De Consensu Evangelistarum

Augustine

Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio III, Pars IV (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 43). Weirich, Franz, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1904.

Deinde sequitur Mattheus et inserit mjsterium corporis et sanguinis a domino discipulis datum sicut et Marcus et Lucas. sed cum tradidisset calicem, rursus de traditore suo locutus est, quod Lucas persequitur dicens: [*]() uerum tamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa. [*]() et quidem filius hominis secundum quod definitum est uadit, uerum tamen uae illi homini, per quem tradetur! hic iam intellegendum est illud consequi, quod Iohannes narrat, isti autem praetermiserunt, sicut Iohannes quaedam praetermisit quae illi dixerunt. cum ergo post traditum calicem dixisset dominus quod a Luca positum est: uerum tamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa, et cetera, coniungitur illud secundum Iohannem: [*]() erat ergo recumbens unus ex discipulis eius in sinu Iesu, quem diligebat Iesus: [*]() innuit ergo huic Simon Petrus et dicit ei: quis est de quo dicit? [*]() itaque cum recubuisset ille supra pectus Iesu, dicit ei: domine, quis est? respondit Iesus: ille cui ego intinctum panem porrexero. et cum intinxisset panem, dedit Iudae Simonis Scarioth. [*]() et post buccellam tunc introiuit in illum satanas. [*]( 6 cf. Mattb. 26, 26-28; cf. Marc. 14, 22—24; cf. Luc. 22, 17-20 9 Luc. 22, 21 et 22 18 *Ioh. 13, 23-27 ) [*]( 2 hoc Bl 3 potens Bl tamquam] add. dixerit: tu dixisti rael 4 dici sic r ael respondere ClP AXEL 9 prosequitur R2 N* edd. praeter m 10 tradentes C\'P me om. Q HAE\'L p et oni. CP-PV filius quidem V 12 illi om. p homini illi tJiw edd.. v 13 illum B iohannis CXP 14 praetermiserunt-quaedam om. CP 17 tradentes CxPl me om. Q A p 18 ergo] autem r 20 dixit y pv 21 de quo om. C\'P 22 dixit r 23 ille] ille eet grv panem intinctum RT 24 simoni T C2 Q g scariotis w e, -this ral 25 introiuit (-bit R) BRTD 0, edd. praeter m, introiit cef. )

271

Hic uidendum est, ne non solum Lucae, qui iam dixerat intrasse satanan in cor Iudae, quando pactus est tunc cum Iudaeis, ut eum accepta pecunia traderet, sed etiam sibi ipsi Iohannes repugnare uideatur, quia iam dixerat superius, antequam istam buccellam acciperet: et cena facta, cum di abolus inmisisset in cor, ut traderet eum ludas. quomodo enim intrat in cor, nisi inmittendo iniquas persuasiones cogitationibus iniquorum? sed nunc intellegere debemus a diabolo ludam plenius esse possessum, sicut contra in bono illi qui iam acceperant spiritum sanctum, quando eis post resurrectionem insuflauit dicens: accipite spiritum sanctum, postea eum, cum desuper missus esset die pentecostes, utique plenius acceperunt. post buccellam ergo tunc introiit in eum satanas. [*]() et, sicut contextim Iohannes ipse commemorat: dicit ei Iesus: quod facis, fac citius. [*]() hoc autem nemo sciuit discumbentium ad quid dixerit ei. [*]() quidam enim putabant, quia loculos habebat ludas, quia dicit ei Iesus: eme ea quae opus sunt nobis ad diem festum, aut egenis ut aliquid daret. [*]() cum ergo accepisset ille buccellam, exiit continuo. erat autem nox. [*]() cum ergo dixisset, dicit Iesus: nunc clarificatus est filius [*]( 1 cf. Lnc. 22, 3 5 *Ioh. 13, 2 11 Ioh. 20, 22 12 cf. Act. 2. 1 14 *Ioh. 13, 27-32 ) [*]( 1 dixerunt Bl 2 satanam B M cor] corda BlRTD iudae om. T, add. tunc E2 y tunc om. R T V HAEL y p g 3 siui B ipse CiPF AEL g m 4 iohannis ClPl quia] qui RT Ml HAEL gm 5 cum BRTD P OMQ p gr, cum iam cet. iam misisset gv 6 corde Tl, cordet D, cor iudae RT2 iudas om. MTD 7 inmittendo] permittendo Q cogitationum iniquarum D r ael 9 econtra p illi] add. hic prudenter lectorem diligenter inquirendum eet CP 10 quando -sanctum om. Bl CP 11 insuflauit B H, insuffl. cet. 12 de AlExL. in die p 13 introiuit BTD L edd.apraeter m, introit Cl eum] istum p 14 commemorat\'! (finit lol. 77) deinde deficit T dixit X rv 15 nemo sciuit] nescinit CPV, add. quisquam V 16 ei dixeritjr 17 putabat 01 loculus ClP quia alt.] quod r v dixit x Im, dixerit Xot r, dixisset v (λέγει) 19 enis Bx ut om. B 20 exiit] praemitt. tunc V autem] enim RD )

