Naturalis Historia

[*](Pl. iun. 11, 14–17. Marc. 2, 20.—Pl. iun. 90, 7–11. —cfr. Plin. XXV 133.) Herba in capite statuae nata, collecta in vestis alicuius pannum[*](panno XPl. iun. v.a.S.) et inligata lino[*](lino S cum man. Dal. et Pl. iun. in lino ll.Xv(J). cfr. XXVIII 98. 114. XXXIII 122. (XXVI 135. XXVIII 203).) rufo, capitis dolorem [*](dolorem EXPl. iun. v. -res adposita rTfS.) confestim sedare traditur.— Herba quaecumque e[*](e (in V2) ll.Xv(S). a C.) rivis aut fluminibus ante solis ortum collecta ita[*](ita om.EX.), ut nemo[*](colligentem nemo d.) colligentem videat, adalligata[*](adalligata H. contra (eo E) ter- tianas (terci-X) adalligata ll.Xv.) laevo bracchio ita, ut aeger quid sit illud ignoret, tertianas arcere traditur, — Lingua herba nascitur circa fontes. radix eius

conbusta et trita cum adipe suis—adiciunt ut nigra sit[*](fit dEv. fiat X. fuit V.) et sterilis—alopecias emendat unguentium in sole.— [*](Pl. iun. 30, 20. (cfr. Plin. XXX 35).) Cribro in limite abiecto[*](abiecto man. Dal. v(S). adi- ll.XLugd.) herbae intus extantes decerptae [*](deceptae E.) adalligataeque gravidis partus adcelerant.— 110) Herba, quae gignitur super[*](super VdfS. -pra EXv.) fimeta ruris, contra anginas efficacissime pollet ex aqua pota.— Herba, iuxta quam canes urinam fundunt, evulsa ne ferro attingatur , luxatis celerrime[*](celeberrime d.) medetur.

Rumpotinum arborem demonstravimus inter arbusta . iuxta hanc viduam[*](uidua d.) vite nascitur herba, quam[*](14,12) Galli rodarum[*](rodaram X. rhodoram E(?)v.a.S.) vocant. caulem habet[*](habent Vd.) virgae ficulneae[*](aefficulneae V.) modo geniculatum, folia urticae in medio exalbida[*](albida d.), eadem procedente tempore tota rubentia, florem argenteum, praecipua contra tumores fervoresque et collectiones cum axungia vetere[*](uetere H. -ri Ven.(G). uero uetere (-ri EXv) ll.fXv.) tusa ita, ut ferro non attingatur. qui perunctus est, despuit[*](despuat Xman. Dal. si desp- v.a.G.) ad suam dexteram terna[*](terna EJ coll. XXVIII 36. terra Vd. ter. Nam X. ter. Iam man. Dal. ter v.). efficacius remedium esse aiunt, si tres trium[*](tres trium EXS. terrestr- r. tres quoque trium v.) nationum homines[*](ho- minum E.) perungant dextrorsus.

Herba impia vocatur incana, roris marini aspect[*](ronis mari aspecto V.), thyrsi modo[*](modo in X. -dum V. in modum dSJ.) vestita atque capitata. inde alii ramuli exsurgunt sua capitula gerentes; ob id impiam appellavere, quoniam liberi super parentem excellant. alii potius ita appellatam[*](qmEX. quod v.a.D.), quoniam nullum[*](nulla E.) animal eam attingat, existimavere . haec inter duos lapides trita fervet praecipuo adversus anginas suco, lacte[*](lactae V. -ti d.) et vino admixto. mirum traditur , numquam eo[*](eo XJ. e Vd. ab eo E(?)v.) morbo temptari qui gustaverint; itaque

et subus[*](subus ES. -biis X. subtus r. suibus v. cfr. § 176.) dari, quaeque[*](quaeque Ev. quoque X. quae V. qui d.) medicamentum id noluerint haurire, eo morbo interimi. sunt qui avium nidis[*](autumnidis E. nidis X.) inseri aliquid ex ea putent atque ita non strangulari pullos avidius devorantes .

Veneris pectinem appellant a similitudine pecti- 5 num, cuius radix cum malva tusa omnia corpori infixa extrahit.— Veterno liberat quae exedum vocatur, —Notia[*](notia S ex ind. nodia ll.Xv.) herba[*](herba nota d.) coriariorum officinis familiaris[*](familiaris J. eam (tam X) hilaris VEX. etiam (in ea S) hilaris Ven.S. ea uillaris dT. nota, ea mularis v.) est aliis[*](aliis om.Xv.a.H.) aliisve[*](aliisque v.a. H.) nominibus[*](nominibus ll.XVerc. J. om. Ven. -ni- bus, nomas curat v.) ; efficacissimam[*](efficacissimam X. -mas Vd. -mamque E (?)v.) adversus scorpionem esse potam e[*](potam e S. -tam X. -tae V. -tas d. -tam in v(E?). repperio VXD.) vino aut posca reperio.

[*](cfr. Plin. XXVII 32. Diosc. III 94. Isid. XVII 9, 66. —cfr. Plin. XXI 104. (XXVI 105)) Philanthropon herbam Graeci appellant nasute[*](nasute ll.TS. -the X. -tem v. hirsutam B coll. XXVII 32.), quoniam vestibus adhaerescat. ex hac corona inposita[*](inpositis V.) capitis dolores[*](dolorem dT.) sedat.—Nam quae canaria[*](ca- rania d.) appellatur lappa, cum plantagine et[*](et uini E.) milifolio[*](millefolio EXv.a. J. cfr. § 152.) trita ex vino carcinomata sanat, ternis diebus soluta. medetur et subus[*](subus VfS. subiis X. suibus rv. item infra v. 18. cfr. § 174.), effossa sine ferro, addita[*](et addita EXv.a.S.) in colluviem poturis vel ex lacte ac vino. quidam adiciunt effodientem[*](et fodientem EXv.a.S.) dicere oportere: haec est herba argemon, quam Minerva repperit subus remedium , quae[*](quae fS. que V. qui rXv. cfr. § 174.) de illa gustaverint[*](gustauerit d.).

