Contra Cresconium

Cum ergo dixerim: sed si qua uera essent uestra documenta, ecclesiae, hoc est catholicae, uos ea probare debuisse, ut uos intus essetis, illi autem quos conuinceretis pellerentur foras, quid est quod respondere uoluisti ideo separationem factam, quod nos foras essemus propulsi, uestri autem in ecclesia plenaria et catholica remanserunt? hoc si totidem uerbis uobis Maximianenses dicant, quid respondebis nisi nec refelli dignos, sed tantum rideri, qui ecclesiam plenariam cum episcopis iam minus quam centum contra tantam numerositatem ac multitudinem, cui amplius quam trecenti praesident, audeant adfirmare, cum per omnes Africae regiones, ubi Maximianenses sunt, non desit etiam communio Primiani, per alias autem multo plures latioresque Africae partes unum Maximianensem nemo repperiat nisi uix forte peregrinantem? quo igitur ore contra ecclesiam a solis ortu usque ad occasum promissam uoce ueritatis et redditam audes ecclesiam plenariam dicere partem Donati, cum ipsa non sit nisi Africae, illa uero cum tot gentibus sit et Africae? (sed uidelicet ista illam misit foras.\' ne, quaeso, tu istam uocem mittas foras: in facie est frons hominis, non [*](9 Peti!. I 22, 24 13 cf. epist. Creac. 24 cf. Ps. 49, 1 ) [*](2 uel-potuistis nddidi 5 sacrilegio R 6 pr. et] ut v ai Ym2, om. Yml 7 mortuus lOml 9 dixeris WXmlYB sed om. Z quam X 13 quo Z, euan. X 16 i nec refelli euan. W refellis (W)XmlYmlR 18 contractantam W 20 desint WYml 21 priamiani Xml 22 reperiat WR 23 quod Wml 24 ocasum W )

sub umero. ergone ista illam misit foras? non uides, si illa mittatur foras, de qua dicit deus ad Abraham: in semine tuo benedicentur omnes gentes, de qua praedictum legitur, quod erit in nouissimis diebus manifestus mons domini et uenient ad eum uniuersae gentes, de qua praedictum canitur: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius uniuersae patriae gentium, de qua praedicatur, quod in toto mundo fructificet et crescat, quam ipse dominus dicit dilatari per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem, non, inquam, uides, si haec mittitur foras, eam cum lege dei, eum prophetis, cum psalmis, cum apostolis, cum ipso euangelio, cum toto denique testamento et cum ipso herede mitti foras?

Quod nefas si attendis, si perhoiresois, si contremescis, uide ubi sitis et redite intro, quoniam non misistis, sed uos potius existis foras. uide, quid faciat animosa caecitas. dicitur, quod Maximianus Primianum miserit foras, et ridetur; dicitur, quod pars Donati labores apostolorum per uniuersum mundum fructificantes et crescentes misit foras, et non exhorretur.

Ne quid sane fallaris aut fallas, quoniam id, quod tam crebro commemoraui, non aduertens uel te aduertisse dissimu lans dixisse me adfirmas non esse frumenta dominica quam ego ecclesiam catholicam sic adserui, quomodo eam non [*]( 2 Gen. 22, 18 4 cf. Eaai. 2, 2 6 Ps. 21, 28 9 cf. Col. 1, 6 10 cf. Luc. 24, 47 24 cf. epist. Cresc. ) [*]( 1 humero XYm2Zv umere li ego ergone Wml istam WYml istam illa Z alt. illam WYml 2 dominus v habraham W abraam R 4 mons domus domini Z 6 commemerabuntur et couertentur W 8 praedicitur Ym2R 10 ierusalem R iherusalem Z 13 testamento euan. W 14 foras uide (del.) quid (del.) fac/////////od W 15 pr. sij ait WYmlB sin Xml perorrescis R contraemesc////// W contremiscis Ym2Zv 16 credite Yml 17 animosa] animositas XZ 18 dicitur (it s. I. mSS) X 22 quoniam] quod Yml 23 diasimulas WXml 25 nonl nunc XmHZv, ckl. Ym2, om. R )