272

hominis et deus clarificatus est in eo. et deus clarificabit eum in semet ipso et continuo clarificabit eum.

II. [*]() Filioli, adhuc modicum uobiscum sum. quaeritis me, et. sicut dixi ludaeis, quo ego uado, non potestis uenire, et uobis dico modo. [*]() mandatum nouum do uobis, ut diligatis inuicem, sicut dilexi uos, et uos diligatis inuicem. [*]() in hoc cognoscent omnes, quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad inuicem. [*]() dicit ei Simon Petrus: domine, quo uadis? respondit Iesus: quo ego uado, non potes me modo sequi; sequeris autem postea. [*]() dicit ei Petrus: quare non possum sequi te modo? animam meam pro te ponam. [*]() respondit Iesus: animam tuam pro me ponis? amen, amen dico tibi, non cantabit gallus, donec me ter neges. hoc de praedicta negatione sua Petro non solus Iohannes, ex cuius euangelio modo ista interposui, sed et ceteri tres commemorant. non sane omnes ex una eademque occasione sermonis ad eam commemorandam ueniunt. nam Mattheus et Marcus pari prorsus ordine et eodem narrationis suae loco eam subnectunt ambo, posteaquam dominus egressus est ex illa domo, ubi manducauerant pascha, Lucas uero et Iohannes, antequam inde esset egressus. sed facile possemus [*]( 3 *Ioh. 13, 33-38 16 cf. Matth. 26, 30-33; cf. Marc. 14, 26-31; cf. Luc. 22, 31-34 ) [*]( 1 eo] add. si (et si edd.) deus clarificatus est in eo V r aelmv (in Ioh. eu. tract. 63, 3) clarificauit B3 V MQ HAELS yxy g, clarificatua Bl 2 clarificauit F2V HAELS1 7 p 3 quaeretis Jfi CJ" N2M E2 7, edd. praeter g, v 4 dixit ifl non] U08 non D M E1 γϰχψ, edd. praeter g, v 5 nobum Bl 6 sicut-inuicem QJ". BD (nonnulli codd. euang.) et] ut et E2 Y a el m v (Iva xat) 8 dilectionem] add. meam Bl 9 respondit] add. ei pl 10 potestis ÂjEtLl modo me CPF ONQ HAE g 12 te sequi edd. praeter g, v 13 ponas Bt, pones N2 E1 jX edd. praeter p, v amen semel Bl 14 ter me gel m v 15 hoc] cap. II incip. CP solum CzY 16 ex] de r 18 ea AEX 21 est om. Bl manducauerunt (-ber. B1) BlS V Mg. -uerat HAelL a e 22 possimus B2 H2, possumus C2QA2 g)

273

intellegere aut illos duos eam recapitulando posuisse aut istos praeoccupando, nisi magis moueret, quod tam diuersa non tantum uerba sed etiam sententias domini praemittunt, quibus permotus Petrus illam praesumtionem proferret uel cum domino uel pro domino moriendi, ut magis cogant intellegi ter eum expressisse praesumtionem suam diuersis locis sermonis Christi et ter illi a domino responsum, quod eum esset ante galli cantum ter negaturus.