[*](Diosc. III 56.) Tordylon[*](tordylon EH. -len v. fordilon X. tordin rf.) alii semen silis[*](silis dEXv. ilis V. seselis B e Diosc. sesilis D. sed cfr. XX 36. XXII 79. XII 128. XXVI 42.) esse dixerunt, alii

herbam per se, quam et syreon[*](sireon X. -eum V.) vocaverunt. neque aliud de[*](dea d.) ea proditum[*](prodictum V.) invenio quam in montibus nasci, conbustam potu ciere menses et pectoris excreationes, efficaciore etiamnum radice; suco eius ternis[*](tenuis (pro ternis) V.) obolis hausto renes sanari; addi radicem eius et in malagmata.

[*](Diosc. IV 30. 32.) Gramen ipsum inter herbas vulgatissimum geniculatis serpit internodiis crebroque ab his et ex[*](ex om.VdT.) cacumine novas radices spargit. folia eius in reliquo orbe in exilitatem fastigantur[*](fastigiantur C.), in Parnaso tantum hederacia[*](hede- racii (ed- X) EX.) specie[*](speciae V.) densius quam usquam fruticant[*](fruticant E(?)G. -ti rX. -te v. an fruticantia?), flore odorato candidoque. iumentis herba non alia gratior, sive viridis sive in feno[*](fenum coni. Dal.) siccata et[*](siccata et ego. -tae Vd. -ta EXv.), cum detur[*](cum detur VEG. tunditur Xv. cond- T. -dantur d.), adspersa aqua. sucum quoque[*](quoque EXv. que VdfS. om.T.) eius in Parnaso excipi tradunt propter ubertatem; dulcis hie est. in vicem eius in reliqua parte terrarum succedit decoctum ad vulnera conglutinanda, quod et ipsa herba tusa praestat tueturque[*](tuetur praestatque Vd.) ab[*](et ab v.a.G.) inflammationibus[*](inflationibus VdTf.) plagas[*](plagas E(?)G(J). placat VXv. pacat dT. praeligata S.). adicitur[*](adicitur decoctu V. decocto adicitur Xv.a.S.) decocto vinum ac mel, ab aliquis et turis, piperis, murrae[*](murrae S. -rra et V. -rraeque X. myrre d. -rraeque Ev.) tertiae portiones, rursusque coquitur[*](cogitur E. co- quuntur d.) in aereo vase ad dentium dolores[*](dolores et Xv.a.S,),[*](Diosc. IV 30 Marc. 26, 66.) epiphoras. radix decocta in vino torminibus medetur et urinae difficultatibus ulceribusque[*](ulceribusque VdfXH. -bus Ev.) vesicae [*](uesicae om.X.), calculos frangit. semen vehementius urinam inpellit, alvum vomitionesque sistit. privatim autem draconum morsibus [*](nouem ll.v.) auxiliatur. sunt qui genicula VIIII vel unius[*](unus V.) vel e duabus tribusve herbis ad hunc articulorum numerum involvi

lana sucida nigra iubeant ad remedia strumae panorumve [*](fanorum (ra- d) uel Vd.).[*](Seren. 13.) ieiunum esse debere qui colligat; ita ire[*](ita ire Xv. italia E. fi aliae V. filie d1. fiale d2. sic abire D. statim abire coni. S.) in domum absentis, cui medeatur, supervenientique ter dicere, ieiuno ieiunum medicamentum dare, atque ita adalligare triduoque[*](septem ll. v.) id facere. quod e graminum genere VII internodia habet, efficacissime capiti contra dolores adalligatur. quidam propter vesicae cruciatus decoctum ex vino gramen ad dimidias a balineis[*](balneis dEXv.a.G.) bibi iubent.

[*](cfr. Diosc. IV 54.) Sunt qui[*](quini V1dB. quin id V2. quod in E. quod illi Xv.) et[*](ei (pro et) V.) aculeatum gramen vocent trium generum. cum in cacumine aculei sunt plurimum quini, dactylon[*](dactilon X. actylon E.) appellant. hos convolutos naribus inserunt extrahuntque sanguinis ciendi gratia. altero, quod[*](quo V.) est aizoo[*](azio EX.) simile, ad paronychia[*](paro- nychia v. -nyciae V. -nicia d. porontia E1. poronscia E2. po- runscia X.) et pterygia unguium[*](inguium Vd.) et, cum caro unguibus increvit, utuntur cum axungia, ideo[*](ideoque Vd.) dactylon[*](dactilon X. da- ceslon Vd.) appellantes, quia digitis medeatur.[*]((cfr. Diosc. IV 31).) tertium genus dactyli, sed[*](sed et E.) tenuis[*](tenuius X.), nascitur in parietinis aut[*](at (pro aut) V.) tegulis. huic caustica[*](ea ustica V.) vis est. sistit ulcera, quae serpunt. gramen capiti circumdatum sanguinis e naribus[*](e naribus om.EX.) fluctiones sistit. camelos necare traditur in Babylonis regione id, quod iuxta vias nascitur.

[*](Diosc. II 124.) Nec faeno[*](faeno X. fe- ll.S. foe- v.) Graeco minor auctoritas, quod telin vocant, alii carphos[*](carpos EX.prob. B e Diosc.), aliqui buceras[*](buceros X.), alii aegoceras[*](alii aegoceras om.EX.), quoniam corniculis[*](coniculis X. carn- Vd1.) semen est simile, nos siliciam[*](siliciam TB. -ctam (-cta d) ll.X. siciliam v.). quomodo sereretur [*](serpetur V.), docuimus suo loco. vis eius siccare, mollire, dissolvere.[*](18,140) sucus decocti feminarum pluribus malis subvenit[*](subueni V1. -nire V2.),

