6. Grauis est terrae sterilitas, grauis est uastatio fructnum — quis enim negat? — maxime cum in spe esset eorum laetitia et cum iam horreis ipsis essent uicina frumenta. graue est quod messis inmatura sublata est et flentes agricolae prostratas despiciunt segetes suas et uelut carorum suorum emortuis adsident cadaueribus, quas lenis imber auxit, turbidus uero et inmitis exsecuit. ex quibus non inpleuit manum suam qui metit et sinum suum qui manipulos colligit nec dixerunt messoribus praetereuntes: benedictio [*]( 21 Ps. 128, 7. 8 ) [*]( 1 amorreorum OCV,R (rr ex r) 2 relinquetur (i s. e) O, om. A in iustus A 3 relinquitur post iterum pon. 0 iniustus A 4 nunc pr.] nec A hinc (n paene eras.) 0 hic RA medicinam A adhibeatur OCa.c.,A nuncj nec A 5 seruatur Re (etiam cod. Monac. 3787) aint Op.c. uirtutes (i s. e) 0 6 dogumenta R sint Op.c. ante poenam A a pena V 7 positus Ca.c. humiliari (Tarceivouaftai)] emendari R 8 commune Ca.c. 9 ut ne v 11 etiam] utiam Ra.c. 12 in pr. om. Cv ut ne A 13 nelegimus A 15 grauius pr. A. sterelitas ROa.c.,A 16 in spe] inspectus (,I\' a s. in) R letitie R et om. Rv 17 orreis Oa c. et quod Av 18 agricolae prostr. om. A. .agrigule (co s. gu) R agricule O 19 dispiciunt R decipiunt C em. I et mortuis OC moituis v 21 exegujt (s. t mit) R ex]et A inplebit Rp.c. 22 malmanipulos R manippulos 0 collegit OC)
243
domini superuos. accidit spectaculum miserabile: terra ipsa
[*](2 ) foedata iacet laniatis ac diuulsis illis quibus laetabatur comis et ex ipso ornatu suo turpis effecta. luget hanc et beatus Iohel, qui calamitatem famis ingentibus tragoediis deflet. sed et alius propheta uastationem nouissimam priori conferens fecunditati et de ira dei terram nastantis disserens dicit: quae ante ipsum sunt paradisus deliciarum et quae post ipsum sunt campus estexterminn. grauia, inquam, haec et ualde grauia,
[*](9 ) ú dum haec sola quae in praesenti sunt cogitamus et nondum metum concipimus grauiorum, quoniam quidem et in doloribus corporis semper id quod ad praesens urget grauius uidetur esse omni eo quod praesentem non habet cruciatum. multo uehementiora sunt et grauiora, quae apud se retinent the sauri irae dei, quorum absit nos experiri. et non expe-
[*](4 ) riemur, si ad dei misericordiam conuolemus et eum, qui misericordiam uult magis quam mortem, ad nos lacrimis inclinemus, ut quod superest irae dei auertamus per conuer sionem nostram, quoniam haec adhuc lenitas est et clementia dei et mansueta correptio et initia quaedam castigationum uelut paruulis adhuc et lactantibus inlata. haec adhuc fumus quidam est iracundiae et auspicia poenarum, nondum ignis exurens, nondum flamma uorax nec carbones accensi. comminatio
[*](5 ) est haec et mtentatio et, cum parum quid natum sit, quae maiora sunt et fortia retinentur, ut et percutiens corrigat, sed
[*](3 cf. Ioel 1, 10 6 Ioel 2, 3 13 cf. Deut. 32, 34 16 cf. Os. 6 6. Ezech. 33, 11 20 cf. Ps. 17, 9 ) [*]( 1 accedit OCv ipsa om. A 3 ioel 0 4 trag*ediis 0 traguoediis C et om. C alius] etiam in graeco textu Step05, quamquam eiusdem Ioel uerba sunt 7 sunt pr. om. AC paradisus (s. t i) R 9 cogita V 10 concepimus OA 11 urguet A 13 ueh. et grau. sunt v thensauri R 14 quorum (tbv" TisTpav Xo$stv)] add. inmanitatem R in mg. m2, add. uindictam C (s. l.) v 15 et ad eum Cv 16 ad eras. C, om. v cfl lacrimis C (cft s. I.) v 19 correptio (c s. p) R 20 lactentibus AVv lactsentibus Cp.c. inlatat 0 21 quide v 22 exurgens A -rens—uorax om. V carbonis acc. comm. Est et haec A 24 fortiora Vv et om. Cv sed et C-v ) [*]( 16* ) 244
comminans plus emendet uiam faciens irae suae, et pro inmensa bonitate sua a minoribus incipit, ne maioribus et grauioribus egeamus. qui utique adhibebit et maiora, si ea prouocauerimus, dum haec minora contemnimus.