Neque enim incredibile est aliquantum disiunctis interuallis temporis Petrum commotum esse ad praesumendum sicut ad negandum uel ei dominum aliquid ter similiter respondisse, quando quidem etiam contextim nullis aliis interpositis rebus aut uerbis post resurrectionem ter illum interrogat, utrum eum amet, et ei ter hoc idem respondenti etiam ipse mandatum de pascendis ouibus suis unum idemque ter praecipit. hoc autem esse credibilius, quod ter ostenderit praesumtionem suam Petrus et de trina sua negatione ter a domino audierit, ex ipsis euangelistarum uerbis, quae a domino dicta diuerse ac diuersa commemorant, sic probatur. ecce meminerimus quod nunc interposui ex euangelio Iohannis. hoc certe dixerat: [*]() filioli, adhuc modicum uobiscum sum. quaeritis me, et, sicut dixi Iudaeis, quo ego uado, non potestis uenire, et uobis dico modo. [*]() mandatum nouum do uobis, ut diligatis inuicem, sicut dilexi uos, et uos diligatis inuicem. [*]() in hoc cognoscent omnes, quia [*]( 13 cf. Ion. 21, 15-17 21 *Ioh. 13, 33-37 ) [*]( 1 eadem r, ea al recapitulationem (recapul. Bl) B\'R 4 praeferret B1RD 5 per domino ClP intellegi uel ter C g, intellegibiliter B2 9 disiunctis om. HAelL, distinctis p 12 confestim RD 13 interrogauerit CPVF x\'ł edd. 14 eum in ras. et amet et in mg. add. 02 ei om. CPV p idem] idem ei B1, eidem V ipsi x p a 15 praecepit 02 NQ L pg, -perit χψω raelrn 21 quaeretis D2 CVF M E1 i edd. praeter g (c/. supra 272, 3) 22 dixit Bl non] uos non D NlM E* γπγψedd. 23 nobum B 24 sicut-inuicem om. p et] ut et r aelm 25 cognoscetis p quoniam Bl ) [*]( XXXXIII Aag. Sect. III pare 4. ) [*]( 18 )

274

mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad inuicem. [*]() dicit ei Simon Petrus: domine, quo uadis? nempe hic manifestum est ex illis uerbis motum esse Petrum, ut diceret: domine, quo uadis? quia dicentem audierat: quo ego uado, non potestis uenire. respondit Iesus eidem Petro: quo ego uado, non potes me modo sequi; sequeris autem postea. tunc ille: [*]() quare non possum, inquit, sequi te modo? animam meam pro te ponam. huic praesumtioni respondit dominus futuram eius negationem. Lucas autem cum commemorasset dixisse dominum: [*]() Simon, ecce satanas expetiuit uos, ut cribraret sicut triticum: [*]() ego autem rogaui pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conuersus confirma fratres tuos, tunc subiecit Petrum respondisse: domine, tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire. [*]() et ille dixit: dico tibi, Petre, non cantabit hodie gallus, donec ter neges nosse me. quam hoc aliud sit, aliud illud unde Petrus ad praesumendum permotus sit, quis non uideat? at uero Mattheus: [*]() et ymno dicto, inquit, exierunt in montem oliueti. [*]() tunc dicit illis Iesus: omnes uos scandalum patiemini in me in ista nocte. scriptum est enim: percutiam [*]( 10 *Luc. 22, 31-34 19 Matth. 26, 30-82 21 Zach. 13, 7 ) [*]( 4 quia] qui Bl 5 uado om. AFPL pg non] uos non yx raelm potestis (tis exp.) B, poteilis Bl eidem iesas AaaL 6 ego om. CPY potes] potestis AtEIL me om. AEL a sequi modo i edd. praeter p g 7 autem] add. me R (ueron. cant.) 8 te pr. om. BIRD meam s. I. B 9 praestitioni Bx futurum ClP eius om. Bl negationem] add. dus Bl 10 simon simon Y lv 11 ut] at B cribaret B OlNMQ, scribraret L 12 ut] ue Bl 14 subicit HAEPL 15 dicoj et ego dico F pr 16 hoc die H negis C\'P, abneges γχω edd. praeter g, v (cf. 276, 4; 280, 6) 17 quamquam r aliud sic B, alius sic r aliut illud inde B, aliud alibi unde RD, aliud unde ON, aliunde Q, alius alibi: unde r at] ac B\\ ad B2B, a.t CF 19 et om. Bl inquit dicto RD olibeti B 20 dixit p eis B7 iesus om. BRD uos om. Cl patimini Bl 21 in alt. om, p hac r )

275

pastorem et dispargentur oues gregis. [*]() postquam autem resurrexero, praecedam uos in Galilaeam. sic prorsus et Marcus. quid habent etiam haec uerba uel sententiae simile illis, uel quibus secundum Iohannem uel quibus secundum Lucam Petrus rettulit praesumtionem suam? et hic ergo ita sequitur: [*]() respondens autem Petrus ait illi: etsi omnes scandalizati fuerint in te, ego numquam scandalizabor. [*]() ait illi Iesus: amen dico tibi, quia in hac nocte, antequam gallus cantet, ter me negabis. [*]() ait illi Petrus: etiamsi oportuerit me mori tecum, non te negabo. similiter et omnes discipuli dixerunt.