sive duritia sive tumor sive contractio[*](contractioue sit V. -ones sint d.) sit vulvae: foventur , insidunt[*](insidiunt V.) ; infusum quoque prodest.[*](Pl. iun. 12, 17. Diosc. eupor. II 62. 59.) furfures in facie extenuat[*](emendat dT.). spleni addito nitro decoctum et inpositum medetur , item ex aceto. sic et[*](et om.Xv.a.G.) iocineri[*](ioci- neris E.) decoctum. Diodes difficile parientibus semen eius dedit acetabuli mensura tritum[*](nouem ll.v.) in VIIII cyathis sapae, ut[*](ut S. aut ll.X. ut cum G. ad v.) tertias partes biberent[*](biberent VdTS. -rint EG. (si add.X). bibere, ut qui biberint v.), dein[*](dein VfS. deinde dT. de EX.del. G. in v.) calida[*](calida v. callide ll.TX.) lavarentur, et in balineo[*](balneo dEXv.a.S.) sudantibus[*](suadentibus V.) dimidium ex relicto iterum dedit, mox a[*](a (f?)v. in ll.TX.) balineo[*](balneo dTEXv.a.S.) relicum[*](relictum X.), pro summo auxilio.[*](Diosc. eupor. II 70. 74.) farinam faeni[*](faeni V. fe- rS. foe- v.) cum hordeo aut lini semine[*](seminis Vd.) decoctam aqua mulsa contra vulvae cruciatus subiecit[*](subiecit EXv. obi- rTfS.) idem[*](idem J. item ll.TfG. itemque Xv.) inposuitque[*](inposuitque VdTfS. -uit EXv.) imo[*](immo Vd.) ventri. lepras, lentigines sulpuris pari portione[*](portionem (-ne d) extra Vd.) mixta farinae[*](farina Xv.a.S.) curavit, nitro ante praeparata cute[*](autē V.), saepius die inlinens perunguique prohibens[*](prohibent Vd. praecipiens v.a.H.). Theodorus faeno[*](feno ll.S. foe- v.) miscuit quartam partem purgati[*](purgato V.) nasturci[*](nasturci VX. -rti rv.) acerrimo aceto ad[*](ad om.EX.) lepras. Timon[*](timon ll.TfD cum U 529. tymon X. Damion v ex ind. Damon H.) semen feni acetabuli dimidii mensura[*](nouem ll.v.) cum sapae et aquae VIIII cyathis ad[*](ad om.EX.) menses[*](meses dEX.) ciendos dedit potui[*](potui Vdf. -tu EXv. cfr. § 148.). nec dubitatur, quin decoctum eius utilissimum sit vulvis interaneisque[*](interraneis- que V.item v. 20.) exulceratis, sicuti semen articulis atque praecordiis; si vero cum malva decoquatur postea addito mulso, potus[*](potum S.) ante cetera vulvis interaneisque laudatur[*](laudatur—quoque om.EX.), quippe cum vapor quoque decocti plurimum prosit. alarumque[*](fortasse excidit alter genetivus, ut fuerit oris alarumque aut alarum nariumque vel auriumque. cfr. XXIX 137. XX 92. XXII 88.) etiam graveolentiam[*](grauiolentiam VXD.) decoctum faeni[*](faeni VX. fe- dTES. foe- H. foeni graeci v.) semen[*](semen VEXv(S). om.dTH(J).) emendat[*](emendat dTXv. dat VE.). farina porrigines capitis furfuresque cum vino et nitro celeriter tollit.[*](Pl. iun. 12, 15–17. 79, 9–11. (cfr. Diosc. eupor. I 148. 226. Scribon. 160. Marc. 36, 23. 45. 30.—Diosc. eupor. II 31).) in hydromelite autem decocta addita axungia genitalibus medetur, item pano, parotidi , podagrae, chiragrae[*](diagrae EX.), articulis, carnibus[*](carnibusque dv. que X.) quae[*](quae Vdv. que E. qui X.) recedunt ab ossibus, aceto vero subacta luxatis. inlinitur et lieni decocta in aceto et melle tantum. carcinomata subacta ex vino purgat, mox addito melle persanat. sumitur et sorbitio e[*](e dEXv. et V. ex D.) farina ad pectus exulceratum[*](exulceratam V.) longamque tussim. decoquitur[*](decoquitur ego. diu dec- ll.Xv. tam diu dec- CFW Müller p. 20. cfr. XXVIII 143. 144.), donec amaritudo desinat; postea mel additur.—Nunc ipsa claritas herbarum dicetur.

lpsa quae nunc dicetur herbarum claritas, medicinae tantum gignente eas Tellure, in admirationem[*](admi- ratione d.) curae priscorum diligentiaeque animum agit. nihil ergo intemptatum inexpertumque illis fuit, nihil deinde occultatum quodque[*](quodque VTEH. quoque fS. quaeque d. quod v.) non prodesse posteris vellent. at[*](ad V.) nos elaborata iis[*](iis v. his ll.S.) abscondere ac supprimere cupimus et fraudare

vitam etiam alienis bonis. ita certe recondunt qui pauca aliqua novere, invidentes aliis, et neminem docere in auctoritatem scientiae est. tantum ab excogitandis novis[*](nobis V.) ac invanda[*](adiuuanda dv.a.G. cfr. § 22.) vita mores absunt, summumque opus ingeniorum diu iam hoc[*](fuit hoc d.) fuit, ut intra unumquemque recte facta veterum perirent. at[*](ad V.), Hercules, singula quosdam inventa deorum numero[*](umero V.) addidere, omnium[*](omnium om. man. Dal. ho- minum D cum P.) utique vitam clariorem fecere cognominibus herbarum, tam benigne gratiam memoria [*](memoriam Vd.) referente. non aeque haec cura eorum mira est[*](est S cum Gron. si ll.TD. (cfr. § 16. 70). del. H. esset v.) in iis[*](iis v. his ll.C.), quae satu blandiuntur aut[*](aut Ev. ac rT.) cibo invitant: culmina[*](sed culmina v.a.H.) quoque montium invia et solitudines abditas[*](additas V.) omnesque[*](om- nisque Ev.a.D.) terrae fibras scrutati[*](scrutatur d.) invenere, quid quaeque[*](quaeque dv. queque V. neque E.) radix polleret, ad quos usus herbarum fila[*](fila dES. -le V. folia v.) pertinerent, etiam quadripedum pabulo intacta ad salutis usus vertentes.

