Naturalis Historia

Magicas vanitates saepius quidem antecedente[*](antecedente VGRdTfH. -tes E1. -tis E2v.) operis parte, ubicumque causae locusque poscebant, coarguimus detegemusque[*](detegi- musque V2e corr.d.) etiamnum. in paucis tamen digna

res est[*](res est Erv. res VGR. re dT.), de qua plura dicantur, vel eo ipso quod fraudulentissima [*](fraudelentissima VG. fraudendiss- E.) artium plurimum in toto terrarum orbe[*](orbi V1GR1. -bis E.) plurimisque saeculis valuit. auctoritatem ei maximam fuisse nemo miretur, quandoquidem[*](quandoque R1df.) sola artium tres alias imperiosissimas [*](periosissimas VGd.) humanae mentis complexa in unam se redegit [*](redigit VGR1dfH.). natam primum[*](prima (om. e) VG.) e medicina nemo dubitabit[*](dubitabit D cum U 655. -auit VGRE. -ant f. -at d(?)v.) ac[*](ac Erv. ae V1G. a r.) specie salutari inrepsisse velut altiorem sanctioremque[*](sanctiorem quam E. -que quam v. a. H.) medicinam, ita blandissimis desideratissimisque[*](desiderantissimisque VGdEVen.) promissis addidisse vires religionis[*](religiones R1T.), ad[*](ad om.VR1.) quas maxime etiam nunc caligat[*](calligat VG. alli- E.) humanum genus, atque, ut hoc quoque successerit[*](successerit CFW Müller p. 26. -ssit vet. Dal. sugges- serit Erv. -ggerit rGT.), miscuisse[*](miscuisset R1d.) artes mathematicas[*](mathematicas artes VRS.), nullo non avido futura de sese sciendi atque ea e[*](e Erv. om. r.) caelo verissime peti credente. ita possessis hominum sensibus triplici vinculo in tantum fastigii[*](fastigi V2. -idi d. fasdi V1. fas R1.) adolevit[*](adolebit dr. adel- R.), ut hodieque etiam in magna parte gentium praevaleat et in oriente regum[*](grecum VG. ///reco R1.) regibus imperet.

[*](Diog. Laert. prooem. 2. 8.) Sine dubio illic orta in Perside a Zoroastre, ut inter auctores convenit. sed unus hic fuerit an postea et alius, non satis constat. Eudoxus[*](eudoxius d.), qui inter sapientiae sectas clarissimam utilissimamque eam intellegi voluit, Zoroastren[*](zoroastren S. -trem dEv(D). -ten rG.) hunc sex milibus annorum ante Platonis mortem fuisse prodidit; sic et Aristoteles.[*](Isid. VIII 9, 1.) Hermippus, qui de tota ea arte[*](arte ea VRdS.) diligentissime scripsit et viciens c[*](centum (pro cen- tena) ll.v.) milia versuum a Zoroastre condita indicibus quoque voluminum eius positis explanavit, praeceptorem, a quo institutum