Haec paene ipsis uerbis etiam Marcus commemorat, nisi quod non generaliter, sed distinctius, quemadmodum futurum esset, expressit dictum a domino: amen dico tibi, quia tu hodie in nocte hac, priusquam bis gallus uocem dederit, ter me es negaturus. cum itaque omnes dicant praedixisse dominum, quod eum Petrus esset negaturus, antequam gallus cantaret, non autem omnes dicant, quotiens gallus cantaret, Marcus hoc solus narrauit expressius. unde nonnullis uidetur non congruere ceteris, quia parum adtendunt et maxime eorum obnubilatur intentio, cum aduersus euangelium animo induuntur hostili. tota enim Petri negatio trina negatio est. in eadem namque permansit trepidatione animi propositoque mendacii, donec admonitus, quid ei praedictum sit, amaro fletu et cordis dolore sanaretur. haec autem tota, id est trina negatio, si post primum galli cantum inciperet, falsum dixisse [*]( 3 cf. Marc. 14. 26-28 6 Matth. 26, 33-35; cf. loh. 13, 33—38; Lnc. 22, 31-34 12 cf. Marc. 14, 29-31 14 *Marc. 14, 30 ) [*]( 1 dispargentur B (uerc. wron. eant. claro brix. Amiat. Tol. al.), dispergentur cet., edd., v 3 inmarcus Bl qui CP HAE1L gael habet HAEXL gael sententiam HAelL g ael 4 similiter CP, similem B7R HAEXL gael 5 praerumtionem Bl et] ex B 6 respondit BL 8 amen bis B2 hoc Bl 11 discipuli om. Q, isti r 12 pane Bl 13 fut.] saturum Bt 16 negaturus es CP r (cf. 276,12; 278, 7) 21 cum] dum MQ r 22 inducuntur HAEL 23 trepidationem B, negatione (-nё Q) MQ 25 fleto R ) [*]( 18* )

276

uiderentur tres, quorum Mattheus dixit: amen dico tibi, quia hac nocte, antequam gallus cantet, ter me negabis, Lucas autem: dico tibi, Petre, non cantabit hodie gallus, donec ter neges nosse me. Iohannes autem: amen amen dico tibi, non cantabit gallus, donec me ter neges diuersis enim uerbis et uerborum ordine eandem explicauerunt sententiam dixisse dominum, quod, antequam gallus cantaret, eum Petrus esset negaturus. rursus si totam trinam negationem ante peregisset, quam cantare gallus inciperet, superfluo dixisse Marcus deprehenderetur ex persona domini: amen dico tibi, quia tu hodie in nocte hac, priusquam gallus bis uocem dederit, ter me negaturus es. quid enim adtinebat dicere priusquam bis, quando, si ante primum galli cantum tota illa trina negatio conpleretur, simul et ante secundum et ante tertium et ante omnes galli cantus eiusdem noctis conpleta inueniretur, quae ante ipsum primum conpleta probaretur? sed quia ante primum galli cantum coepta est illa trina negatio, adtenderunt illi tres, non quando eam conpleturus esset Petrus, sed quanta futura esset et quando coeptura, id est quia trina et quia ante galli cantum, quamquam in animo eius et ante primum galli cantum tota \'possit intellegi. quamuis enim uerbis negantis ante primum coepta, ante secundum autem galli cantum peracta sit tota [*]( 1 Matth. 26, 34 3 *Luc. 22, 34 4 *Ioh. 13, 38 10 *Marc. 14, 30 ) [*]( 2 hac] in hac D χω ralem4 negis Clp, abnegea x edà. praeter g, v (274, 16) 5 cantabit] add. hodie F p ter me j edd. praeter p, c negis Clp, abneges r 8 eum] ter eum D raelm esset om. AIEIL 9 peregiss.] petrus egisset p 11 tu om. CPV hac nocte BD p 12 es negaturus rv (275, 16) 13 actinebat B si om. R ante] autem Bl 14 et] * C, om. P, enim et r 15 cantos AxElL eiusdo Bl 16 inueniretur-conpleta om. Bl 18 quando] quod in Bt 19 quanta (ta exp.) C, quando x 1 20 trina] add. futura r et quia om. MQ, et qua Bl galli cantum] gallum Bl cantum] add. esset ceptura r 21 tota om. N 22 posset p enim uerbis om. Bl 23 ante secundum] post secundum HAEL g )