7. Noui ego uibrantem frameam et inebriatum gladium in caelo interiicientem et spernentem et orbantem, qui iubetur usque ad carnes et medullas non parcere. scio occurrentem sicut ursam rapidam illum, qui inpassibilis est, et sicut pardalin in uia Assyriorum non illis tantummodo qui tunc erant, sed [*](2 ) et omni qui nunc Assyrius est nequitia. scio non posse quem- quam effugere fortitudinem irae eius et uelocitatem, cum euigilauerit super inpietates nostras et cum inimicos eius insequetur zelus, qui consumit aduersarios. scio excussionem et recussionem et feruorem cordis et consternationem mentis et dissolutionem genuum et alia quam plurima huiuscemodi supplicia inpiorum. omitto enim dicere de illis iudiciis, quibus nos multa hic data uenia transmittit et tradit, ita ut melius sit nobis corripi et purgari quam ad illa transmitti supplicia, [*]( 3 ) ubi poenarum tempus est magis quam purgationum. sicut enim non est in morte qui hic memor est dei, ut beatus Dauid pronuntiat, ita confessionis correctionem hi qui in inferno sunt non habent, quoniam quidem in praesenti uita facultas nobis [*](1 cf. Ps. 77, 50 5 cf. Ps. 7, 13. Ezech. 21, 9. 10 cf. Esai. 34, 5 8 cf. Os. 13, 7. 8 13 cf. Nah. 2, 10 20 cf. Ps. 6, 6 ) [*]( 1 emendeii§ (t s. y§) R corrigat Cv 4 adhaec (u s. ae) C adhuc v 5 ergo A uibrantem = anX[io{AsvY]v 6 spernentem = E^oofl-sveiv orbantem (atsxvoov)] turbantem R uibrantem v 7 occuirentem] occur reremitem (re fin. s. l.) C occurrere immitem v 8 rabidam OAv par dalin V,Ra.c. pardalim Rp.c. pardal in (u s. a et um s. in) C pardal O parduli A pardum v 9 in inuio v assiriorum 0 (s pr. s. I.) v tan tummodo qui tunc erant om. R 10 asirius O,Ca.c. 11 effugire Oa..c. eius] sue v 13 insequetur ex insequenter R insi quitur cet., v zelos (u s. 0) R consumat R consumet V aduersarius v excusationem R 14 recussionem (t dis s. re) R 15 desolutionem A et aliqua plu rima V 16 obmitto (b s. I.) R indiciis V 17 uenia data R transmitit A 18 et purgari om. R ad s. 1. C 20 est memor S 21 hii ROAC in om. R )
245
permissa est agendi quae uolumus, ibi uero gestorum nostro rum reddere rationem.
8. Quid ergo faciemus in illa die, de qua uehementissime perterret quidam prophetarum, cum deum nobiscum dicit esse iudicaturum in montibus et collibus et consedere aduersum nos et disceptare atque ante faciem nostram statuere peccata nostra, accusatores scilicet acerbissimos, adhibere quoque omnia sua beneficia, quae in nos contulit, et conparare cum sceleribus nostris, cogitationibus quoque cogitationes conferre et actus actibus arguere, cum a nobis requirens purae imagi nis dignitatem oblitteratam eam inuenerit et obfuscatam, cum ad ultimum certe propria unusquisque notatus sententia con demnabitur?
