De Gubernatione Dei

omnes autem isti, de quibus loquimur, aut Wandali sunt aut Gothi; nam de Romanis haereticis, quorum innumera multitudo est, nihil dicimus, neque aut Romanis eos aut barbaris comparamus, quia et infidelitate Romanis sunt deteriores et foeditate uitae barbaris turpiores. sed hoc nos BOU solum non iuuat sed etiam supra id, quod a nobis ipsis grauamur, grauat, quia et ii, quos tales causamur esse, Romani sunt. unde intellegere possumus, quid mereatur omnis Romana respublica, cum pars [*]( 1 uapulauit A item paulo post soit eam B qui idem statim om. eam 8 quia sed a in ras. A 6 vecte ac praue A. 6 et (ante ad hoc) Å corr. ex at uel nt . 11 nolimus ex nolumas v corr. m. 2 (Brassicuni ?)\': nolumua AB 12 nos soperiores B aolustati nosbrae ex uoluntate n. A corr. m. 11 13 pugnemus sed re a. p scr. m. 2 d 15 paciendos A lW hercticos ex hereticus Å oerr. ID. 2 18 plena d ied lincola super a eras. uidetur 21 nuandaii A ubique 25 turpiores - svpra id quod B in marg. habet 27 hii AB 28 quod B. )

IIII. Porro autem quantum ad conuersationem Gothorum aut Wandalorum pertinet, quid est in quo eis aut praeponere nos aut etiam comparare possimus? ac primum ut de affectu et caritate dicam, quam praecipuam dominus docet esse uirtutem et quam non solum per omnes scripturas sacras, sed etiam per se ipse commendat dicens: in hoc scietur, quod discipuli mei estis, si uos inuicem diligatis: omnes se fere barbari, qui modo sunt unius gentis et regis, mutuo amant, omnes paene Romani se mutuo persequuntur.

quis enim cinis non inuidet ciui? quis plenam uicino exhibet caritatem? omnes quippe a se, etsi loco non absunt, affectu absunt, etsi habitatione iunguntur, mente disiuncti sunt. atque utinam hoc, licet sit pessimum malum, utinam ciues tantum atque uicini: illud est grauius, quod nec propinqui quidem propinquitatis iura conseruant. quis enim se proximis suis proximum reddit? quis soluit caritati quod se agnoscit debere uel nomini? quis est hoc animo, quod uocatur P quis tam propinquus corde quam sanguine, in quo non luridus maliuolentiae zelus ardet, cuius non sensum liuor inuasit, cui non prosperitas aliena supplicium est P quis non bonum alterius malum suum credit? cui ita sufficit felicitas sua, ut etiam [*]( 11 Ioh. 13, 35\' ) [*]( 1 pariter uita B 2 ipse (sed s. e scr. a) quondam heresis A 3 fhixef (sed - ex parte eras. et add. m. 2 it A proinde Rittershusius 13 ferre alt. r punct. A qui] qao* (eras. ut uid. d) d rigięf in fin. e m. rec. add. A 14 se A m. 2 s. U persecuntar B quia enim pienam B 21 caritate d 22 uel in A eras. sed ita ut adhuc legi posait nomine A fort. recte hoc est B quia] qaas d s. scr. i m. 2 23 laridas ut AB ha- bent diuinauit Rittershusius (liuidas rell.) 24 cui) cuius A (ortum ex anteced. cuius) 26 ut] aut punct. a d )

iam uero illud quale, quam saeuum quam ex hac ipsa impietate descendens, quam alienum a barbaris quam familiare Romanis, quod se inuicem exactione proscribunt: immo non inuicem: nam hoc tolerabilius ferme esset, si pateretur quisque quod fecerat: illud est grauius, quod plurimi proscribuntur a paucis, quibus exactio publica peculiaris est praeda, qui fiscalis debiti titulos faciunt quaestus esse priuatos, et hoc non summi tantum, sed paene infimi, non iudices solum, sed etiam iudicibus obsequentes.

quae enim sunt non modo urbes sed etiam municipia atque uici, ubi non quot curiales fuerint, tot tyranni sunt ? quamquam forte hoc nomine gratulentur, quia potens et honoratum esse uideatur. nam et latrones ferme omnes gaudent et gloriantur, si atrociores admodum quam sunt esse dicantur. quis ergo, ut dixi, locus est, ubi non a principalibus ciuitatum uiduarum et pupillorum. uiscera deuorentur et cum his ferme sanctorum omnium? nam et hos quasi uiduas ac pupillos habent, quia tueri se aut pro studio professionis suae nolunt aut pro innocentia atque humilitate non possunt. nemo itaque horum tutus est neque ulli admodum praeter summos uastatione latrocinii populantis immunes, nisi qui ipsis latronibus pares. in hanc condicionem immo in hoc scelus res deuoluta est, ut nisi quis malus fuerit, saluus esse non possit.

.V. Sed uidelicet cum tot sint, qui bonos uastant, sunt for- : [*]( 1 implarimis d 4 hac om. B 8 scribuntur A s. scr. m. 2 pro 12 quot ex quod d corr. m. 2 .18 e.int d quanquam hoc loco d 14 honoratũ A: honoratus B Halmius uidetar B 19 mens ea ut 1 d m. (sic) 22 uastatione d quoA Hal- mium fugit: a uastatione B latrocinii ex latroeinio d corr. m. 2 23 immunis B post qui A add: m. rec. fuerint pares] partes B (\'parea in hac condicione. immo uulgo interpungitur* Halmius) \'fort. in hanc condicionem\' Halmius, quod recipere non dubitaui, quia aW. ferri non posse uidetur; (ceterum eundem errorem habes infra §. -44: in hac necessitate) in hac condicione AB )

nam aut tacent plurimi eorum aut similes sunt tacentibus, etiamsi loquantur, et hoc multi non inconstantia sed consilio, ut putant, atque ratione. exertam enim ueritatem proferre nolunt, quia. eam aures improborum hominum sustinere non possunt, nec solum refugiunt sed etiam oderunt et execrantur, et non modo auditam non reuerentur aut metuunt sed maiore etiam superbientis peruicaciae perduellione contemnunt. et ideo tacent etiam qui loqui possunt, dum ipsis interdum malis u parcunt, ; nec uolunt eis uim apertae promere ueritatis, ne faciant eos ingesta acrius ueritate peiores.

-inter haec uastantur pauperes, uiduae gemunt, orfani proculcantur, in tantum ut multi eorum, et non obscuris natalibus editi et liberaliter instituti, ad hostes fugiant, ne persecutionis publicae. adflictione moriantur. quaerentes scilicet apud barbaros Romanam humanitatem, quia apud Romanos barbaram inhumanitatem ferre non possunt, et quamuis ab his, ad quos confugiunt, discrepent ritu discrepent lingua, ipso etiam, ut ita dicam, corporum atque induuiarum barbaricarum foetore dissentiant, malunt tamen in barbaris pati cultum dissimilem quam in Romanis iniustitiam saeuientem.