adserit scriptura diuina, frumenta sola in horreo recondentur, nunc ecclesia tamquam area cum palea trituratur. hoc est quod uos urget ac premit et nisi corrigamini extinguit, quia huius areae paleam; quod uos esse monstrastis, non uos posse tolerare dixistis, purgatum frumentum inpudenter uos esse finiistis, ac sic ex ipsa area uanis calumniis turbulenti, tamquam leuissimus triturae puluis per inane sublatus, ante nouissimum uentilationis tempus existis. uox denique adrogantissima atque falsissima uestra est illa, non nostra: quid paleae cum frumento ? quod de somniis uanorum et reuelationibus prophetarum Hieremias ait, et tamquam de nobis et uobis dictum sit, Parmenianus hoc scribit. quaere quoque a Maximiano; nihil aliud de se dicet. non enim est alius impiae superbiae tumor apud omnes, qui se a Christi unitate discindunt, quam se solos christianos esse iactare et damnare ceteros non solum quibus eorum lis nota est, uerum etiam quibus eorum nec nomen auditum est.

Iam illud quam eleganter tibi uisus es dicere, quod, cum ego de testamento dei dixissem: nunc undecumque prolatum est recitetur, respondendum putasti, quod iam hoc confessionem criminis habeat et ideo dixerim: a quocumque prolatum est recitetur, quia apud me constat et a nostris exustum et a uobis seruatum atque prolatum. ita uero si ueritate confisus a Maximiano uelis proferri [*]( 9 Hier. 23, 28 12 cf. Parm. III 3, 18-19 19 Petil. I 23, 25 20 cf. epist. Creec. ) [*]( 1 orrea R 2 ecclesiam WXmlR 3 urguet YR 5 tollerare R 6 si R ez] e Xml area] orrea R calumniis (nii in ras. m2) X tarbulentis WXmlYmlv et turbulentis Ym2 teturbulentis R 9 adque R aestra est illa-12 uobis dictum sit hoc loco om. B, cf. ad cap. 66, 88 uestrae R 10 frumento) tritico Z 11 iheremias Z 12 et de R seribo WYml 13 dicet scripsi dicit codd. v est enim YmJRtI 14 impius R a Christi unitat euan. W 15 et damn IftUIn. W 16 quibue otn. Z 18 iam scripsi nam codd. v es] est WYmlR 19 de om. R unde quae R 21 ideo (o m2) X 24 confixus YR )

codicem legis, unde recites Dathan, Core et Abiron, qui uiui terra dehiscente submersi sunt, quibus istum Bagaiensis sententia conparauit, non eo firmius contra illum recitabitur, quia in eius codice repperitur? quod ergo dixi: testamentum undecumque prolatum est recitetur, non est confessio criminis, sed fiducia ueritatis. quid enim commodius, quid praeclarius quam ut, si fieri potest, quod aduersus te legatur a te proferatur? non quia ego non habeo pro me, sed facilior est certiorque conuictio, ut tu habeas contra te quod pro te, si corrigaris, fiat.