9. Quis ergo ibi aduocatus erit? quae interuentio? quae figmenta? quae artes? quae aduersum ueritatem forensis calli ditas proferetur? quibus praemiis iudicium corrumpetur? omnia pendebunt in statera iustitiae, gesta et uerba et cogitati ones nostrae, mala ac bona aduersum se inuicem diuersa lance pendentur, ut pars quae praeponderauerit uincat et quo uergit opus illuc sententia decidat. nec ultra iam alia uoluntas aut [*](2 ) aliud iudicium aut excusatio per secunda opera requiretur, nec tempus erit olei mutuandi a prudentibus uirginibus uel con parandi a uendentibus, cum lampades extinguuntur. nec locus est paenitentiae diuitis concremantis in flamma et propinquorum [*](3 cf. Esai. 10, 3 4 cf. Hier. 2, 9 6 cf. Ps. 49, 21 22 cf. Matth. 25, 8. 9 24 cf. Luc. 16, 24 ) [*]( 2 reddere] reddemus maluit Wrobel 4 quidem Ra.c. cum] dum C (d in ras.) v pfe+taru C 5 iudicandurii (turQ s. ndurn) R iudican dum OCVv considerat (t s. add.) R 6 etj etia (ia s. I.) R 7 acer rimos R acerbissimos (is s. l. m2) C 8 in nos] nobis (bi s. 1. m2) R conparere Ra.c. 9 cogitationes quoque cogitationibus A conferri Cv 10 actos (u s. o) RO 11 meam R offuscatam 0 12 notata R condempnabimur A 15 aduersus RC 16 proferetur (ur s.) R conrum petur R corrumppetur C 17 gesta] et gesta (y.a\': Kpaiiv) Wrobel cogi tationis (\'p,c. 18 bona ac mala R 19 penduntur V ponderauerit R 2o extinguntuv A C 24 et] ad (c s. d) R )
246
suorum requirentis emendationem. non ergo iam tempus erit ullius dilationis, sed solum et ultimum et terribile iudicium, immo potius iustum et idcirco magis terribile, quia iustum.
[*]( 3 ) tunc enim sedes ponentur et uetustus dierum sedebit et libri aperientur et fluuius igneus curret et lux praecedet et tene- brae paratae erunt, et abibunt qui bona egerunt in resurrec tionem uitae, quae nunc in Christo abscondita est et postea cum ipso manifestabitur, qui autem mala egerunt in resurrec tionem iudicii, in quo iam iudicante uerbo dei condemnati
[*]( 4 ) sunt qui non crediderunt. alios ergo illa ineffabilis lux et inmensa suscipiet, id est splendor et agnitio atque inluminatio clarior sanctae et beatae trinitatis. cum puris et inmaculatis mentibus pura et inmaculata miscetur, quod ego solum et praecipuum duco esse regnum caelorum; his uero qui indigni sunt cum reliquis ceteris erit etiam haec maior omnium poena, quod proiciuntur a deo, et ipse pudor et confusio conscientiae, cuius finis ac remedium nusquam est. sed de his postmodum.
