De Gubernatione Dei

IIII. Cogitat forte aliquis non ita ad plenum esse ut loquor: habuisse enim illic matres, familias ius suum et dominarum honorem potestatemque tenuisse. uerum est. habuerunt quidem multae integrum ius dominii, sed nulla ferme impollutum ius matrimonii. et nos modo non quaerimus quae mulierum potestas, sed quam corrupta uirorum fuerit disciplina. quamuis nec potestatem quidem illic matres familias integram habuisse dicam, quia quaecumque ius conubii [*](1 lupanar] delupanari sed ri m. 2 add. A (de autem illud aut ex antecedenti de lupanaribus repetitum est aut ex nota quadam marginaii orta eat qua quis monere uoluit in seqq. sermonem esse de lnpanari) 2 norant B(T) 3 quidem] enim B 5 in his uitam infelicissimam damnauere AB; pro damnanere Haimius etmi. et recepit adamauere; quam nos recepimus conieoturam debemus Hartelio; postquam se post his excidit, necesse erat ablate nita felicissima mutari in accusat . 6 meretrioes ex meretricis A corr. m. 2 aquitanicas super a in fin. scr. 0 m. 3 A 7 in punctis suppositis A 9 baratro AB 10 coniagi coniugii Pithoeus: coniugi coningi AB sed A poster. eoniugi punct. (coniugi Tt coniugii v) • 12 et 13 redegit et deiecit A corr. m. 2 ex redigit et deicit 18 in maritali B despectione ex disp. A corr. m. 2 item statim quae ex qui 16 loquar super 0 scr. a m. 1 A matris A ius om. A 17 habent B m. 1 18 dominii Tv: dfii A domini B 19 et] at Bittershusius 21 matris familiQ A)

quis autem Aquitanorum diuitum non hoc fuit? quem non sibi ancillae impudicissimae aut adulterum aut maritum iure duxerunt? equi enim emissarii, \'ut propheta ait, in feminas facti erant: unusquisque ad uxorem proximi sui hinniebat. atque illi, de quibus haec scripta legimus, et minore fortasse crimine et minore, ut reor, numero criminum ac passiuitate peccabant. hi autem uere ut emissarii equi non ad paucas tantum, sed paene ad omnes uernulas suas, id est quasi ad greges proprios hinniebant et in morem eorum pecudum, qui mariti gregum appellantur, feruidae libidinis debacchatione grassantes. in quamcumque eos primum feminam ardens impudicissimae furor traxerat inruebant.

hic iam quaero a sapientibos, cum haec ita essent, quales putent fuisse illic familias, ubi tales erant patres familias? quantam seruorum illic corruptelam, ubi dominorum tanta corruptio ? morbido enim capite nil sanum est, neque ullum omnino membrum officio suo fungitur, ubi quod est principale non constat. in domo autem sua dominus quasi corporis sui caput est et uita eius cunctis norma uiuendi. pessimumque hoc est m hoc negotio, quod libentius omnes deteriora sectantur, et facilius mala institutio deprauat bonos quam bona emendat malos.

porro autem cum etiam boni atque honesti patres familias famulos bonos facere non possint, quantam illic putamus fuisse labem familiarum, ubi domini erant impuritatis exemplum ? quamuis non exemplum illic tantummodo malum fuerit, sed uis ac necessitas quaedam, quia parere impudicissimis dominis famulae 30 cogebantur inuitae et libido dominantium necessitas [*](5 Hierem. 5, 8 ) [*]( 1 aut 8. a scr. H et 8. t scr. d m. 2 A haut B 2 abest a] ab ista A 3 familiae super e scr. s m. 2 A 4 sibi] ibi suspicatur HarteUus; fort. scrib. illic ut infra u. 16. 17. 26. 28 5 dixerunt B 6 amissarii A 7 ad] enim ad B 17 quanta - corruptela B 21 qua 8. scr. m. 1 si A 22 est hoc B 24 emendet B 25 patres familiae A ) [*](vin. ) [*]( 11 )

V. Sed uidelicet difficile hoc probari potest et nulla omnino extant praeteritarum turpitudinum flagitiorumque uestigia. ecce etiam nunc multi ex eis, licet patria careant et in comparatione praeteritarum opum pauperes uiuant, peiores ferme sunt quam fuerunt. peiores autem non uno modo, quia etsi eadem faciunt quae ante faciebant, hoc ipso tamen deteriores sunt, quia a scelere non cessant. siquidem facinora eorum, etsi genere ipso maiora non sint, attamen plura sunt, ac per hoc etsi criminum nouitate non crescant, pluralitate cumulantur.

adde autem quod haec, ut dixi, faciunt iam senes adde quod pauperes; utrumque enim sceleris augmentum est. minus siquidem prodigiosum est peccare iuuenes peccare locupletes. quae autem in his spes aut remedium est, qui ab usitata impuritate nec miseriarum egestate nec uitae extremitate reuocantur ? esto enim quosdam aut stulta praesumptio longae uitae aut spes quandoque agendae paenitentiae consoletur: nonne nouum hoc monstri genus est esse aliquos etiam in morte uitiosos? quae cum ita sint, numquid est aliquid, quod dici amplius possit? sed adhuc tamen addimus, scilicet quod multi haec agunt hodie etiam inter hostes siti et cotidiano discrimine ac timore captiui, cumque ob impurissimam uitam traditi a deo barbaris fuerint, impuritates tamen ipsas etiam inter barbaros non relinquunt.