Minus hoc quam par[*](pareat d.) erat nostri celebravere, omnium utilitatium et virtutum rapacissimi, primusque et diu solus idem ille M[*](M om.V.). Cato, omnium bonarum artium magister, paucis dumtaxat attigit, boum etiam medicina non omissa. post eum unus inlustrium temptavit Gaius Valgius eruditione spectatus inperfecto volumine ad divum Augustum, inchoata[*](inchoato V.) etiam praefatione religiosa, ut omnibus malis humanis illius potissimum principis semper mederetur [*](mederetur TEH. me- detur r. -dicetur v.) maiestas.

Antea condiderat solus apud nos, quod equidem inveniam[*](inueni Ev. a.S.), Pompeius Lenaeus[*](ieneis (pro lenaeus) V.) Magni libertus, quo primum tempore hanc scientiam ad nostros pervenisse animo adverto[*](animaduerto dv.a. H.). namque Mithridates, maximus sua aetate regum, quem debellavit Pompeius, omnium ante se genitorum diligentissimus vitae fuisse argumentis, praeterquam fama,

intellegitur.[*](cfr. Cels. V 23, 3—Gell. XVII 16. (Diosc. II 97. Scribon. 177).—cfr. Plin. VII 88. Gell. XVII 17, 2.—Appian. Mithr. 112 et Strab. X 4, 10 p. 477.) uni ei excogitatum cotidie venenum bibere praesumptis remediis, ut consuetudine ipsa innoxium fieret; primo[*](an primo ei (vel illi)?) inventa[*](inuita Vd.) genera antidoti[*](antidotis quoniam Vd.de errore cfr. v. 5.), ex quibus unum etiam nomen eius retinet; illius inventum[*](inquentum V1. in quantum V2. inuentum autumant v.a.S.), sanguinem[*](sanguine d.om.E.) anatum[*](manatum dEv.a.B.) Pontic arum[*](ponticarum B. -corum VdE2v. -taeorum E1) miscere antidotis, quoniam veneno viverent; ad ilium Asclepiadis medendi arte clari volumina composita extant, cum sollicitatus ex urbe Roma praecepta[*](praecepti V.) pro se mitteret; illum solum mortalium[*](mortalium mitridates (-em v) Ev.a.G.) certum est[*](certum est post locutum habentEv.a.D.) XXII linguis locutum, nec e[*](e D. om. ll. de v.) subiectis gentibus ullum hominem per interpretem appellatum ab eo annis LVI[*](LVI dEv. LIII V2. olui V1f. LXI Brot.), quibus regnavit.[*](Seren. 1062–1064.) is ergo in[*](in Vv(S). om. r Brot.) reliqua ingeni magnitudine medicinae peculiariter curiosus et ab omnibus[*](hominibus dv.a. H.) subiectis, qui fuere[*](qui fuere om.Vd.) magna pars terrarum, singula exquirens scrinium commentationum harum et exemplaria effectusque in arcanis suis reliquit, Pompeius autem omni praeda[*](regia praeda Ev.a.D.) regia potitus transferre ea sermone nostro libertum suum Lenaeum grammaticae artis iussit vitaeque ita profuit non minus quam reipublicae victoria ilia.

Praeter hos Graeci auctores[*](auctores VfS. -res medicinae d(?)Ev.) prodidere, quos suis locis diximus, ex his Crateuas[*](cratenuas V. -eias Ven. Euax rex Arabum qui de simplicium effectibus ad Neronem scripsit (conser- Verc.) Crateuas (vel -eias) v.a.H (ex Marbodo de lapid. prol. 2 inter- polantes).), Dionysius, Metrodorus ratione blandissima, sed qua nihil paene aliud quam difficultas [*](rei difficultas Ev.a.S.) rei intellegatur. pinxere namque effigies herbarum atque ita subseripsere effectus. verum et pictura fallax

est[*](est VdTfS. ex Ven. est ex v. est et EG.) coloribus tam numerosis, praesertim in aemulationem[*](aemulationem VdfS. -ne Ev(U).) naturae, multumque[*](multum E (?) G.) degenerat transcribentium socordia[*](focordia ego (et M Hertz). fors (Tv. fors ll.J) uaria ll.Tv. follertia CFW Müller p. 20. (pictura dicitur deterior fieri socordia).). praeterea parum est singulas earum aetates pingi, cum quadripertitis varietatibus anni faciem mutent.

Quare ceteri sermone eas tradidere, aliqui ne[*](ne VdG. in E.del. v.) effigie quidem indicata[*](indicata Ev. -cta rTf.) et nudis plerumque nominibus defuncti, quoniam satis videbatur potestates[*](potestas V. -atē dT.) vimque demonstrare quaerere volentibus. nec est difficilis cognitio[*](difficilis cognitio VdTfS. -le cognitu Ev.) : nobis certe, exceptis admodum paucis, contigit reliquas contemplari cientia Antoni Castoris, cui summa auctoritas erat in ea arte nostro aevo, visendo hortulo[*](ortulo V.) eius, in quo plurimas alebat centesimum annum aetatis excedens, nullum corporis malum expertus ac ne aetate quidem memoria aut vigore concussis[*](concusis V1. -ussus V2.). neque aliud mirata magis antiquitas reperietur [*](repperietur VD.). inventa iam pridem ratio est praenuntians horas —non modo dies ac noctes—solis lunaeque defectuum[*](defectum Vv.a.B(G).) ; durat tamen tradita persuasio in magna parte vulgi, veneficiis et herbis id cogi eamque unam[*](eamque unam VdTfS. -que nam E. -que num G. in eo namque v.) feminarum scientiam[*](scientia Vd.) praevalere[*](praeuale V.). certe quid non repleverunt fabulis Colchis[*](colcis V.) Media[*](medea Ev.a.S. cfr. XXXV 26. 136. 137. 145.) aliaeque, in primis Itala[*](itala EG(J). -lica v. -la cis V1. -licis V2d. -lis S.) Circe dis[*](circe dis Ev. -ca edis d. -ca aediis (-des V2) V.) etiam adscripta? [*](Aeschyl. ap. Th. H. IX 15, 1.—Plin. VII 15. Gell. XVI 11, 1. 2.—Homer. b 228. Th. H. ibid.) unde arbitror natum, ut Aeschylus e vetustissimis in poetica refertam Italiam herbarum potentia proderet, multique Circeios, ubi habitavit illa, magno argumento etiam nunc durante in Marsis, a filio[*](folia V. orta om.E.) eius orta gente, quoniam[*](quō E. quos v.a.S.) esse domitores serpentium constat.