10. Nunc uero quid faciamus, fratres contriti et humiliati et inebriati non uino neque sicera, ex quo parum quid commo uentur homines et conturbantur, sed inebriati a fortitudine plagae, quam inuexit dominus dicens: (et tu commouere et conturbare\', qui potauit contemptores spiritu tristitiae et conpunctionis, quibus etdicitur: uidete, contemptores, et intnemini et admiramini mirabilia et disperdimini? [*](2 ) quomodo sutreremus mcrepationes eius aut quid responsi dabi- [*](4 cf. Dan. 7, 9. 10 6 cf. Ioh. 5, 29 7 cf. Col. 3, 3 19 cf. Esai. 29, 9 21 cf. Ps. 106. 27 22 cf. ibid. 59, 5 23 Act. 13, 41 ) [*]( 1 iam om. R est R 2 dilationisJ dissolutionis V pr. et om. v 4 ponuntur C.Au.c. uetustus (tus s.) O uetus Cv 5 aperiuntur C 6 huibunt R habebunt Ca.c. ibunt A 9 condempnati RCv 10 ille Ra.c. illos C 11 suscipiat 0 13 miscetur (p.\'.po|JLevY)i;)] miscebitur Rp.c. miscebit e:c miscebat A 14 duco (u&sjjia:) C,Ra.c. dico cet. 15 cum reliquis] ***reliquj§ (s. ctis, qui eras.) R qui reliquis C hoc R maior j malorum A 16 proicientur v 17 ac] et v numquam Cv 18 faciemus A,RCp.c. 20 et conturb. om. Cv 22 et contemptores C 24 dispergimini A 25 sufficimus ad incr. Cc quis (d s. §) R resp. dab.] respondebimus R )
247
mus, cum ad multitudinem beneficiorum suorum, quae ingrati suscepimus, adhuc etiam castigationes suas nobis coeperit inputare et enumerare remedia ac medellas, quibus adhibitis nos tamen curati non sumus? et filios quidem appellat, sed pollutos, uel filios, sed alienos et claudicantes a semitis suis, dum alienis uiis incedunt et asperis. dicit ergo: \'quid oportuit
[*]( 3 ) me facere uobis et non feci? unde uos emendare oportuit et non emendaui? lenioribus usus sum remediis. omisi Aegypti orum flagella, sanguinem de fluminibus fontibusque potatum et omnes aquas in cruorem uersas. primam illam eorum pla gam reliqui. omisi etiam ranas et scinifes et cynomiam et reliqua flagella. a bubus et iumentis et pecoribus coepi, quin tam plagam in animalia muta conuerti parcens hominibus. non dum uos contigit ista uexatio, sed facti estis mihi etiam mutis animalibus brutiores. nihil enim, ut uideo, ad emenda tionem proficit ista correptio. abstinui a nobis pluuias:
[*]( 4 ) pars una suscepit imbrem et pars, supra quam non pluui, aruit. et dixistis: perdurabimus etuiriliterage mus. idcirco superduxi uobis grandinem et uineas uestras atque arbusta uestra segetesque demessui, malitiam tamen
[*]( 4 cf. Deut. 32, 5 5 cf. Ps. 17, 46 8 cf. Ex. cap. 7 11 cf. Ex., cap. 8 12 cf. Ex. cap. 9 16 Am. 4, 7 18 Hier. 18, 12 ) [*]( 1 ingrata (i s. a) R ingrate V ingrate Ca.c. 2 suscipimus C,Oa.c.,v nobisque R ceperit RCv 3 inputare] inpugnare R innumerare R numerare Cv medelas AV,RCp.c. medillas Oa.c. 5 a] in R 6 dum alienis uiis om. R al. in uiis Cv uiis om. A dicet (i s. e) 0 7 emendari A V 8 obmisi (b s. I.) R omnia A egyptiorum RO 9 flagella] plagas v depotatum R deputatum Ca.c. 10 plagam eorum A 11 obmisi (b s. I.) R scynifes RA scinifaes ex scinifas 0 scynyfaes (y pr. s. I.) C sciniphes v §cinomiam 0 cinomia V 12 fla gella om. A bobus Cp.c. caepi R cepi v 13 plagas Vp.c. ominibus Ra.c. 15 nil v 16 profecit OCv 17 super OA 18 plu.i R plui A pluuia ruit Vv dixi Ca.c. perdurauimus OV,Ra.c. supdurauimus Cv agimus OV egimus C\'v 19 uineas (afiirjXwvac;)] uindemias R ) 248
uestram resecare non potui et nunc agnoui quia durus es et neruus ferreus ceruix tua.\'