Contra uniuersitatem uero ecclesiae quia te inania repetere libuit, etiam hic tibi respondeo. sicut in Africa pars Donati uos estis, a quibus apparet partem Maximiani schisma fecisse, quoniam non est per totum Africae qua uos estis, uos autem et in regionibus in quibus illa est non deestis — nam et alia schismata facta sunt ex uobis, sicut Rogatenses in Mauritania Caesariensi, Urbanenses in quadam Numidiae particula et alia nonnulla, sed ubi praecisa sunt, ibi remanserunt; et hinc eminet eos a uobis exisse, non uos ab ipsis, quia uos etiam in his terris estis ubi ipsi sunt, illi autem, quaquauersus uos estis, non nisi forte peregrinantes inueniuntur —, sic ecclesia catholica, quae, sicut ait Cyprianus, ramos suos per uniuersam terram copia ubertatis extendit, ubique [*]( 1 cf. Num. 16, 31 11 cf. epist. Cresc. 22 cf. Cypr. De cath. eccl. unitate c. 5 ) [*]( 1 datan corae X chore Z(v) 2 deiscente R bagaiense Wml bagaienai Wm2Y pagagensi R 3 eo om. R 4 reperitur WXYmlZv testamento R 7 quod] quam ut WXmlYml, del. Ym2, om. R 8 legatua YB ad te R proferatus Ym1 11 qaia] qnę a Yml 12 in] im Xml 13 aparet R maximiani (ni in ras. m2) X 14 totam om. YRv per africam Ym2(v) 15 uos autem om. R non deestis] unde eatis R 16 et alia ach euan. W sint Xml rogatensem WXmlYmlR rogatense Ym2 17 in Ma euan. W Caesareensi v urbanense Ym2 numidia WXmlYml 18 et talia W 19 eminet scripn enim et codd. enim <appar)et v 23 per] in Cypr. )

sustinet scandala eorum, qui ab illa uitio maxime superbiae praeciduntur, aliorum hic, aliorum alibi atque alibi, qui partes suas ostentantes dicunt: ecce hic est Christus, ecce illic, quibus ne credatur ipse praemonuit. non enim ostendunt uiam, de qua prophetatum est in psalmis: ut cognoscamus in terra uiam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum, sed suae communionis quisque regiones, ecce hic, ecce illic. ubi enim cadunt, ibi remanent, et ubi separantur, ibi arescunt. unde ipsa de qua praeciduntur etiam in eas terras extenditur, ubi iacent illa in sua quaeque regione fragmenta; in illa uero singula quacumque ipsa distenditur non sunt, quamuis aliquando uix rarissima folia ex eorum ariditate uentus elationis in peregrina dispergat.

Haec igitur ecclesia, quae, ut eiusdem identidem uerbis utar, ramos suos per uniuersam terram copia ubertatis extendit, ad multas etiam barbaras gentes extra orbem Romanum crescendo peruentura est. quod et te inquisisse et comperisse arbitror, ut diceres: omitto gentium barbararum proprias religiones, Persarum ritus, sidera Chaldaeorum, Aegyptiorum superstitiones, deos magorum, ut omnia ista non sint, quia prouidentia dei in christianum nomen totus cotidie uertitur mundus. haec tu uera dixisti, et sic impletur promissio quae dicta est Abraham: in semine tuo benedicentur omnes gentes. \'omnes\' inquit \'gentes\', non dixit: \'omnium gentium omnes homines.\' unde necesse est non solum fecunditate [*]( 3 Matth. 24, 23 5 Ps. 66, 3 15 cf. Cypr. De cath. eccl. unitate c. 5 18 epist. Cresc. cf. III 65, 73 23 Gen. 22. 18 ) [*]( 1 maximae WXY 2 alibi illos qui Ym2R 3 suoa Wml 4 ne] nec R 5 salmis W 7 salutarem W 8 illic] add. remanent Z ibil illic Z 10 quaeque in (om. R) sua Rv 11 in del. Xm2, om. Z quecumque W quaecumque Yml quocumque Z 12 sunt] add. sed R 14 itidem R 16 multa W gent////////tra W 17 quod-inquisisseJ qu////////e W et te] ecce Xml Yml te Ym2R 18 arbitros Yml barbarum WX Yml 19 religiones scripsi regiones codd. v caldeorum Y aegiptiorum W 21 prouidentiam WXml per prouidentiam Xm2Z 23 a.braham W ad abrabam Xm2Z 25 solum om. WXmlYR )

