non sua aut illius causa facit. sed neque hoc potest com!petere numini, ut est tanta ei potestas, ut scilicet deum ex non deo faciat, ut sic tanta humanitas inrogetur, quia egeat opera uel adiulmento quorundam et quidem mortuorum, quod mirum, cum ab initio sibi immortales instituere potuisset. nec diutius de his argumentatus conquiret qui humana diuinis comparauit. sane quae posteior opinio est, discuti debet, si deus reminiscentia meritorum diuinitatem tribuerit. sed si ita est attributa, si pristinis uiris | caelum propter sua merita patuit, recogitandum, quod exinde nemo dignus | eo honore fuit. nisi si capere iam locus non potest. tantis uidelicet priuilegiis caelestia meruerit antiquitas. ergo an meruerit
[*](2 ille quisquis Oehlerus: ille .. : quis Hild*, ille ....... quis Goth*, illu ....... quis Bal*, ille deus quisquis Goth prestans A amminicula Goth: amnicula A 3 munimenta Goth: mu ....... Goth*, muni ..... Bal*, Hild* 4 necessitate conferens Goth: necessita ........... s Goth*, necessi....... s Bal*, necessitas ..... s Hild*, necessitas conferens Oehlerus 5 suspicari Rig quid largiendo Oehlerus: ...... giendo Goth*, quid fungendo Goth non aut Wissowa 6 *illius A neque hoc potest competere Oehlerus: neque ......... petere Goth*, neque ....... petere Bal*, Hild*, neque potest competere Goth 7 ut est] inest Big, ut sit fort., aut est Hartelius ei Oehlerus: et A, haec Goth deum ex non deo Goth: de........ A, denique ...... Hild*, deos Oehlerus 8 ut sic] et si Goth 9 uel adiumento Big: ...... menta A, ........ merita Goth*, uel curae symmeria Goth quod Oehlerus: quo A 10 cum ab initio Goth: ....... tio Goth*, magis, cum alios Rig 11 de his argumentatus Oehlerus: de ........ tus Goth*, deruendis his ictus Goth 12 sane quae posterior Goth: sa........ rior Goth* debet* A 13 reminiscentia meritorum diuinitatem tribuerit. sed si ita estattributa Oehlerus: reminis ...... .......... \'......... buta Goth*, in lacuna 39 litteras numerat Hild* 14 caelum propter sua merita patuit Oehlerus: in lacuna Goth* 15, Hild* 27 litteras conputat, caelum ob merita patuit Goth 15 dignus eo honore fuit. nisi Oehlerus: dig ............ si Goth*, dig lac. 20 litt. nsi Hild*, dignior illis assumptus est; nisi Goth 17 priuilegiis caelestia Goth: .......... a Goth*, lac. 21 litt. a Hild* ) 123
retractemus. | qui ait meruisse, proponat ipsius merita. si quid in cunabulis admissa temporalitatis ualent ad suffragium diuinitatis, incesto commaculatos Opem et Saturnum fratres recepistis. furtiuus infans uester Iuppiter indignus et tecto et ubere humano, meritoque in Creta | proles † tam mala manebat. adultus denique qualemcunque genitorem regno priuat felicissimum, regem aurei scilicet saeculi, sub quo laboris, inopiae nescia laetaque pax quiescebat, sub quo, nulli subigebant arua coloni; ipsaque omnia tellus nullo poscente ferebat. sed oderat patrem incestum et comestorem eius et aui quondam castratorem. ecce autem et ipse cum sorore miscetur, ut huic pri;mum illud dictum putem: τοῦ πατρὸς τὸ παιδίον. tam pius pater quam pius filius. si iustis etiam tunc legibus ageretur, in duos culleos diuidi Iouem decuit. post haec quid dubitaret libidine ab incesto corroborata in leuiora, id est adulteria se et stupra diffundere? de quo
