Contra Cresconium

Audes mihi dicere, homo prudens: ille qui tradidit te crea?it, sic nesciens illum esse creatorem nostrum in eo, quod christiani sumus, qui est creator noster in eo, quod homines sumus, quamuis nec illum, quem putas creatorem meum, de traditione conuiceris. ego autem non tibi rependo hanc iniuriam; nec tuum nec filiorum uel nepotum aut pronepotum tuorum. si in parte Donati fuerint, Felicianum dico creatorem. tantum, quia permittis, admoneo, ne creator tuus post nomen hominis impia uanitate currentem te inueniat desertorem. deinde plausibiliter tibi uideris adiungere: a fonte deducitur riuus et [*]( 6 cf. epist. Cresc. et III 35, 39 11 cf. epist. Cresc. 16. 25 epist. Creac. cf. III 37, 41 ) [*]( 1 accussasti Wml ai] qui Ym2 hac om. WYRv 2 seruare bis X damnandos WXmlYml 4 audis et] audisBet WYml audisse R 7 noa] uos WYR uestri] nostri YmJ 8 hac R 9 dampnare R 16 mihi] non R prudens] proderis WYml te] ot codd., c/. III 37, 41 17 eie] si WYR, om. v creatorum nostrorum W 20 traditionem WYmJ conuinceris XZ n tibi re euan. W rependo tibi v respendo YmJ reprehendo R iuriam X 21 noepotum X ant] ac XZ 28 nec WYmJ 24 currentis Ym2R 25 didaci turribus WYml deducitor ribue Xml )

caput membra sequuntur. sano capite omne sanum est corpus, et si quid in hoc morbi uel uitii est, omnia membra debilitat. originem suam respicit quidquid in stirpe procrescit. noti potest innocens esse qui sectam non sequitur innocentis, cum praesertim scriptum sit: in legalibus patrum uestrorum ne ambulaueritis. in his omnibus uerbis tuis omitto, quia non est simile quod de humano corpore conparasti; fieri enim potest, ut et pes doleat capite sano et pede sano caput omitto etiam, quod tibi exciderit quid paulo ante dixeris; hoc et nos uolumus hoc suademus, ut Christus christiani sit caput, qui nunc nescio quem traditorem caput uis esse ignotarum gentium. tium christianarum, ubi datum et acceptum Christi baptismum non uultis agnoscere, tamquam baptizati non nisi ab illo traditore creati sint. omitto et illud, quantum me adiuuet quod de scriptura testimonium ipse posuisti, dictum esse Iudaeis: in legalibus patrum uestrorum ne ambulaueritis, cum hoc utique praeceptum quicumque tunc obseruare uoluerunt, sicut prophetae sancti et septem milia uirorum, qui non curuauerunt genua ante Bahal, a populo tamen suo et a communibus sacramentis non se diuiserunt. hoc dico, hoc uelis nolis repetendo, quamlibet tibi uidear molestus, inculco: noli Caecilianum totiens absolutum caput facere posteris nobis, cum ego et Primianum a Feliciano et Felicianum a Primiano damnatum non tamen faciam caput posteris uestris.

Iam uero de persecutionis inuidia, quam a terrenis potestatibus uos pro parte Donati perpeti gloriamini. [*]( 5. 16 Ezech. 20, 18. cf. III 38. 42 9 epist. Cresc. cf. III 7. 7 18 cf. III Reg. 19, 18 25 cf. epist. Cresc. ) [*]( 2 uel] uelut WYml debilitat scripai debilitant WXZ debilitantar YRfJ, ct. III 37, 41 3 quicquid XYBZ procrescit scripsi procescit Yml processit cet. v, cf. III 37, 41 non potest-ecriptum sit om. B 6 tuis uerbis Z 8 pedes XZ doleant WXYmlZ 9 quid] quod Ym2li 11 uis caput v 17 utique hoc Zml 19 cnrbauernnt TT" baal YBZ(fJ) 20 us sacra euan. W alt. hoc om. WYB 22 toties Bv nobis) nostris Ym2B nobis cum in ras. Xm2 25 perseqaa- (-cu- itjtionibus WB inuidiam WXmlYB 4 )