277

illa trina negatio, tamen affectione animi et timore Petri ante primum tota concepta est. nec interest, quantis morarum interuallis trina uoce enuntiata sit, cum cor eius etiam ante primum galli cantum tota possederit, tam magna scilicet formidine inbibita, ut posset dominum non solum semel, sed iterum et tertio interrogatus negare, ut rectius diligentiusque adtendentibus, quomodo iam mulierem moechatus est in corde suo qui eam uiderit ad concupiscendum. sic Petrus quandocumque uerbis ederet timorem, quem tam uehementem animo conceperat, ut perdurare posset usque ad tertiam domini negationem, tota trina negatio ei tempori deputanda est, quando eum trinae negationi sufficiens timor inuasit. ex quo etiam si post primum galli cantum inciperent pulsato interrogationibus pectore uerba illa negationis erumpere, nec sic absurde adque mendaciter ante galli cantum ter negasse diceretur, quando ante galli cantum tantus timor obsederat mentem, qui eam posset usque ad tertiam negationem perducere. multo minus igitur mouere debet, quia trina negatio etiam trinis negantis uocibus ante galli cantum coepta, etsi non ante primum galli cantum peracta est. tamquam si alicui diceretur [*]( 7 cf. Matth. 5, 28 ) [*]( 2 concepta] contemta Bl, coepta 0 ael, nocte coepta HAetL 3 nuntiata (nnt. EL) Bx HAEL 4 possiderit B2 NlQ magnu Bl, magnam V 5 formidinem Y HAEL inuita BlR, inbiuita 2?2, imbui ita HAEL g, imbiberit V ut om. H, aut 0 possit CPF g sed] add. et r ael 6 ut] add. sicut Y, add. clareat XOO r 7 adtendetibi Bl, adtendentibus uidetur » 7, att. uideatur a mulierem moechatus (moecatua B) est BRD, moechatus (-cat. N AE\'L) est muL eet., edd. 8 quandocunque petrus r 9 ederit CIP, ediderit C* tamen J51 nehementer C1P AEL r g, -ti p 10 conceperit Bl possit CP 12 trinae] trina Nl, trinam 0 negationis B ONlQ Bufficienter p qao] add. intelligitur (0 r 13 ai om. Bl 14 peccatore B 15 ante g. c. t. n. diceretur] dici potuisse antequam gallus cantet ter me negabis w r ter—cantam om. B ONM L 16 quando] quia m r galli-eam om. Bl cantu et mente B1 timor] add. eius m r 17 eam] eum B* V l m 18 gitur Bl 19 negatis Bl coepta e. n. a. p. g. cantum del. B1, om. Bl 20 tamqu.] et aquam Bl )

278

hac nocte, antequam gallus cantet, ad me scribes epistulam, in qua mihi ter conuiciaberis, non utique, si eam ante omnem galli cantum scribere inciperet et post primum galli cantum finiret, ideo dicendum erat falsum fuisse praedictum. Marcus ergo de ipsarum uocum interuallis planius elocutus est, qui dixit ex persona domini: priusquam bis gallus uocem dederit, ter me es negaturus. ita gestum esse apparebit, cum ad eundem locum narrationis euangelicae uenerimus, ut etiam illic ostendatur euangelistas sibi congruere.

Si autem quaeruntur ipsa omnino uerba, quae Petro dominus dixerit, neque inueniri possunt et superfluo quaeruntur, cum sententia eius, propter quam cognoscendam uerba proferuntur, etiam in diuersis euangelistarum uerbis possit esse notissima. siue ergo diuersis sermonum domini locis commotus Petrus singillatim ter enuntiauerit praesumtionem suam et ter ei dominus suam negationem praedixerit, sicut probabilius indagatur, siue aliquo narrandi ordine possint omnium euangelistarum commemorationes in unum redigi, quibus demonstretur semel dominum praedixisse Petro praesumenti, quod eum negaturus esset, nulla hic euangelistarum repugnantia deprehendi poterit, sicut nulla est.