diceret, tradidit Agonacen[*](agonacen d2v(S). agan- d1. agonaecen VG. -neiscen (antea -naecen) Re corr. abonacem T. azonacen E. -cem G. az .... (reliquis margine abscisis) r.), ipsum vero quinque milibus annorum ante Troianum bellum fuisse. mirum hoc in primis, durasse[*](durase V1G.) memoriam[*](me- moriam REv. eorum rGT.) artemque[*](artem eamque dT.) tam longo aevo, non[*](non ego. om. ll.v.) commentariis intercedentibus[*](intercidentibus VGdS. non intercedentibus (-cid- rH) R(?)v(J).), praeterea nec claris nec continuis successionibus[*](succisionibus VGR1.) custoditam. quotus[*](quutus G. quot tulis E. istos v. a. G.) enim quisque hominum[*](hominum ego. cfr. IX 71. com- muni dTv. commi VGR.om.ErG.) auitu saltem cognitos habet[*](habent VG.), qui soli nominantur [*](co- gnominantur R (?) Ev. a. S.), Apusorum et Zaratum Medos Babyloniosque Marmarum et Arabantiphocum[*](arabantiphocum VGdTfH. -tephocum R. -tipphocum (-ochum E) Er. arabem hippocum v.) aut[*](aut dfH. au RFG. ab T.inVras. om.Erv(D).) Assyrium[*](assy- rium dfH. -um uero v. asirium rGFT.) Tarmoendam[*](tarmoandam T. -oenidam E. zarmocenidam v. a. H.), quorum[*](quorum—9 monumenta (-nim- S) Erv. om. rGTf.) nulla exstant monumenta? maxime tamen mirum est, in bello Troiano tantum de arte[*](ea arte Rdv. a. G.) ea silentium fuisse Homero tantumque operis ex eadem in Ulixis erroribus, adeo ut vel[*](uel ego. de VGR1d1. om. rv. (an potius id?).) totum opus non aliunde constet,[*](cfr. Cic. de divin. I 41, 91.) siquidem Protea[*](protea rC. -thea Ev. propterea VGd. praet- R.) et Sirenum cantus apud eum non aliter intellegi volunt, Circe[*](an uolunt, in Circe?) utique et inferum evocatione hoc solum agi. nec postea quisquam dixit, quonam[*](quonam RdVerc. quoniam VGVen. quo Ev.) modo venisset Telmesum[*](telme- sum ll.J. -misum S coll. V 107. -messum v.), religiosissimam [*](an religiosissimam in?) urbem, quando[*](quandam E. quon- v. a. B.) transisset ad Thessalas matres[*](matres V1GRdTfH. urbes V2Ev.), quarum[*](dist. U.) cognomen diu optinuit in nostro orbe, aliena[*](alienae v. a. J.) genti[*](genti dT. -tis Erv. -te VGRfU. cfr. XXIX 90.) Troianis utique[*](itaque Erv. a. S.) temporibus Chironis[*](chyronis r. cyr//nis R.) medicinisn medicis V2R1d. contentae[*](contentae & ego. -tae a V. (-ta ea S). -te & RdT.-tea G. -ta et ErG(D). -ta esset B. -ta est v.) et solo Marte fulminanti[*](fulminanti ego. -nati V1GR1d. -nante rv.).[*](cfr. Diog. Laert. prooem. 5.) miror[*](mior V1G. minor V2.) equidem Achillis populis famam[*](famem V1.) eius in tantum adhaesisse, ut Menander quoque, litterarum subtilitati sine[*](sine ErG. sin r. in v.) aemulo[*](aemulo VGdG. //mulo R. adem ulo Er. eadem telmesso v.) genitus, Thessalam cognominaret famulam complexam ambages feminarum detrahentium lunam. Orphea putarem e propinquo artem[*](propinquo artem ego. -pinquorum (-quin- G) VGd. -quo eam J cum Gron. -quo R(?)Ev(D).) primum intulisse[*](intulisse RdEv. pert- VGS. prot- f.) ad vicina[*](uicina VGRdTfH. -nas Erv. -nam U cum Gron.) usque superstitionis[*](superstitionis ego. cfr. XXXVII 123. -ones Ev. -onem RdTH. -stitutionem VG.) ac[*](ae VG. a S cum Gron.) medicinae [*](medicine G. -na S cum Gron.) provectum[*](prouectum VGRdTFS. profe- Ev. an prouectam? cfr. § 13. XXVI 20. (contra XXXVII 54).), si non expers[*](expers// V. -si T. -sis R1Gv. a. G.) sedes eius tota Thrace[*](thracem T. tracen VGE.) magices fuisset[*](fuissent V1GR1.). primus[*](primum VGR1.), quod[*](quod om.EG.) exstet[*](exstat G.), ut equidem invenio, commentatus[*](commentitus E.) est[*](est VGRdTS. om.EG. erat v.) de ea Osthanes Xerxen regem[*](regem dErv. -gem in- uenio ex (et R) V1GR. -gem ex V2.) Persarum bello, quod is[*](is dv. si VGR. his Er.) Graeciae intulit, comitatus ac velut semina artis portentosae sparsit[*](sparsit RU. isp- VGdT. insp- S. sparsisse rG. aspersit C. -sisse Ev.) obiter infecto[*](inficto VG. interfecto Ev. a. C.), quacumque commeaverat[*](commeauerat Re corr. v(U). commoa- E. commemorat f. commeauerant (cum- VG) rS.), mundo. diligentiores paulo ante hunc ponunt Zoroastren[*](zoroastren S. -sten VGR1d. -strem rv(D).) alium Proconnensium. quod certum est, hic maxime Osthanes[*](ostanes VGEre corr.) ad rabiem, non aviditatem modo scientiae[*](scientiam VGR1d.) eius, Graecorum populos egit. quamquam animadverto [*](animaduerfo V1Gd. -er/// R1.) summam[*](summo E.) litterarum claritatem gloriamque[*](gloriamus R1G.) ex ea scientia antiquitus et paene semper petitam. certe Pythagoras , Empedocles[*](emperpeducles VGd.), Democritus, Plato[*](platon R. placon d.) ad hanc discendam navigavere exiliis verius quam peregrinationibus susceptis, hanc reversi praedicavere, hanc in[*](in Erv. om. r.) arcanis habuere . Democritus Apollobechen[*](apollobechen dfrH. -chem VGTD. -che R. -llonecen E. -nicem v.) Coptiten[*](coptiten dH. -tem VGfD. copiten RT. captidenent (-itenent r) Er. -nem v.) et Dardanum e[*](e REv(U). et rSJ.) Phoenice[*](phoenice v(U). -cen R. -cem SJ. phenicae E. -cen dT. phonicen VG.) inlustravit voluminibus Dardani in sepulchrum eius petitis, suis vero ex disciplina eorum editis. quae recepta ab ullis[*](aliis v. a. S.) hominum atque transisse per memoriam aeque ac nihil in vita mirandum est;[*](Isid. VIII 9, 2.) in tantum fides istis fasque omne deest, adeo ut qui[*](qui om.E.) cetera in viro[*](inquit uiro E.) probant, haec[*](hanc E.) opera eius esse infitientur[*](infitientur ego. infici- ll.v. cfr. II 112. VI 23.). sed frustra. hunc enim maxime adfixisse animis eam[*](eam Erv. eadem r.) dulcedinem[*](dulcedine d.) constat. plenumque miraculi et hoc, pariter utrasque artes effloruisse, medicinam dico magicenque, eadem aetate illam[*](aetate illam (ilium E) Ev. -atelle G. etatella d. -lle V1. & pelle R. et apelle V2.) Hippocrate [*](hippocraten d. -tem E. -ogratem G.), hanc Democrito inlustrantibus, circa Peloponnensiacum Graeciae bellum, quod gestum est a trecentesimo[*](an excidit uicesimo?) urbis nostrae anno.[*](cfr. Pauli apost. epist. ad Timoth. II 3, 8.) est et alia magices factio a Mose[*](mose v. muse E. -sę r. musa d. mus/// R. mus V.) et Janne[*](et ianno E. etiamne d. -num v. a. G.) et Lotape ac[*](lotape ac ll.Brot.(U). -pea v. a. B(HS). iotape G. iochabela B.) Iudaeis pendens, sed multis milibus annorum post Zoroastren[*](zoroastren RS. -rem rv.). tanto recentior est Cypria. non levem et Alexandri[*](alexandria R.) Magni temporibus auctoritatem addidit professioni[*](professionis E. -ne V1Gd.) secundus Osthanes[*](hostanes E. osta- r ostea- VGR.) comitatu eius exornatus, planeque, quod nemo dubitet, orbem terrarum peragravit.