quamuis in illo trium librorum opere satis tibi abundeque responderim, neque nunc tibi tacebo, quod ex hac causa Maximianensium breuiter responderi potest, neque si propterea uos imperitis atque inprudentibus populis commendatis. sic enim se Maximianus ipse, sic eius socii, qui nec persecutionibus uestrorum, \'ut ad eorum communionem redirent, cedere potuerunt, uanis imperitisque commendant. sed qui sobrie cogitant eorum, qui aliquam molestiam patiuntur, non poenas considerari oportere sed causas, intellegunt eos pro crimine sacrilegi schismatis, in quo a uobis merito iusteque damnati sunt, commotiones etiam saecularium iudiciorum merito iusteque perpessos. neque enim illud commemoro quod in tua epistula posuisti, quod Maximiani non basilicam sed speluncam non Optatus sed populus euertit. quamquam etiam illic, etsi incertum est uestros fecisse, certum est tamen illum passum fuisse persecutionem nec tamen iustum esse sed impium. unde iam cogeris confiteri non debere quid quisque patiatur, sed quare patiatur adtendi.

Sed mihi parum est hoc Maximiani exemplo interim demonstrare non continuo iustum esse. qui obtento atque adumbrato Christi nomine patitur persecutionem, quando et Maximianus sacrilegus passus est, nisi te cogam fateri, quod et religiosi sacrilegos et iusti impios persequuntur, non sane nocendi studio, sed necessitate potius consulendi. nec de uetere testamento profero exempla, quamuis te etiam propheticis exemplis doceri uelle dixisti. illa, inquam, nimis antiqua non [*]( 1 lib. I-Ill 12 cf. epist. Cresc. et III 59, 65 25 cf. epist. Cresc. ) [*]( 2 taceo Z 3 neque ai] nam quasi Xm2Zv 4 populis] add. aos R 7 inperitisque R R aliqua molestia W aliquas molestias XZ 11 iudiciorum aaeculariuin Bv 14 obtatus R 16 perseqaationem JVXYZ (passim) iustum om. Z 17 iam om. ir 18 attendi WXYZ 19 para euan.\' W est om. Z 21 nomine (ne in ras. m2) X 23 re.legiosi (g eras.) W persecantur R 24 noncendi W coneolendi WYml ueteri XYm2RZ 25 proferre WYml quamuis (8 supra ras. m2) X, om. W 26 docere Ym2 uelle] ille JVXmIYml illa Ym2B )

profero; fuerunt enim alterius dispensationis et temporis. iam post reuelatam et oportuno tempore commendatam mansuetudinem episcopi uestri, quod quidem nos DO. dicimus iustum. sed quamdiu ibi ea et talem causam defendis tu dicere cogeris, episcopi, inquam, uestri uestros schismaticos persecuti sunt.