crescentis ecclesiae, uerum etiam permixta multitudine inimicorum eius, per quos pietas eius exerceri et probari possit, usque in finem iudiciariae separationis totus orbis impleatur. sic commemoratum est hoc testamentum et ad filium eius Isaac domino dicente: et statuam iuramentum meum, quod iuraui Abraham patri tuo, et ampliabo semen tuum tamquam stellas caeli, et dabo tibi et semini tuo omnem terram, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, sic et ad nepotem eius Iacob: et erit semen tuum sicut harena terrae et dilatabitur supra mare et in africum et in aquilonem et ad orientem, et benedicentur in te omnes tribus terrae. (supra mare* autem plerumque scriptura cum dicit, occidentalem partem solere significari nouit qui legit. huic tu testamento si prolato consentire uoluisses, non in solo africo remansisses.

Non ergo nobis communicant, sicut dicis, Nouatiani Arriani Patripassiani Ualentiniani Anthropiani Appelliani Marcionitae Ofitae ceteraque, ut uerbis tuis utar, nefariarum pestium, non sectarum, sacrilega nomina. uerumtamen ubicumque sunt isti, illic catholica, sicut in Africa ubi et uos, non autem, ubicumque catholica est, aut uos estis aut haeresis quaelibet illarum. unde apparet, quae sit arbor ramos suos per uniuersam terram copia ubertatis extendens et qui sint rami fracti, non habentes uitam radicis atque in suis quique iacentes et arescentes locis. sed si non permanserint in [*]( 5 Gen. 26, 3-4 9 Gen. 28, 14 17 cf. epist. Cresc. 19 epiat. Cresc. 23 cf. Cypr. De cath. eccl. unitate c. 5 26 Rom. 11, 23 ) [*]( 1 crescentes Yml 2 probare WXmlYmlR 3 usque (us i ras. m2) X 4 testamento WXmlYmlR 5 meum] eius R 6 ad abraham Z amplificabo R 9 ad om. R 10 arena YrnlR 11 et in africum-13 supra mare om. W 14 degit WXmlYml 15 noluisses WXmlYR sola africa Ym2R 18 antropiani WXYZ antroniani R Patriciani v Apellitae v 20 icumque euan. Tfr 21 n[on au]tem (on au euan.) W 26 crescentes WYmlR )

infidelitate, sicut de Israhelitis dicit apostolus, inserentur; potens est enim deus iterum inserere illos, non ut iterum accipiant sacramentum baptismatis, quod iam tractum ex arbore non mutarunt, sed ut reuiuiscant ei radice caritatis et unitatis, a qua separati sterilitate animositatis arescunt; sicut rursus inserendos putastis Praetextatum et Felicianum, quos secum praeciderat Maximianus, nec praecisorum baptismum reprobastis. quibus uere aliquid praestaretis, si non eos fragmento uestro, sed et uos et illos radici catholicae redderetis.

Iam uero ad illud quid respondeam, quod tibi uisus sum dixisse pro uobis, quoniam dixi non prodesse baptismum eis qui ab unitate discedunt, inesse illis tamen hinc probari, quod redeuntibus non restituitur? firmasti enim et uos hoc dicere, quod maioribus nostris ad ecclesiam non redeuntibus baptismus quem ibi acceperant non profuerit. hoc si diceretis. nihil inter nos aliud quaereretur, nisi quae sit ecclesia ubi baptismus prosit. sed uos non dicitis in nobis baptismum esse ac non prodesse, sed dicitis omnino non esse, quod ab eis acceperimus, qui eum discedendo perdiderant. unde nec potuisti respondere nec poteris ad illud, quod a me positum est, inesse baptismum discedentibus hinc probari, quia redeuntibus non restituitur. si enim baptismum Felicianus a uobis recedendo perdiderat, cur non denuo rediens baptizatus est, ut ei quod perdiderat redderetur? ipse denique Maximianus si ad uos redeat, non baptizatur, quod deberet utique, si [*]( 11. 14 cf. epiat. Cresc. 12. 21 cf. Petil. I 28, 25 ) [*]( 1 istrahelistis W israheliBtis X 4 alt. exj e Xml 5 sterelitate W sterilitatem Yml 7 maximianum WYml praec(-t-J2jiosorum WR 8 uero W 9 frnmento WXmlYB fracmento Xm2 11 uero] ueo X reepondeamini WXmlYml respondeam nisi Xm2Z 12 dirlsse] dicis esse Xm2Z baptismus Yml 15 non om. WXmlYB 16 hoc (o in ras. m2) X 17 queretur Zm2 21 responder////////////teris W a me] ante YR 22 baptis[mum] W 23 restuitur W 24 nobis Xml 26 baptizatus YmlR )