Extant certe[*](itaque (pro certe) Ev. a. H.) et apud Italas[*](italos E. -les VG.) gentes vestigia eius in XII tabulis[*](eius cinxit talibus VGd.) nostris aliisque argumentis, quae priore[*](28,17) volumine exposui[*](exposuit E.). DCLVII[*](DCLII VGR1d.) demum anno urbis[*](orbis V.om.R1.) Cn. Cornelio Lentulo P[*](P. om.RE.). Licinio Crasso cos. senatusconsultum factum est[*](est om.R1E.), ne homo immolaretur, palamque fit[*](fit VGRdTfJ. om.Erv(D). fuit H(U). et S. an eft, ut XVIII 104. XXVIII 118. XXIX 11, vel fit?), in tempus illut[*](illud G(U). filiut (fil- R) ll. filuit v(S). illud ut J.) sacra prodigiosa[*](sacri prodigious v. a. G (HS).) celebrata[*](celebrata ErG(D). -tio rTfH.).[*](Dion. Halic. I 38. Solin. 21, 1.—(Sueton. Claud. 25 coll. cum Sueton. Tib. 36.) Tacit. ann. II 32.) Gallias utique possedit, et quidem ad nostram memoriam. namque Tiberii Caesaris principatus[*](principatu V2e corr.) sustulit Druidas eorum[*](an earum?) et hoc genus vatum medicorumque. sed[*](sed G. cfr. IX 104. ipse ll. per SC J non apte coll. Sueton. Tib. 36 et Claud. 25. an exciderunt aliqua, ut expulit. sed?) quid ego haec commemorem in arte[*](artem VGv. a. G.) oceanum quoque transgressa et ad naturae inane pervecta [*](perlecta VG.) ? Britannia hodieque eam adtonita[*](attonite (anto- E) REv. a. S(U).) celebrat tantis caerimoniis, ut dedisse[*](udidisse VG.) Persis videri possit. adeo ista toto mundo consensere, quamquam discordi[*](discordia E.) et sibi ignoto. nec[*](non Ev. a. H.) satis aestimari potest[*](post E.), quantum Romanis debeatar, qui[*](quis R.) sustulere monstra[*](nostra E.), in quibus hominem occidere religiosissimum erat, mandi vero etiam saluberrimum[*](saluberrimum erat VGRd.).