Iam itaque non dico: \'persecutionem passus est Maximianus, fecit Optatus), quoniam hoc nos ignorare respondes et ita fecit, ut hinc nulla possim gesta recitare; quamquam in tam recenti memoria ciuitates ipsae si interrogentur. negare non possunt hoc ergo non dico, sed dico: persecutionem passus est Maximianus, fecit Primianus et recito gesta, quibus ostendam domum, quam Maximianus propriam defendebat, Primianum procuratione mandata exorcisterii ecclesiastici nomine, fauente sibi Sacerdote legato, quod ipsa gesta indicant, abstulisse. sed iustitiae, non gratiae fuerit iudex — non abnuo, non refello —: cur ergo Primianus apud acta magistratus Carthaginiensis inter alia, quae de nobis contumeliose prosequenda mandauit: illi, inquit, auferunt aliena, nos intermittimus ablata, cum ipse abstulisset aliena, si Maximiani erat domus, si autem Maximianus eam potius usurpauerat, non intermisisset ablata? sed si neque hoc ad persecutionem uis pertinere, dico episcopos uestros et clericos uestros Maximianensibus in eis sedibus manentibus, in quibus antiquitus fuerant ordinati, fecisse persecutiones, apud proconsules accusasse, impetrasse iussiones eisdemque iussionibus exsequendis officiorum instantiam et ciuitatum auxilia meruisse. ut illi, qui iam fuerant Bagaiensis sententiae seueritate damnati et a [*]( 18 cf. Breuic. III 8, 11 ) [*]( 2 opportano v 3 aestri quod in Tal. Xm2 qaos WYml iusti Xm2Z 4 ea] est WXmlYmlR 5 pers. sant] peneqantia Xml 7 respondis WXmlYmlR 10 possint X".flZ 11 gestsm WYml 14 Sacerdote scripsi sacerdote codd. v, cf. cap. 3, 3 apud legatum Cal"thaginis 16 magistra euan. W carthaginensis WRZv 17 contumeliore W 18 inquid W 21 intermi*siset (s eras.) W 24 acensase X 25 exequendos Yml exequendis YmflZ 26 instantia X-I 27 fuerat WYml )

uestrae communionis corpore, ne per cuncta membra pestilens uirus inreperet, conpendioso dolore praecisi, et nullum iam uobis facientes suae communionis morbida contagione periculum cum praecisis pariter plebibus suis propria conuenticula frequentabant, loca et basilicas quas non inuaserant cum populis sibi cohaerentibus perpetua possessione retinebant, terrerentur proturbarentur expellerentur, renitentes exhiberentur.

Lege quae de illis uel in illos aduocatis prosequentibus dicta sunt, quae obiecta crimina sacrilegii, quo impetu accusationis concitatae sunt potestates; quaere quae facta sint Saluio Membresitano, quia non ei potuit illius persecutionis exagitationibus extorqueri, ut rediret a consortio criminis, maluitque se committere examini et persecutoribus suis in proconsulari iudicio respondere, ea credo fiducia, quod sciret aduersarios suos legibus contra haereticos promulgatis uti non posse apud iudicem, nisi etiam se ipsos eis pariter inretirent. sed fefellit eum ista cogitatio. apud Seranum enim tunc proconsulem uel gratia plus ualuit uel magis forte Bagaiense concilium, quod illic etiam contra eundem Saluium recitatum est. quadam sane interlocutione quid per se ageretur ostendit, id est ut Saluium aut choro episcoporum communionis Primiani redderet aut fugaret a sedibus, ut Restitutus, quem contra eum Primianus ordinauerat, loca omnia, quae a Saluio tenebantur, sine aduersario possideret; et tamen in eadem interlocutione quod persecutionem Saluius pateretur expressit.\' sic enim in eisdem gestis legitur: Seranus pro consule [*]( 8 cf. III 59, 65. IIII 4, 5 26 Gesta apud Seranum proconsnlem ) [*](1 uestrae] uestra com W uestram Yml 2 inperaret W inreparet XmlTtnl nullam W 5 frequentabat W frequentabant et R sed eum Z 7 renitentes scripsi retinentes codd. v, cf. p. 556, 24 Saluius repagnare temptauerat 10 potestatibus IITiw/ 11 facta] stata R ei non v 12 eiacogitationibus W rediret a euan. W ad conaortiom WXmlYRv 13 crimini WYml committeret Yml ret mtm. W 16 posset JVXmlYml ipso Z eis scripsi 6i WXYmlZv ea Ym2B 17 inretiret WXmlYml cogijtio W 20 interloquutionem WYml 21 at OIR. W 26 proconsul XYmZZv )