Homerus quidem primus doctrinarum et antiquitatis parens, multus[*](multis Vd.) alias in.admiratione Circae, gloriam[*](gloria V.) herbarum Aegypto tribuit, cum[*](cum NdEG. tum Vv.) etiam tum[*](tum VdTfS. t .... N.om.EG. cum v. nunc D.) quae[*](quae del. v.a.G.) rigatur[*](rigatur ll. G. -aretur v. dicatur D. cfr. II 201. XIII 69.) Aegyptus illa[*](illa ll. v. an insula? cfr. V 48.) non esset, postea fluminis limo invecta.[*](cfr. Plin. XXI 159. Homer. δ 221.) herbas[*](herbis Vd.) certe Aegyptias[*](aegyptias NEv. -tiis d. -tis V1. -ti V2.) a [*](a N(?)v (D). ab ll.S.) regis uxore traditas Helenae suae plurimas narrat ac nobile illud nepenthes[*](ne- penthes v. De nephentes Vd. rheph- E. ne ...... s N.) oblivionem tristitiae veniamque adferens et ab Helena utique omnibus mortalibus propinandum. primus autem omnium, quos memoria novit, Orpheus de herbis curiosius aliqua prodidit. post eum Musaeus et Hesiodus polium herbam[*](her- baru.N.cfr.§ 22.) in quantum mirati sint[*](sint S. sunt Nll v.) diximus. Orpheus et Hesiodus suffitiones[*](suffustines Vd. ... fitione. N.)[*](21,44 145) commendavere. Homerus et alias nominatim herbas celebrat, quas[*](quas dv. quae N. qua E. quam V.) suis locis dicemus. ab eo Pythagoras clarus sapientia[*](sapientiae E.) primus volumen de effectu earum composuit , Apollini, Aesculapio[*](aesculapioque Ev.a.S.) et in totum dis immortalibus inventione et origine adsignata; composite et Democritus, ambo peragratis Persidis, Arabiae, Aethiopiae, Aegypti Magis[*](magiis N.), adeoque[*](adeoque dEv. adaeque V1. ad ... que N. aeque V2.) ad[*](ad om.E.) haec attonita antiquitas fuit, ut adfirmaverit[*](adfirmauit E. -aret C.) etiam incredibilia dictu.[*](Aelian. nat. an. I 45.) Xanthus historiarum auctor in prima earum tradit[*](tradit NG(D). -didit ll.v.(S).), occisum draconis catulum revocatum ad vitam a parente herba, quam balim[*](balim NEJ. -in v. -li V. -lum d. ballim S ex Etym.. M. p. 186, 34 et Arcadio p. 30, 14.) nominat, eademque Tylonem[*](tylonem VdS. thy- E(?)G tillonem v.), quem[*](quam E.) draco occiderat, restitutum saluti[*](salute NV.). et luba in Arabia herba revocatum ad vitam hominem tradit. dixit Democritus, credidit Theophrastus esse herbam,

cuius contactu inlatae ab alite, quam[*](quam v. qua NVdD. qui E.an de qua? cfr. XV 68.) retulimus, exiliret cuneus a pastoribus arbori adactus[*](aductus Vd.). quae etiamsi fide[*](etiam in fidei V.)[*](10,40) carent, admirationem tamen implent coguntque confiteri multum esse quod vero supersit. inde et plerosque ita video[*](uim E.) existimare, nihil non herbarum vi effici posse, sed plurimarum vires esse incognitas, quorum in numero fuit Herophilus clarus medicina, a quo[*](in quo E.) ferunt dictum, quasdam fortassis etiam calcatas[*](calcatis V1.) prodesse. observatum certe est, inflammari[*](inflammari ll.v (contra argumenti ra- tionem, ut videtu). an uel fanari?) vulnera ac morbos superventu eorum[*](earum E.) qui pedibus iter confecerint[*](confecerunt V(?)S.).

Haec erat antiqua medicina, quae tota migrabat in Graeciae linguas. sed quare non plures noscantur, causa est[*](causa est G. -sae si (nisi v) ll.v.) quod[*](quod VEv. quidem d.) eas agrestes litterarumque ignari experiuntur, ut qui soli inter illas vivant; praeterea securitas quaerendi obvia[*](obuiam V. -ia in D.) medicorum turba. multis etiam inventis desunt nomina, sicut illi, quam retulimus in frugum cura[*](18,160) scimusque defossam in angulis segetis praestare, ne qua ales[*](qua ales EG. quales V. -lis d. qua auis (uis v) C.) intret[*](intrent E.). turpissima causa raritatis[*](ra- ritas Vd.) quod etiam qui sciunt demonstrare nolunt, tamquam ipsis periturum sit quod tradiderint[*](tradiderunt E.) aliis. accedit[*](accedat E.) ratio inventionis anceps, quippe etiam in repertis alias invenit casus[*](causas V.), alias, ut[*](ui (pro ut) Vd.) vere dixerim, deus.[*](Pl. iun. 85, 1–3. cfr. Plin. VIII 152.) insanabile ad hosce annos fuit rabidi canis morsus, pavorem aquae potusque omnis adferens odium. nuper cuiusdam militantis in praetorio mater vidit in quiete, ut radicem silvestris rosae, quam cynorrhodon vocant , blanditam sibi aspectu pridie in frutecto[*](frutectu V, -eto v.a. G.), mitteret filio bibendam. in Laeetania[*](Laeetania Hübner Hermae I p. 341. lacetania dEG. late ca- V. lacte. In Lusitania v. cfr. XIV 71.) res[*](res om.Vd.) gerebatur, Hispaniae[*](hispanae V.) proxima

