De Gubernatione Dei

et quid mirum, si hoc barbari ita credunt, qui legem et deum nesciunt, cum maior ferme Romani nominis [*]( 2 et non sunt *** tam miseri A (exciderunt tres uel quattuor litt. et guidcD. absque dubio tam, ut idem paulo post habet: non tam maiore et statim: in his taffi uitiis) 3 si] etsi B 7 ante iam B 8 aut (ante pagani) ex nt A corr. m. 2, ut statim e contrario ut ex aut 9 prius B corr. ex prior saxonum ex saxorum A corr. m. 2 10 gypidarum A gepidarum B item paulo post (17) Hunorum B item -33 et hnnus 17 11 barbararum \'Rittershusius ut I 36. 47. VI 53. 67. VII 8(?). 37\' Halmius; at V 7 item A aperte habet barbarorum; IIII 61 in omni gente omnium barbarorum; cfr. praeterea populi barbarorum VI 69. 98 12 quem v: quae AB; fort. in archetypo fuit uitiaque pro nitia atque (praesertim cum quae pro que in A saepe occwrrat) 13 criminosa] nitiosa B 15 alani A (Alamanni B) 16 Alani B m. 1 Albani AB m. 2 18 culpa A perierat sed priore r pnnct. A periret B cf. infra ad § 76 quid ex qui A corr. m. 2 19 faceret B sermonis ex sermone A corr. m. 2 21 maiora B et (quod Halmius om.) A ferme ex perme A corr. m. 2.. )

quid ergo mirum barbaros fallere, qui falsitatis crimen ignorant? nihil enim contemptu agunt caelestium praeceptorum, praeceptum domini nescientes, quia non facit aliquid contra legem legis ignarus. noster ergo hic peculiariter reatus est, qui legem diuinam legimus et legalia semper scripta uiolamus, qui deum nosse nos dicimus et iussa illius ac praecepta calcamus; ac per hoc cum eum spernamus, quem coli a nobis credimus atque iactamus, id ipsum, quod cultus dei uidetur, iniuria est.

XY. Denique, ut de peccatis aliis nihil dicam, quis est omnino hominum saecularium praeter paucos, qui non ad hoc semper Christi nomen in ore habeat ut perieret? unde etiam peruulgatum hoc fere et apud nobiles et apud ignobiles sacramentum est: <per Christum quia hoc facio\', \'per Christum quia hoc ago\', \'per Christum quia nihil aliud dicturus sum\', \'per Christum quia nihil aliud acturus sum\'. et quid plura? in id penitus deducta res est, ut, sicut de paganis barbaris prius diximus, Christi nomen non uideatur iam sacramentum [*]( 1 existimet edd.: Qstimet A estimet B 2 hominum ex homine A corr. m. 2 3 Syrorum scripsi: syricorum A siricorum B <fort. Syricorum\' Halmius, sed cum eandem formam in textu habeat, operarum error sit necesse est; scribere eum uoluisse Syriacorum ex Indice eius III collegerim qui sic habet : \'Syrici (Syriaci?)\' maiorum B 6 nil loquentibua ex illoquentibus A corr. m. 2: nihil loquentibus B 7 prohibentis ed. pr. (in v prohiben- et m mg. ns Brassicanus): prohibens etiam A prohibens B 8 estiment B omne ex omni A corr. m. 2: omnium B 9 qui (ante falsitatis) ex quid A corr. m. 1 10 contemptus B praeceptum] praecepta B 14 praecepta soluamus calcamus B 15 cum om. B 19 perierit sed. r del et it mut. in et A peieret ex peier B corr. cf. ad 668 et 76 20 peruulgatum A: per uultum B 22 nihil aliud dicturus B corr. ex nihil dicturus )

nam in tantum apud plurimos nomen hoe parui penditur, ut numquam minus cogitent quippiam facere quam cum se iurant per Christum esse facturos. et cum scriptum sit: non nominabis nomen domini dei tui in uanum, in id reuerentia Christi decidit, ut inter ceteras saeculi uanitates nihil ia.m paene uanius quam Christi nomen esse uideatur.

denique multi non otiosas tantummodo res et aniles sed etiam scelera quaedam se iurant per Christi nomen esse facturos. hic enim loquendi usus est talibus: *per Christum quia tollo illud\', \'per Christum quia caedo illum), *per Christum quia occido illum\'. ad hoc res recidit, ut, cum per Christi nomen iurauerint, putent se scelera etiam religiose facturos. denique quid mihi ipsi euenerit dicam.

cum ante aliquantulum tempus, uictus cuiusdam pauperis prece, praepotentiori cuidam supplicarem, obsecrans ne homini misero et egestuoso rem ac substantiam suam tolleret, ne subsidium et stipem, quo paupertas illius nitebatur, auferret, tum ille, qui rebus eius siti. rabida inhiauerat ac praedam iam spe et cupiditate ardentissima. deuorarat, respiciens ac uibrans in os meum truces oculos, utpote qui tolli sibi a me putaret quicquid ipse alteri non tulisset, nequaquam hoc, quod peterem, fieri a se posse respondit, quasi uero iussu aut scripto id sacro faceret, quod penitus praeterire non posset.

cumque ego causam, qua hoc fieri non ualeret, inquirerem, dixit rem uiolentissimam et cui ; contradici . penitus non deberet: \'iuraui', inquit, cres illius a [*]( 4 Ezod. 20, 7 ) [*]( 1 plurimoe esse nomen B 6 paene iam B 10 caedo] credo A 11 ad hoc ex adhuc A eorr. m. 2, item recidit ex recedit 12 pnta B esse facturos B 14 p̃ce (sic) A. add. m. 2 post motu praepotentiori ex—re A corr. m. 2 item statim homini ex homine 17 ille qui B 8. Z. eius rebus B si dirapida A 20 quicquid A: quod B putaret ex pudaret A corr. m. 2 21 tulisset B et corr. ex tollisset m. 2 d (tolli et tulisset hic suo more lusisse Saluianum putarim) tollisset cum edd. Hdlmius fleri se B 23 possit A ego] ergo fort. recte A 24 fieri n. ualeret ex fleret n. ualerent d corr. m. 2 quaererem B 25 per Christum ante res d rec. m. 8. J. add., fort. recte quia statim sequitur : quod etiam interposito Christi nomine me dixi esse -facturum. )

XVI. Hic nunc interrogo omnes qui sanae mentis sunt: quis umquam crederet usque in hanc contumeliam dei progressuram esse humanae cupiditatis audaciam, ut id ipsum, in quo Christo iniuriam faciunt, dieant se ob Christi nomen esse facturos?s o inaestimabile facinus et prodigiosum! quid non ansae sint improbae mentes ? armant se ad latrocinandum per dei nomen, auctorem quodammodo sui sceleris deum faciunt, et cum interdictor ac uindex malorum omnium Christus sit, dicunt se scelus quod agunt agere pro Christo. et de hostili iniquitate conquerimur et paganicam barbariem perierare causamur.