perdiderat baptismum. tua quippe uerba sunt, quod in eius schismate sententia damnationis retenti simul et baptisma et ecclesiam perdiderunt. sicut ergo eis redeuntibus redditur ecclesia, reddatur baptismus; baptizentur, inquam, redeuntes, si baptismum amiserunt abscedentes. hoc quia non facitis, etiam uos fatemini ab ecclesia recedentibus inesse baptismum nec prodesse. dant ergo sicut habent, id est ut et ipsis, qui ab eis extra ecclesiam sumunt, insit baptismus nec tamen prosit. unde sicut illis redeuntibus non redditur quod non amiserunt, ita et illis non dandum est quod acceperant, sed agendum cum eis, ut per ecclesiam prosit utrisque quod extra ecclesiam inesse potuit, non prodesse. ac per hoc nec pro uestro errore aliquid dixi et ei quod dixi non respondisti.

Adiungis etiam de horto concluso et fonte signato, quod omnino unde dictum sit non intellegis. si conclusus est, inquis, hortus et fons signatus, quomodo qui extra foris est positus et ab horto, id est ecclesia, et fonte cius, id est baptismate, separatus, potest dare quod non habet? interroga Felicianum, utrum in horto concluso fuerat, quando illi reditus quasi ad eundem hortum conclusum dilationis ianua pandebatur. an forte exinde furatus est fontem, ubi laicos suos in Maximiani schismate baptizaret? quod si ita est, ubi tunc uestri suos abluebant? an eos pariter illa dilatione distulerunt, donec fures illi ad hortum cum fonte remearent? tunc non erant isti pseudoprophetae, quando de Primiani criminibus mentiendo deceptos ad suum sacrilegium traducebant, lupi rapaces, quando seductos de grege Primiani [*]( 1 cf. epist. Cresc. et III 15, 18 15 epist. Cresc. cf. I 84, 40 et Cant. 4, 12 ) [*]( 2 scismate W retenti v recenti WXmlYR recentorum (sic) Xm2 trecentorum Z, cf. III 15, 18 baptisma et] baptismae WXml baptisme Yml 3 eis] illis Z, euan. in X redditus Yml 4 inquamj quam WYm1 5 si] sibi W 7 ipsi WXmlYmlR 9 alt. non om. WXmlYmlR 12 ac] hac W 13 pr. dixi] dixit WXml 14 orto TVR hic et YZ passim 21 pandebantur XmlYrnl, euan. W 28 suosj uos XYm2RZv 25 seudopropbete R de om. WXmlYR )

ad suae concisionis particulas pertrahebant? negas eas quas dixi tyrannicas uestrorum in fundis alienis dominationes et bacchationes ebrietatum: nega quantum potes; non uereor, ne propterea nobiscum uos pigeat concordare. non in uos tale aliquid dixi, qualia Maximianenses damnati a uobis audire meruerunt. negas furorem circumcellionum et praecipitatorum ultro cadauerum cultus sacrilegos et profanos; non tamen negas, cum Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium funeribus plena essent litora, quibus in ipsa morte maior est poena, quod nec ipsam inuenerunt sepulturam, his uos insepultis cadaueribus inhaesisse. ibi enim iacebant Praetextatus et Felicianus; aut si apud uos reuixerunt, quid de baptismo agitis. quem tunc mortui tradiderunt?