parte, casuque accidit[*](accedit V.), ut milite a morsu canis incipiente expavescere aquas superveniret epistula[*](et epistola E.) orantis, ut pareret religioni, servatusque est ex insperato[*](inspirato Vv.a.C.) et postea quisquis auxilium simile temptavit. alias apud auctores cynorrhodi[*](cynrh. d. N. qui norodi V.) una medicina erat spongiolae, quae in mediis[*](medis ND.) spinis eius nascitur, cinere cum melle alopecias capitis expleri. in eadem provincia cognovi in agro hospitis nuper ibi repertum dracunculum appellatum caulem pollicari crassitudine, versicoloribus[*](a uersicolorib. N.an & uers-? (nisi veto a—maculis post appellatum po- nenda sunt, duobus versibus olim inter se commutatis).) viperarum maculis, quem[*](quem V (?) C. quam Nrv.) ferebant contra omnium morsus esse remedio[*](remedio H cum Gron. -ia ll. -ium v.), alium[*](alium ll.TH. -us est v.) quam quos in priore[*](priori dE(?)v.a.S.) volumine eiusdem nominis diximus. est[*](est ego. sed ll. v.)[*](24,143) huic[*](hoc Vd.) alia figura, aliud miraculum exerenti se[*](exerenti se S. -tis e E. -tis se G. -ti... N. exer- centis e Vd. exeuntis e man. Dal. v.) terra ad primas serpentium vernationes[*](uenationes Vd.) bipedali fere altitudine rursusque cum isdem in terrain condenti[*](condentis (se cond- v) G.), nec omnino occultato eo apparet [*](apparet v. -reret Nll.) serpens, vel hoc per se satis[*](satis ll.v. s, N.) officioso naturae munere[*](funere E.), si tantum praemoneret tempusque formidinis demonstraret.

[*](cfr. Strab. XVI 4, 24 p 781.—Diosc. IV 2. Marc. 35, 15. 25, 13. (cfr. Plin. XXV 84. 101).) Nec bestiarum solum ad nocendum scelera sunt, sed interim[*](interim om.dT.) aquarum quoque ac locorum. in Germania trans Rhenum[*](re- num V.) castris[*](castra N.) a Germanico Caesare promotis maritimo tractu fons erat aquae dulcis solus, qua[*](qua NEv. quo Vd.) pota[*](poto d.) intra biennium dentes deciderent compagesque in genibus solverentur . stomacacen[*](sto- magacen V.) medici vocabant et scelotyrben[*](scelotyrben N2J. -turben (-bin d) N1VdBrot. sce- letorben Ev.a.B. -tirben B. -tyrben G.) ea mala[*](dist. G.). reperta[*](reperto N.) auxilio est herba, quae appellatur Britannica , non nervis modo et oris malis salutaris[*](maris V.), sed contra

anginas[*](anginas—contra om.N.) quoque et contra serpentes. folia habet oblonga nigra, radicem nigram. sucus eius exprimitur et[*](et ex Ev.a.S.) e radice. florem vibones vocant, qui collectus, priusquam tonitrum audiatur[*](toni- trum audiatur ND. -rua audiantur 11. v. cfr. 142. 192. XXXVI 88.), et devoratus securos in[*](securos in Vdv. -rus in N. in securus E.) totum annum a metu anginae praestat[*](annum —praestat ND. om. ll. reddit v.). Frisi[*](Frisi (Sis N) gens tum NS om. 11. v. Frisa codd. B. -si B.), gens tum fida in[*](fida in Nll. v. del. B.) qua castra erant, monstravere[*](nra uere E. nostris demonstrauere v.a.S.) illam. mirorque nominis causam, nisi[*](ni V.) forte[*](foret E.) confines oceano Britanniae veluti[*](ueluti Nll. v(J). -lut G. -lut e D cum U 530.) propinquae[*](propinquae NdEv. -que V. -quo D.) dicavere. non enim inde appellatam, quoniam ibi plurima nasceretur, certum est etiam tum Britannia[*](brittania N1. -annia N2.) libera.

Fuit[*](dist. G.) quidem et hic quondam ambitus nominibus[*](no- minis N.) suis eas adoptandi, ut docebimus fecisse reges. tanta[*](70 sqq.) res[*](res (ut res v) tanta Ev.a. H.) videbatur[*](uidebatur NTH. ut debeatur Vd. debe- Ev.) herbam[*](herbarum N.cfr. § 12. -bam tum Hauler.) invenire, vitam iuvare, nunc fortassis aliquis[*](aliquis ll.S. -uibus G. credet aliquis v.) curam[*](curam G. cum Nll. v.) hanc nostram frivolam quoque existimaturis[*](existimaris N. -rit Hauler. -mentur v.a. .G) ; adeo deliciis sordent etiam quae ad salutem pertinent[*](portent (pro fordent) N. oportent Hauler.). auctores tamen, quarum inveniuntur[*](inueni (om. uno versus untur—16 par est) N.), in primis celebrari[*](celebrare Ev.a.S.) par[*](pars V.) est effectu earum digesto[*](digestu N.) in genera[*](generatione (om. uno versu morborum—17 re- puta) N.) morborum. qua quidem in reputatione[*](reputationem V.) misereri sortis[*](miseris ortis d. his ereris hortis V.) humanae subit, praeter fortuita casusque et quae nova[*](quae noua NdTJ. que et (quae ei S) noua VS. quae nomina EH. nomina quae v.) omnis hora excogitat , milia[*](millia NEv.a.S.) morborum singulis mortalium timenda. Qui gravissimi ex his sint, discernere stultitiae[*](stultitia v.a. H. stuili . e N.) prope[*](probe N.) videri possit[*](possit dTEVen.(J). -sset N. potest V (?)v.), cum suus cuique ac[*](ac NVdD. ad Ev.) praesens quisque atrocissimus

videatur. et de hoc[*](de hoc NEv(D). hoc rTfS.) tamen iudicavere aevi[*](aeui EBrot. aui Nv. aut rTf.) experimenta[*](experimenta (exsp- N. expri- V) Nll.TfBrot. -to v.), asperrimi cruciatus esse calculorum a stillicidio[*](stillicidio Ev. -cio (vel -cid . .) N. -ci Vd.) vesicae, proximum stomachi, tertium eorum, quae[*](que N.) in capite doleant, non[*](dist. G.) ob[*](ab V.) alios[*](alios NdEG. alio V. -iud v.) fere morte conscita[*](concita E (?)Lugd.).