11. Haec puto quia dicat ad nos dominus, si flagellis eius non emendamur, quoniam quidem et contemptor permanet in contemptu et iniquus in iniquitate perdurat. nec aliquid in nobis agit caelitus inlata correptio, nihil flagella proficiunt. defecit iam tubus ferreus in fornace, defecit plumbum, in uanum operatur argentarius: nequitiae uestrae non [*]( 2 ) consumuntur. lper Hieremiam uobis haec iam olim reputaue ram; nunc ergo numquid me exacerbatis?\' dicit dominus. faut non praeualet manus mea etiam alias plagas et alia admouere tormenta? sunt adhuc apud me etiam ulcerum feruurae, quae sublato cinere ac fauilla in aerem per Moysen generatae sunt, qui illo tempore indignationis dei minister extiterat ad Aegyp- [*]( 3 ) tum castigandam. est adhuc et locusta, sunt et tenebrae pal- pabiles, est etiam ultima adhuc plaga, interitus primitiuorum, quam nullus effugit nec euadere quisquam potuit uastatoris manum nisi ille solus qui sanguine agni postes suos liniuit, id est qui fidem suam atque opera Christi sanguine et noui testamenti institutionibus consignauit, qui Christo concrucifixus est, qui consepultus est ei et resurrexit cum eo, ut et conglori ficetur cum ipso et nunc et in ultimo eius aduentu.\'
12. Absit autem a nobis, ut cum ceteris correptionibus [*]( lEsai. 48,4 7 Hier. 6,29 12 cf. Ex. 9, 10 sqq. 21cf.Rom.6,4.8,17 ) [*](1 quia] quod A es et] esset B est et V 2 ferueus (r s. u) R 3 puta U 0 s. a) R quod A dicit if 4 conterator C remanet A 5 contemptus A iniquitatem A 6 cogit Ca.c. 7 deficit utroque loco V iam om. A tibiis (ti ex tu fact., u in ii mutat. uid.) JiC cibus v ferreis C 9 iheremiam v haec uobis omisso iam R etiam A reputauerant Va.c. 10 exaceruatis 0 exercebatis v 12 feruore R (s add. m2) 0 (u s. 0 et s add.) feruores ACv quae (i s. ae) R 13 generate (i s. r) R generata Av generate OC 14 in illo tempore CAv egyptum 0 15 castigaudum Ca.c. locustas V 16 est adhuc etiam A primitiorum A 18 linuit ROCa.c. 20 cruci fixus R 21 ut s. 7, C glorificetur CA 22 et alt. s. 2. 0 23 cum ceteris corrept. (fxsxa twv uiXwv tcXyjyuiv)] ceteris correptionibus B )
249
etiam illam nobis inputet bonus et pius deus dicens: quoniam incedebatismecumperuersi, etegoibouobiscumfurore peruerso, uel iterum: percussi uos in aurugine et in rubigine et in facellatione, et nihil profeci. extrinsecus sine filiis uos fecit gladius, et ne sic quidem con uersi estis ad me, dicit dominus. non illud autem accidat
[*]( 2 ) dici de nobis, quia uinea facti sumus dilecto et plantati et calamis erecti et maceria circumdati et expectati, ut faceremus uuam, fecimus autem spinam, et non iustitiam sed clamorem, ita ut necesse fuerit destrui maceriam et esse nos in concul cationem et subuerti turrem et fieri nos in direptionem, ut ultra non putemur neque fodiamur, insuper etiam — quod est infelicius omnibus — ut mandetur nubibus, ne pluant super nos pluuiam. ego, fratres, talibus in aduersis cogitationibus agor
[*]( 3 ) et his memet ipsum commomtionibus consolor; sic ego noui de castigationibus domini cogitare et, cum apud memet ipsum huius cemodi uoluam consilia, rursum ad orationem me domini suppli cationemque conuerto et adicio his quae supra diximus et dico uobiscum pariter: si me sequimini et mecum iungitis mentes et cogitationes uestras, dicamus pariter: peccauimus, inique egimus, inpietatem fecimus, quoniam obliti sumus manda torum tuorum et post cogitationes cordis nostri pessimi ambu-