VI. Sed tales forte hostes sunt, inter quos agunt, ut eos ista delectent et offendantur grauissime, si, cum ipsi impudici sint, uideant castos esse Romanos. quod si ita esset, nequaquam tamen facere nos improbos improbitas deberet aliena, quia quemlibet hominum magis sibi praestare conuenit ut sit bonus, quam alteri ut sit malus, et plus id laborandum est, [*](2 sordidum A 6 comparationem B 12 crescunt B 16 his AB: iis cum edd. Halmius 17 usitata ex -te A eorr. m. 1 19 longaeuitate B 21 immorte A quę Å 8. 1. m. 2 25 impuritates ex -tis A corr. m. 2 32 bonos s. acr. u m. 2 A )

inter pudicos barbaros impudici sumus. plus adhuc dico: offenduntur barbari ipsi impuritatibus nostris. esse inter Gothos non licet scortatorem Gothum: soli inter eos praeiudicio nationis ac nominis permittuntur impuri esse Romani. et quae nobis, rogo, spes ante deum est? impudicitiam nos diligimus Gothi execrantur: puritatem nos fugimus illi amant: fornicatio apud illos crimen atque discrimen est apud nos decus.

et putamus nos ante deum posse consistere, putamus posse nos saluos esse, quando omne impuritatis scelus omnis impudicitiae turpitudo a Romanis admittitur et a barbaris uindicatur? hic nunc illos requiro, qui meliores nos putant esse quam barbaros: dicant quid horum uel paucissimi Gothi faciant, uel quid non horum Romani omnes uel paene omnes? et miramur, si terrae uel Aquitanorum uel nostrorum omnium a deo barbaris datae sunt, cum eas, quas Romani polluerunt fornicatione, nunc mundent barbari castitate?

VII. Sed forte hoc in Aquitanis tantum. transeamus etiam ad alias mundi partes, ne de solis tantummodo Galliis dixisse uideamur. quid? Hispanias nonne uel eadem uel maiora forsitan uitia perdiderunt? quas quidem caelestis ira etiamsi aliis quibuslibet barbaris tradidisset, digna flagitiorum tormenta tolerauerant puritatis inimici. sed accessit huc ad manifestandam [*]( 1 quam hominibus B m. 1 2 proinde Bittershusius pudicos quis barbarus A 3 pudiciam B 5 quod accedit i. ad mala nostra, inter malit Hartelius . accidit Å (aooedit et Rittershusius) 8 iudicio praeiudicio B , 15 uindicantur sed n in paenuZt. syll. punct. A 17 faciunt B 18 penes punct. 8 Â, 19 nostrum B 20 polluerant B 22 AquitanisHalmius: recte (cf. p. 173,17: in Afris paene onmibus nihil horum est et p. 176,15) aquitanos A aquitanicis B tantum tantum sed poster. loco puncta A 24 spanias s. scr. m. 2 hi A 27 manifestandum A fort. recte cf. §. 54 :. ) [*]( 11* )

dupliciter in illa Hispanorum captiuitate ostendere deus uoluit quantum et odisset carnis libidinem et diligeret castitatem, cum et Wandalos ob solam maxime pudicitiam superponeret et Hispanos ob solam uel maxime impudicitiam subiugaret. quid enim? numquid non erant in omni orbe terrarum barbari fortiores, quibus Hispanorum traderentur?

multi absque dubio, immo, ni fallor, omnes. sed ideo ille infirmissimis hostibus cuncta tradidit, ut ostenderet scilicet non uires ualere sed causam, neque nos tunc ignauissimorum quondam hostium fortitudine obrui sed sola uitiorum nostrorum impuritate superari: ut uere in nos uenerit dictum ilud, quo ait dominus ad ludaeos: secundum inmunditias suas et secundum iniquitates suas feci illis, et auerti faciem meam ab eis, et alibi ad gentem ipsam: adducet dominus super te gentem de longinquo, et ungulis, inquit, equorum suorum omnes plateas tuas conculcabunt et populum tuum gladio interficient. completa ergo in nos sunt omnia, quae dixit sermo diuinus, et uim uerborum eaelestium luit poena cunctorum.

VIII. Sed tamen cum omnes fere barbarae gentes Romanum sanguinem biberint omnes uiscera nostra lacerauerint, quid est quod deus noster maximas rei publicae opes et locupletissimos Romani nominis populos in ius potissimum ignauissimorum quondam hostium dedit ? quid? nisi ut agnosceremus scilicet, quod supra dixi, meritorum hoc fuisse non uirium, atque ipsum quoque hoc nobis in confusionem caderet ac [*]( 13 Ezecb. 39, 24 16 Dent. 28, 49 17 Ezech. 26, 11 ) [*]( 1 pudissimum A 7 erat s. scr. n m. 2 A 8 ni fallor immo B 9 ilH eifirmissimis sed snper i poster. uocis illi 8. scr. m. 2 e et super ei scr, iN Å 10 rnres ex uiris A corr. m. 2; idem statim inignauissimorum 12 puritate A 13 ad iudaeos dominus B 16 te post adducet habet B 18 tuas om. B 19 in om. B m: 1; item statim dixit om. (ait T) 20 cunctarum B m. 1 28 biberint ex biberent A eorr. m. 2: biberunt B 25 populos ex populus A corr. m. 2 28 quoque B 8. I.: qui sed pvmct. A - )