dixit: lis episcoporum secundum legem ab episcopis audienda est: episcopi iudicauerunt. quare non aut sub satisfactione ad chorum reuerteris uetustatis aut, ut habes scriptum, terga persecutoribus prodis? quid hic tibi uidetur? placetne istum Saluium appellare iustum, cui pro consule, apud quem Restituto episcopo uestro contra stante accusabatur, etiam de sancta scriptura dat consilium, ut terga persecutoribus prodat, quoniam scriptum est in euangelio: si uos persecuti fu e ri D;, fugite? uides certe, quam speciem Saluius apud suos uel martyris uel confessoris ostendat, qui persequente Restituto haec meruit a proconsule audire, et tamen non solum secundum nos, uerum etiam secundum uos impius et sacrilegus iudicatur.

Iam uero posteaquam sententia proconsulis Abitinensibus allegata est, per quam ciuitatem uicinam iudicatum impleri uestri meruerant, eo quod paene omnes Membresitani Saluium diligebant, quae fecerint idem Abitinenses homini aetate grauissimo, piget dicere, quia ea non apud acta fecerunt; sed tam recenti memoria cum omnibus documentis sit clarior ipsa testificatio ciuitatum, breuiter attingam, quod illic, cum iter agerem, conperi. nam quia eis pro defendendis ex quantacumque parte sedibus suis etiam post proconsulis iudicatum turbae sibi fauentis fiducia Saluius repugnare temptauerat, uictus aliquando conprehensus est, non iam ducendus ad iudicem, ubi inter partes fuerat prolata sententia. sed pompa miserabili triumphandus. capto enim seni mortuos [*]( 9 Matth. 10, 23 18 cf. Parm. III 6, 29 ) [*]( 6 appellere II" proconsul Xm2Ym2Zv a restituto Ymali(n) 7 contractante Z sanctam TVmJ 8 tega W erga Xml 11 oris osten euan. W ostendet WYml ostendit Ym2R 12 le a euan. W 15 proconsuli Xml 16 abitinen..bus W 17 implere WYBv membraesitani R 18 iidem v abtinenses W 19 eum WXmlYB., cf. p. 423, 19 22 ageret WYml 24 fabentis WYml 26 inter] in B 27 pompam R miserabilis WXYmlZ mortuus WYml mortuo R )

canes alligauerunt in collo et sic cum illo quantum libuit saltauerunt. hoc si uellem exaggerare dicendo, nonne fortassis hanc poenam uix tormentis regum Etruscorum, quibus mortua uiuis corpora coniungebant, conparandam esse monstrarem? nonne homo senex et qui haberi uolebat episcopus omnium iudicio de societate uiuorum atque mortuorum exterminandus esset, si duobus sibi suppliciis, unde unum subeundum esset, propositis non potius haerere cadaueribus humanis quam saltare eligeret cum caninis?

Nunc aspice illa mea uerba, quae te refellisse arbitratus es, immo iam non ipsa, sed pro ipsis ista quae dicam. ecce enim non dico: \'si persecutionem facere non licet, \'fecit Optatus\', sed dico: \'si persecutionem facere non licet\', fecit Restitutus\', nec dico: \'si persecutionem qui patitur habendus est innocens, Maximianus est passus\'. sed dico: \'si persecutionem qui patitur habendus est innocens, passus est Saluius\'. gesta recito, uerba quae non uis repeto: fecit Restitutus, passus est Saluius. quem mihi ex his duobus christianum nisi Restitutum, quem sacrilegum nisi Saluium respondebis? iaceat igitur oportet inprobatumque respuatur et quod dixisti nullam esse iustam persecutionem et quod dixisti: quis non uult testamento consentire prolato, qui persecutionem patitur an qui facit?, quia et iusta persecutio est, quam pertulit Saluius et Restitutus fecit. passus est Saluius, et tibi est Restitutus laudabilis, damnabilis Saluius. neque enim occulte factum esse dicturus es aut posset hoc latere Primianum, quod in ea ciuitate factum est. ubi ipse episcopus praesidebat, et in tanta ciuitate. apud tantum iudicem, ut ex hoc aliis [*]( 8 cf. Uerg. Aen. VIII 483 sqq. 12 cf. pag. 471, 5 21 cf. ad pag. 472, 9 epiat. Cresc. cf. III 71. 83 ) [*]( 1 allegauerunt W 2 uelle W exagerare Z fortasse v 6 iudit(-c- Y)ium WYml societatem W socitate Z 7 snbeundem XtnJYmJR 8 haereret WXYmlRZv, cf. Parm. I. c. quid eum electurum esse respondeant manis qu e-rtan. W 10 mea uerba illa Zml uer euan. W 12 fecit Optatus-licet v, om. codd. 15 passus est Maximianus v 26 esj est WYml )