A[*](a om.Ev.a.G.) Graecis et noxias herbas demonstratas miror equidem[*](et quidem Vd.), nec venenorum tantum, quoniam ea condicio[*](e. condicio N) vitae est, ut[*](optu. . is N. -timi Ev.a.S.) mori plerumque etiam optumis portus[*](port.. N. potus dT.) sit, tradatque[*](tra- ditque VfSJ.... datque N.) M[*](M om.V.). Varro, Servium Clodium equitem Romanum magnitudine doloris in podagra coactum veneno[*](uenenum V. ueneno—et om.N.) crura perunxisse et postea caruisse sensu omni aeque[*](aequae N.) quam dolore in ea parte corporis.[*](cfr. Cornel. Nep. ap. Plut. Luc. 43.) sed[*](set N.) quae fuit venia monstrandi qua mentes solverentur, partus eliderentur, multaque similia? ego nec abortiva dico ac ne amatoria quidem, memor[*](memor NBas. -oro ll.v.) Lucullum[*](lucillum Vd.) imperatorem clarissimum amatorio perisse, nec alia magica[*](magica Vdv. magis E.) portenta, nisi ubi[*](portenta nisi ubi om.E.) cavenda sunt[*](an sint?) aut coarguenda, in primis fide eorum damnata. satis operae fuerit[*](fuerit VS. fuit rv.) abundeque praestatum [*](praestitum v.a.S.)[*](lac. indicavit J; excidisse videntur a dis priscisue vel tale quid.) vitae salutares dixisse, .... ac postea[*](postea ll.v. pro ea Dcum P.) inventas[*](inuentas EG. -ta Vv. -tae d.).

[*](Homer. κ 302–306. (Diosc. III 47 = Plin. XXVI 33). Th. H. IX 15, 7.) Clarissima[*](latissima E. laudat- v.a.S.) herbarum est Homero teste[*](teste om.EG.) quam vocari a[*](a om.d.) dis putat moly, et inventionem eius Mercurio adsignat contraque[*](contra quem Vd. demonstrat v.a.S.) summa veneficia demonstrationem. nasci eam hodie circa Pheneum[*](phaeneum V.) et in Cyllene Arcadiae tradunt specie illa Homerica, radice rotunda nigraque, magnitudine

cepae, folio scillae, effodi[*](fodi dT.) autem non[*](autem non (autē n???) vet. Dal. autem ll.v(D). haut J. haud S. cfr. Theophr.) difficulter. Graeci auctores florem eius luteum pinxere[*](lutem pingere V.), cum Homerus candidum scripserit. inveni e peritis herbarum medicis qui et in Italia nasci eam diceret adferrique[*](affir- maretque dT.)e[*](e J cum Strackio. om. ll. v.) Campania [*](in Vd.)autumni[*](autumni ego. cfr. § 117. XXVI 46. mihi ll. v. mnemini J.) aliquot[*](aliquod V.) diebus, effossam inter difficultates[*](difficultatis VD.) saxeas, radicis[*](radices V.) xxx pedes longae ac ne sic quidem solidae, sed abruptae[*](obrutae d.).

[*](cfr. Plin. XXVI 107.) Ab ea maxima auctoritas herbae est, quam dodecatheon [*](duodecatheon Vd.) vocant[*](an uocant ut? cfr. XXXVII 195.) omnium deorum maiestate[*](maiestate ego. -tem ll.v.) commendantes. in aqua potam[*](qua pota E.) omnibus morbis mederi tradunt. folia eius septem, lactucis simillima, exeunt a lutea[*](lutae VdT.) radice.

[*](cfr. Homer. ε 401. δ 232.—Diosc. III 147. Isid. XVII 9, 48. Plin. XXVII 85. Th. H. IX 8, 6.) Vetustissima inventu Paeonia est nomenque auctoris retinet, quam quidam pentorobon[*](pentorobon Ev. -toron d. -teron Vf.) appellant, alii glycysiden[*](glycysiden v(S). -dem E(?)Brot.(D). cycliodem rT. -den f.). nam[*](nam VTfS. om.d(?)Ev.) haec quoque difficultas est, quod eadem aliter alibi nuncupatur[*](nuncupatur VdTv(S). -antur EG.). nascitur opacis montibus, caule inter[*](imo (pro inter) d2. uno T.) folia digitorum[*](quattuor ll.v.) IIII, ferente in cacumine veluti Graecas nuces II aut[*](quattuor aut quin- que ll.v.) v. inest his[*](iis Ev.a.S.) semen copiosum, rubrum nigrum[*](rubrumque nigrum V.) - que. haec medetur et Faunorum in quiete ludibriis. praecipiunt eruere noctu, quoniam, si picus Martius videat, tuendo[*](tuendo ll.v. uolando coni. S. eruentem D. an ad tuendū (vel interdiu, ut XXVII 85)?) in oculos impetum faciat.

[*](Diosc. III 48. Th. H. IX 11, 2. 8, 7.) Panaces ipso nomine omnium morborum remedia promittit, numerosum et dis inventoribus adscrlptum[*](adscripsit E.). unum