[*]( 1 Leu. 26, 27. 28 3 Am. 4, 9. 10 7 cf. Esai. 5, 1. 2 9 cf. Esai. 5, 7 10 cf. Esai. 5, 5 12 cf. Esai. 5, 6 13 cf. ibid. 20 Bar. 2, 12 22 cf. Hier. 18, 12 ) [*]( 1 illa A dominus R 2 inceditis v 3 aurjgine (u s. i) R auri gine V et] uel C\' 4 robigine (u s. o) R facellatione (a<paxE)uofjia>) Ca.r. facillatione OA fauillatjone Cp.c. fajlatione (gella s. la) R flagellatione V fauilla v jievpetj (s. pfeci) C intrinsecus 1i extrinsecus (in s. •ex) C 5 et ne] et nec ACVv quidem om. Cv 6 accedat (i s. e) 0 7 dicit A plan*tati C 8 expectauit Cv 9 uuam in ras. 0 spina* 0 10 distrui Ca.c. maceriam (h s. c) R et nos esse v in conculcatione RV 11 turrim A,OCp.c.,v 12 putemus C nec v 13 ut mandetur ex utinam detur R nobibus R 14 ergo 0 angor A 15 intra (m2 s. 1.) memet C inter memet v commotionibus ItO com munitionibus Ca.c. consulor OC 17 uoluem R 19 iungjas (iun gatis m2) R iungetis CVv 22 ambulamus C ) 250
lauimus nec digne ingressi sumus uocatione, qua uocasti nos per euangelium Christi tui, nec conpetenter sanctas eius sus cepimus passiones nec pro merito humiliationem eius accepi-
[*](4 )mus, sed facti sumus obprobrium dilecto tuo. sacerdos et populus mente excidimus, in unum omnes declinauimus, simul inutiles facti sumus; non est qui faciat iudicium et iustitiam, non est usque ad unum. exclusimus misericordias tuas et clementiam tuam a nobis et uiscera miserationum tuarum propter malitiam nostram et nequitiam pessimae nostrae adin uentionis auertimus. tu nobiscum, domine, fecisti bonitatem et misericordiam, sed nos iniquitatem. tu patiens et multae misericordiae, sed nos duii et multis flagellis digni. cognosci-
[*](5 )mus bonitatem tuam, licet increduli simus. secundum ea quae peccauimus parum adhuc castigati sumus. t ute r ri b i lis es et quis resistet tibi? tremor canprehendet a te montes et magnitudini brachii tui quis resistet? et si resoluas cataractas caeli, quis eas concludet? lene est in oculis tuis pauperem et diuitem facere, uiuificare et morti tradere, percutere et sanare, quoniam hoc ipsum quod uis opus perfectum est. tu, inquit, ira tus es et nos peccauimus, quidam ueterum supplicantium tibi. nobis autem etiam e contrario tempus est dicere: nos peccauimus et tu iratns es. et propterea effecti sumus obpro-
[*](4 cf. Dan. 3, 33 5 cf. Ps. 13, 3 14 Ps. 75, 8 19 Esai. 64, 5 22 cf. Ps. 78, 4 )[*]( 1 uocasti* C 2 ne A sanctos Ra.c. suscipimus Ra.c. 3 acci pimus C,Ra.c. 5omnia22a.c. 6 faciet Ra.c. 7 exclusimus (airey.Xstaafisv)] excludimus R et om. R 9 et nequitię pessimae nostrae adinuen tionis (is m2 in es mut.) C et nequicie pessime nostre adinuentiones v adinuentiones 0 10 fecisti bonitatem] liabuisti uoluntatem R bonitatem misericordiae A 11 multum (l e s. um) R 12 n (s. l. C) cognoscimus Cv 13 sumus (1 i s. pr. u) R sumus Cv secundum--peccauimus om. V 14 est R 15 conphendit Cv conprehendit A,Oa.c. a] ad R 16 magni tudinem Ra.l\', magnitudine Ca.c. et om. V 17 concludit v 19 tu inqujt R 20 nos] non 0 quidam] ait (s. l. m2) quidam R quod est A 21 nobis (ifxm όz xa: tu svavxwv v.a\'.p&; etitsTv)] nos R autem om. A 22 et alt. om. R obproprium R ) 251
brium uicinis nostris. auertisti faciem tuam a nobis, et repletus
[*]( I) ) est uultus noster ignominia. sed parce, domine! parce, domine! propitiare, domine! non tradas nos in finem propter iniquitates nostras neque exemplum nos facias ad correptionem ceterorum. magis, domine, aliorum nos suppliciis corrige et emenda, illarum dicimus gentium, quae non cognouerunt nomen tuum et potentiae tuae non sunt subiectae; nos autem populus tuus et uirga hereditatis tuae et oues pascuae tuae. propterea cor ripe nos, domine, uerumtamen in misericordia et non in ira, uti ne exiguos nos facias, domine, praeter omnes qui habitant terram.