etiam ciuitatibus occultum esse non posset. aut si et hoc inter occulta deputandum est, cur non uis ignorare orbem terrae, si quid male fecit — quod quidem absit ut fecerit — persecutionis tempore Caecilianus, si persecutionem, quam passus est Saluius ab illo, quem ipse contra eum ordinauit, et in ea ciuitate, ubi super collegas principatum gerit, potuit nescire Primianus? fateberis igitur uelis nolis, ne Restitutum, ne Primianum, ne partem Donati damnare cogaris, non solum et iniustos pati, uerum etiam et iustos facere posse persecutionem. aut si eam quae iuste fit non esse appellandam persecutionem putas, nec uos a nobis nec uestros a nostris persecutionem poteris probare perpessos, magisque nos demonstrabimus eam nos perpeti a clericis et circumcellionibus uestris, qui corde duro et insulso nec intellegentes nec ferentes, quod eis consulimus ad salutem, tanto in nos furore saeuiunt, ut ea quae nobis faciunt nec numerare nec commemorare nec digne uerbis explicare sufficiam.

Proinde cum freneticus medicum uexat et medicus freneticum ligat, aut ambo inuicem persequuntur aut, si persecutio nisi quae male fit non est, non utique persequitur medicus freneticum, sed freneticus medicum. saeuitia igitur uestra et uiolentissima audacia per circumcelliones uestros clericorum uestrorum satellites omnibus nota conprimenda fuit legibus, quae contra uos latae sunt, et quodammodo conliganda, simul ut, in quo essetis errore et quo sacrilegio contra unitatem pacemque Christi diuideremini, saltem ipso terrore commoniti- [*]( 1 et hoc] hoc et Zml 6 t nescire euan. W 7 igitur] ergo Ytx nolis] nobis WYml ne om. XmlYml tum n euan. W 8 conaris WXmlYml 9 iniusto WXmlYml 10 aut si-persecutionem om. W eam] etiam Yml 12 demonstrauimus codd. 15 consulibus WXmJYml 18 ueiet Ym2R 19 liget WYR peraecuntur XR persecutio nisi] persequu(-cu- X)tionis WXmlYml persequu- (-cu- R)tio Ym2R 20 malo Ym2R 23 saltellites Wml 24 colligenda Z 25 ut] et XmlR alt. quo] in quo Ym2R 26 diuideremini coni. v uideremini codd. v, c/. Petil. 111 3, 4 init. aduersus alterum diuidatur terrorej tempore R )

moniti cogitare atque emendare uelletis, sicut terroribus uestris per potestatum saecularium iussiones exagitati Felicianus et Praetextatus — quod corde nimium duro et peruersissimo Saluius noluit — schisma quod a uobis fecerant correxerunt et ad uestram communionem societatemque redierunt. totum autem corrigeretur, si ad radicem catholicam a uobis omnibus rediretur. quidquid uero factum est aduersus uos, quod temperamentum christianae dilectionis excederet, tam non est imputandum catholicae ecclesiae quam nec illud, quod Saluio fecerunt Abitinenses, Primiano uel Restituto imputauerim.