[*](8] Verg. Georg. I 125 sqq. ) [*]( 1 retractemus. qui ait meruisse Goth: re lac. 16 meruisse Goth*, re lac. 20 eruisse Hild* 2 cunabulis admissa temporalitatis Oehlerus: cuna .. lis .......... litatis Goth*, cunabulis lac. 20 litatis Hild*, cunabulis admissa foeditatis Goth 3 incesto commaculatos Opem Oehlerus: incesto .. m .... Opem Goth*, incestorum .... Opem Rig, incesto lac. 14 Bal*, incesto lac. 15 Opem Hildx, incesto iam iunctos Opem Goth 4 uester Iuppiter indignus Oehlerus: ..... ter (in adn..... ter ...) indignus Goth*, lac. 19 ter indignus Hild, Iuppiter plane indignus Goth 5 in Creta proles Goth: incre lac. 15 Hild*, incre ...... Goth*, in Creta sub antro fort., in Creta patris Hartelius tam mala] Amaltheam capellam fort., tum malas Hartelius manebat Goth: manebant Goth* 6 regno priuat felicissimum Oehlerus:...... licissimum Goth*, lac. 15 licissimum Hild*, regno priuauit felicissimum Goth 8 nescia laetaque Goth: ...... ae Goih*, lac. 10 ae Hild* subigebant Goth: subiacebant A 9 coloni Goth: colonis A ipsaque omnia tellus Oehlerus: ..... tellus Goth*, ipsaque tellus omnia liberius Goth 10 et comestorem addidi 11 et aui quondam castratorem Oehlerus: .... castratorem Goth*, .......... castratorem Hild*, etiam aui castratorem Goth 12 primum illud dictum Oehlerus: pri ...... tum Goth*, pri . :........ tum Hild., primum dictum Goth TOU jtatpos TO reaiStev Goth: tupatrostopodion A 13 si iustis etiam Oehlerus: ...... m Goth*, .... ...... m Hild*, si etiam Goth 14 Iouem eiusque patrem fort. 15 post haec quid Goth: ....... Goth*, .......... Hild* 16 adulteria se et Oehlerus: ........ et Goth*, .......... et Hild*, adulteria et Goth ) 124
poetica sic lusitauit quomodo Ilfere, quando, de fugitiuo palam factum, solemus et operam eius percontationi | alienae abusiue nundinare, modo in pretia luxuriae eum figurando, tamquam si bouem aut pretium bouis pensauerit, et imbrem aureum\' pergulis immiserit id est aditum pecunia ruperit, modo in similitudines actuum ipsas, | in aquilam qui rapuit, cycnum qui cantauerat. adeo non fabulae istae sunt de fastidiosissimis foeditatibus atque summis flagitiis compositae? aut forsitan non lasciuiores inde euadant mores atque ingenia hominum? quos quomodo daemones, malorum angelorum proles emissa iam pridem a fide per incredulitatem et fabulas similes auertere studuerint, hic non est nobis extensius agendum. si enim et regibus et principibus et proseminatoribus suis morata plebs eadem quidem non erat natura, alibi auctoritas exigebat similitudinem morum. illorum uero quanto deterior qui non melior? priuato enim titulo Iouem Optimum uulgo appellaltis, et est Vergilii aecus Iuppiter. omnes perinde
[*](17] Verg. Aen. X 450? . ) [*]( 1 fere, quando Oehlerus: ...... Goth*, .......... Hild*, quando Hauercampius de fugitiuo uendendo fort. 2 percontationi alienae Oehlerus: percon ...... Goth*, percon .......... Hild*, percontando Hauercampius, percontantibus fort. abusiue scripsi: abusui A 3 praetia. A tamquam si bouem Oehlerus: ....... bouem Goth*, .......... bouem Hilct 4 praetium A aureum addidi 5 immiserit aut (immo id est) aditum Oehlerus: .... aditum Goth, .......... aditum Hild* 6 ipsas, in aquilam Oehlerus: ip ...... im Goth*, ip ........ Bal*, ............ Hild* rapuit, (serpentem, qui reptauit) M. Klussmannus 7 fastidiosissimis foeditatibus atque summis flagitiis compositae? aut forsitan Oehlerus: fa lac. 25 sit an Goth*, fa lac. 50 sit an Hild* 9 lasciuiores inde euadant mores atque ingenia Oehlerus: lasciu lac. 21 na Goth*, lasciu lac. 30 na Hild* 10 quomodo daemones, malorum angelorum proles Oehlerus: lac. 19 Goth*, e lac. 33 Hild* 11 incredulitatem et fabulas similes auertere studuerint, hic Oehlerus: incr lac. 19 Goth*, incr lac. 35 Hild* 13 regibus et principibus Oehlerus: re lac. 15 pibus Goth*, Hild* morigerata fort. 14 quidem non erat Oehlerus: q ............ Goth*, Hild* (duae primae quae euanuervmt litterae ue esse uidentur) 15\' illorum uero Oehlerus: ......... Goth*, Hild* 16 enim] tamen fort. Optimum uulgo appellatis Oehlerus: optimu lac. 13 tis Goth*, optim lac. 14 tis Hild* 17 aequus Rig: aegus A omnes] Optimus Goth perinde scripsi: proinde A ) 125
incesti in suos, impudici in extraneos, | impii, iniusti. cui nullam insignem infamiam fabula reliquit, is deus fieri non fuit dignus.