[*](cfr. Plin. XXXVI 142.) Ut narravit Osthanes, species eius plures sunt. namque ex aqua[*](ex aqua ego. et aqua VGRdTfH(U). et ex aqua B(S). e aqua r. ea quae (a add. v) Ev.) et sphaeris et aëre[*](et ex aere Erv. a. H. et//// R.) et stellis et lucernis ac pelvibus securibusque[*](peluibusque E.) et multis aliis modis divina promittit[*](promit V1Gvet. Dal.), praeterea umbrarum inferorumque colloquia . quae omnia aetate nostra princeps Nero vana falsaque

comperit. quippe non citharae[*](cytharae r. cyrae R.) tragicique[*](tragicique Erv. -gique r.) cantus libido illi maior fuit, fortuna rerum humanarum summa gestiente in profundis animi[*](animis VGd.) vitiis, primumque imperare dis concupivit[*](concupiuit Erv. -pit r.) nec quicquam generosius voluit[*](uoluit EB. ual- rGTfv(H).). nemo umquam ulli artium[*](artium umquam ulli VR1S.) validius favit. ad hoc[*](haec Rd(?) v. a. S.) non opes[*](opus E.) ei[*](ei G. est E.om. rD. illi v.) defuere, non vires, non discentis[*](dicentis E. discentes V1G. -ndi v. a. H.) ingenium, quae non alia[*](quae non alia VGdTfES. quę alia n??? r. q??? n??? R. non alia H. aliaque non v.) patiente mundo! inmensum, indubitatum exemplum est falsae artis, quam dereliquit Nero; utinamque inferos potius[*](poti VG.) et quoscumque de suspitionibus suis deos consuluisset , quam lupanaribus atque prostitutis mandasset inquisitiones [*](inquisitione d.) eas! nulla profecto[*](profecta VGR1.) sacra, barbari licet ferique ritus, non mitiora quam cogitationes eius fuissent. saevius sic nos replevit[*](repleti VGR1S.) umbris.[*](Sueton. Nero 51.—Dio Cass. epit. LXIII 2. 5.) sunt quaedam Magis perfugia, veluti lentiginem habentibus non obsequi numina aut[*](ut v. a. H.) cerni. an[*](an ego. non dTEv, om. rH. num P.) obstitit[*](obstitit dT(P)U. -stet VGfH(J). poffent Ere corr. poffint v.) forte hoc in illo? nihil membris[*](membris ll.v. an in ceteris?) defuit. nam dies eligere certos[*](cereos VGd.) liberum erat, pecudes vero[*](uere VG.), quibus non nisi ater colos[*](color d. culos VG.) esset, facile[*](facile dv. -les VG. facie Ere corr.) ; nam[*](iam P.) homines immolare etiam gratissimum. Magus ad eum Tiridates [*](tiridates B. mitridates (-tidrates E) ll. v.) venerat Armeniacum de se triumphum adferens et ideo provinciis gravis.[*](cfr. Strabo XV 3, 16 p. 733.) navigare noluerat[*](noluerunt E.), quoniam[*](quo VG.) expuere in maria[*](mari artis quae VG. marianis quem d.) aliisque mortalium necessitatibus violare naturam eam fas non putant. Magos secum adduxerat[*](abduxerat Vd.), magicis etiam cenis eum initiaverat; non tamen, cum regnum ei daret, hanc ab eo artem accipere valuit[*](ualuit dv. uol- r.). proinde ita persuasum[*](persuasit d2in ras.) sit, intestabilem, inritam, inanem esse, habentem tamen quasdam veritatis umbras, sed in his veneficas artes pollere, non magicas. quaerat aliquis, quae sint mentiti[*](mecum titi (tibi VG) VGd.) veteres[*](ueteres dv. -ris rD.) Magi, cum adulescentibus[*](aduliscentibus nouis VGE.) nobis visus Apion[*](apion RG. appion rv.) grammaticae artis prodiderit cynocephalian herbam, quae in Aegypto vocaretur osiritis[*](osiritis S. -tes Erv. -ipitis r. osyrites Lugd.), divinam et contra omnia veneficia, sed si tota[*](ea (pro tota) Ev. a. H.) erueretur[*](rueretur Vf. reuer- G.), statim eum, qui eruisset, mori, seque evocasse[*](euocasse Erv. -sset (uo- R) r.) umbras ad percunctandum Homerum, quanam[*](quana VG. quam E. qua v. a. H.) patria quibusque parentibus genitus esset, non tamen ausus profiteri, quid sibi respondisse[*](respondisse (-dit se E1) diceret ll.v. cfr. § 4. -disse uideretur coni. S. -disset D cum luc. p. 48. (cfr. Müller de stilo p. 151 not. 80). an vero respondisse crederet?) diceret.