quippe Asclepion cognominatur, a quo is[*](a quo is NJ. quos V. quō (quoniam) is Ev. qui dT. (locus nondum sanatus).) filiam Panaciam[*](panaciam NTv(S). -ceam EG. pano- ciam Vd.) appellavit. sucus est[*](est del. H. eius est v.a.G.) coactus[*](coactus dEv. -ct. s N. coctus (aut coetus) V.) ferulae qualem diximus, radice[*](12,127) multi corticis et salsi. hac evolsa scrobem[*](a v. scrobem incipitR.) repleri vario genere frugum religio est ac terrae piamentum[*](religio—piamentum om.N.).[*](Diosc. III 48.) ubi et quonam[*](et quonam NdTEVerc.(H). -niam VR. quoniam et v. et quo Bas.) fieret[*](feret N.) modo aut[*](ant Nll.fS. ac D. et v.) quale maxime probaretur, inter peregrina docuimus. id, quod e[*](quod e Nv. quod ae R. quod de d. code V1. circo de V2. quod E.) Macedonia[*](macedonia NEv. moniaco r.) adfertur, bucolicon[*](12,127) vocant armentariis[*](armentariis dv. -ris NVD. -ri E.) sponte erumpentem[*](erumpente N.) sucum excipientibus ; hoc celerrime[*](celeberrime Vd.) evanescit[*](uanescit VRS.). et in aliis autem generibus inprobatur[*](probatur VRdf.cfr. XII 127.) maxime nigrum ac[*](ac NEv. aut r.) molle; id enim argumento est cera adulterati[*](adulteratim V1. -atum V2dT.).[*](Diosc. III 49.—Th. H. IX 11, 1. Diosc. III 50.) — Alterum genus Heracleon vocant et ab Hercule inventum tradunt, alii origanum Heracleoticum[*](heraclem cum (tum R) VR.) aut[*](ant NVdTS. ide R.om.Ev.) silvestre, quoniam est origano simile, radice inutili, de quo origano diximus.—[*](20,170) Tertium[*](tertium genus dT.) panaces[*](panaces dEv. plin- N. pina est VR.) Chironium[*](chir..... N. -rontum V2. hir- V1R.) cognominatur ab inventore . folium eius simile lapatho, maius tamen et hirsutius, flos aureus, radix parva. nascitur pinguibus locis. huius flos efficacissimus, eoque amplius quam supra dicta prodest. [*](Th. H. IX 11, 4.) — Quartum[*](uncos ego posui. cfr. v. 14.) [genus] palaces[*](panacis E(?)Lugd.), ab eodem Chirone repertum , centaurion cognominatur, sed et Pharnaceon[*](pharnaceon Nv. -cion (far- R) VRES. -tion d.), in controversia[*](controuersia ll.v(Brot.). -iam G.)[*](e N.) inventionis a Pharnace[*](pharnace V2dv. -ci r. phar.. ce N.) rege deductum. seritur[*](seritur NEv. serior rT.) hoc[*](huic dT.), longioribus[*](longioribus quam NEv. flos rT.) quam cetera follis[*](follis V.) et serratis. radix odorata in umbra siccatur vinoque gra???m adicit. alia[*](alia (om. post adicit) ego coll. Theophr. om. ll.v.) eius[*](eius D. ei . . N. huius ll.v.) genera duo fecere aliqui[*](aliqui NVRdS. alterum Ev.), levis[*](leuis ll.TH. -ioris v. an latius (folio)? cfr. Theophr.) folii[*](foli NS. folio VR.), alterum tenuius[*](tenuius NRdH. tunius E. tenuis VTed. pr. -ioris v.).

[*](Diosc. IV 35.—cfr. Diosc. IV 182.) Heracleon siderion et ipsum ab Hercule inventum est[*](quattuor ll.v.), caule tenui, digitorum IIII altitudine, flore puniceo, foliis [*](follis V.) coriandri. iuxta lacus et amnes invenitur omniaque vulnera ferro inlata efficacissime sanat.

Est Chironis inventum ampelos[*](ampelo VRd.), quae vocatur Chironia, de qua diximus inter vites, sicuti de herba,[*](23,27) cuius inventio adsignatur Minervae.

[*](22,43 sq.)

[*](Diosc. IV 69.)[*](Scribon. 181.) Herculi[*](hercule V.) eam quoque adscribunt, quae Apollinaris aut[*](aut ego. aput V1. apud rv. del. D. apud alios, apud nos U 531.) a rabiealiis[*](a rabie aliis ego coll. Scribon. arabilis VR. ar- bilis E. arabas dv. ab alis D. a rabulis U.) altercum[*](altercum dH(D). cfr. ind. -rum r. -rcum siue altercangenum (-non G) v(S).), apud Graecos vero hyoscyamos appellatur. plura eius genera: unum nigro semine, floribus[*](floribus R(?)B e Diosc. foliis Vdv. -lii E.) paene purpureis, spinosum calice[*](calice ego e Diosc. (sublata dist.). talis VREv. -le dT.), nascitur in Galatia; vulgare autem candidius est et fruticosius, altius[*](altius Ev (om. Ven.). alterius rT.) papavere; tertii semen irionis[*](irionis B. trionis Ev. -nes r.) semini[*](semini v. seni VRd. semine E.) simile est[*](est ego. set E. sed rS. et v. de enuntiati forma cfr. § 44.), omnia insaniam gignentia capitisque vertigines. quartum genus molle, lanuginosum , pinguius[*](pinguium V.) ceteris, candidi[*](candidis V.) seminis, in maritimis nascens. hoc recepere[*](recipere V.) medici, item rufi seminis; nonnumquam autem candidum rufescit, si non ematuruit[*](ematuruerit dT.), inprobaturque . et alioqui[*](alioquin dv.a.Bas.) nulla[*](nullum Ev.a S(D).) nisi cum inaruit legitur. natura

vini, ideo[*](ideo VR. -oque d(?)Ev.) mentem caputque infestans. usus seminis et per[*](et per VRdv. inter E.) se et suco expresso. exprimitur separatim et caulibus [*](catilibus VR.) foliisque. utuntur et radice, temeraria in totum, ut arbitror, medicina.[*](Isid. XVII 9, 41.) quippe etiam foliis constat mentem corrumpi, si plura quam[*](quattuor ll.v.) IIII bibant[*](bibantur d(?)v.a.S. lac. indicavit J supplens biberunt. probabilius tot bibi iube- bant.) ; .... etiam antiqui in vino, febrim[*](febri E. -rem v.a.S.) depelli arbitrantes[*](arbitrantes VRdJ. -ant et E. -antur S. -abantur. Et v.). oleum fit ex semine, ut diximus, quod ipsum auribus infusum temptat mentem,[*](15,30) mireque, ut contra venenum, remedia prodidere iis[*](iis Rv(S). /i/ V1. hi V2. his rC.), qui[*](23,94) id bibissent, et ipsum pro remediis, adeo nullo omnia experiendi fine[*](finem V.), ut cogant[*](cogant ego. cogeret (ortum ex cogent) ll. S. -erent J. -erentur v.) etiam venena prodesse.