Interpretatio Orationum Gregorii Nazianzeni

114. Sed iterum ad antiquorum historias et ueterum nobi­ lium gesta reuoluimur. e quibus uidemus quosdam quidem, cum ad regendos populos subrogarentur uel ad officium prophe­ ticum per dei gratiam uocarentur, promptissime cessisse inui­ tatos, alios uero aliquamdiu inuitantis gratiam distulisse. nec [*]( 2 ) tamen alteros ex eis uidemus esse culpatos nec reprehensam esse aut in his oboedientiae promptam celeritatem aut in illis timoris circumspectam cunctationem, quoniam quidem illi magni­ tudinem ministerii uerebantur, istis fides fiduciam dabat certis quod omnia possibilia sunt credenti. paratus erat Aaron, sed Moyses multum restiterat, Esaias promptus obtemperat, sed iuuenilem Hieremias formidabat aetatem nec prius prophe- tiae ministerium suscepit quam a deo pollicitationem uirtutis ac stabilitatis acciperet.

115. His ego rursum cogitationibus reparatus sum et huiuscemodi consiliis adsidua conluctatione mitigatus ac uelut [*]( 6 cf. Ps. 100, 1 17 Marc. 9, 22 ) [*]( 2 uos R et uos OCVv inuocaueritis (õTay ejtty.aXea^c&s) R in­ uocabitis OCVv 4 accedat (i s. e) 0 accedat C 6 cantemus] in mg. add. Isaiam et hieremiam inducit U m. rec. 7 cantauimus R 8 anti­ quarum 0 9 reuoluimur («Epofia:)] reuoluamur (a ex corr.) R reuolui­ moş (r s. §) 0 10 uel ad] uelut R 11 prumptissime Oa.c. propbe­ tissime (ba s. pb? m2) C inuitos C 12 aliquandiu R 13 uidimus C 14 esse om. C prumtam O,Ca.c. 15 circum inspectam V certi OCv 17 creąędenti R haaron (h in ras.) V 18 moses Ca.c. multa praestiterat R multa V,Ca.c. isaias V,Oa.c. ysaias v prump­ tus 0 promtus C obtemperat sic codd. omnes 19 iuuenalem Oa.c. 20 suscipit V 21 acceperit OCv 22 ego (sy1")] ergo RO V 23 mit.] mollitus 0 ) [*]( XXXXVI. Rufini pars 1. ) [*]( 6 )

ferrum incudibus superpositum malleorum quibusdam ictibus mollitus sum et edomitus. accessit nihilo minus ad maturi­ tatem consilii etiam cuncta mitigans et decoquens tempus. supra omnia uero illud quod scriptum est: consilia mea iustificationes tuae sunt, quibus ego omnem uitam[*]( 2 ) meam credidi. propter quod non resisto neque contra­ dico, ait dominus meus, qui non ad principatum populi uocabatur, sed utouisadoccisionemadducebatur. pro­ sterno ergo me et procido ac subdo me potentissimae manui dei et ueniam peto praeteriti temporis otii et dilationis, si quid mihi forte ex hoc criminis nascitur. tacui, sed non semper [*]( 3 ) tacebo. secessi parum aliquid temporis, ut me ipsum discu­ terem ac uisitarem et in quantum tristitiae meae conso­ latio nasceretur. nunc uero ueni in ecclesiis exaltare domi­ num et in cathedra seniorum conlaudare eum. si illud culpam habuit, ueniam hoc meretur.

116. Sed quid adhuc uerbis prolixioribus opus est? habetis iam nos, o pastores et conpastores; obtines nos, o sanctissime et dignissime grex Christi; obtines nos, pater, in omnibus uictos et cedentes in omnibus, magis tibi subiectos Christi legibus quam naturae. ecce iam habes nostram subiectionem, [*]( 2 ) redde tuam benedictionem. dirige nos orationibus, uerbo instrue, spiritu confirma; benedictio enim patris confirmat domos iliorum. et confirmer tam ego quam spiritalis haec domus, in [*]( 4 Ps. 118, 24 6 Esai. 50, 5 8 Esai. 53, 7 9 cf. I Petr. 5, 6 14 cf. Ps. 106, 32 23 Eccli. 3, 9 24 cf. Ps. 50, 14 cf. I Petr. 2, 5 ) [*]( 1 mailaeorum 0 2 mollitlls] mitigatus 0 3 dequoquens 00 4 super Cv 6 propter quod] propter ea C (ea m2 s. I.) v 7 ait] ait eras. et sed s. 1. R 8 oues Ba.c. oues (i s. e) 0 ad s. I. m2 C octisionem V 9 ego R et] ac 0 procedo CVv ac] et 0 10 dei et uenia di et ueniam peto C 11 forte mihi v 12 et (s. ut) R memet ipsum A 13 quantumcq; (cq; s. 1.) R quantum posset Cp.c.m2,v 14 ecclesias C-p.c.,v 16 mereatur A 18 optinete V 19 nos om. v o pater C (0 insert.) v 20 magis subditos legibus xpi V tibi subi.] ubi subditos C xpe 0 22 dirigej digne Cv ueiboq; C (q; s. 1.) v 23 domus 0 24 et (ut s. et) Cm2 )

qua requies mea in saeculum saeculi, in qua habitabo, quoniam elegi eam, ut ab hac ecclesia et ab hac domo ad ecclesiam primitiuorum, quae in caelis adscripta est, trans­ ferri pariter mereamur.

117. Nostra quidem haec est satisfactio apud uos et ser­ monis nostri istud exodium. deus autem pacis, qui fecit utra­ que unum et nos inuicem reddidit nobis, qui sedere facit potentes in sedibus etqui eleuat de terra inopemetde stercore erigit pauperem; qui elegit Dauid seruum suum et adsumpsit eum de gregibus ouium, cum ulti­ mus esset et iunior in filiis lesse; qui dat uerbum euan­ gelizantibus uirtute multa ad perfectionem praedicationis suae, tenens manum dexteram nostram in uoluntate sua dirigat nos et cum gloria adsumat nos. ipse regat regentes, ipse dirigat [*]( 2 ) dirigentes, ut possimus pascere gregem eius cum disciplina et non in uasis pastoris inperiti; ipse praestet uirtutem et forti­ tudinem populo suo et exhibeat ipse sibi mundum et candidum gregem atque in omnibus inmaculatum ac supernis ouilibus dignum, ubi est habitatio laetantium in splendoribus sanc- torum, ut in templo eius omnes dicamus gloriam, grex simul et pastores, in Christo Iesu domino nostro, cui gloria in saecula saeculorum. amen. [*]( 1 Ps. 131, 14 2 cf. Hebr. 12, 23 6 cf. Rom. 15, 33 Eph. 2, 14 8 I Reg. 2, 8 9 Ps. 77, 70 10 cf. I Reg. 17, 14 11 Ps. 67, 12 13 cf. Ps. 72, 24 16 cf. Zach. 11, 15 cf. Ps. 67, 36 17 cf. Eph. 5, 27 19 cf. Ps. 86, 7 cf. Ps. 109, 3 20 cf. Ps. 28, 9 ) [*]( 2 ut] et R 4 mereamur pariter V 5 sermones Ra.c. sermones (i s. e) 0 6 exodium scripsi exordium codd. v 7 reddidit (<xjto3o\'is)] reddit R 9 eregit 0 10 de] e s. I. B a OCv 11 et exp. B jet C iunior; R 12 uirtute multa (8i>vd|XEi rcoXX-g)] uirtutem mul­ tam AC 14 regat (t s. l.) 0 erigat A ipse dirigat dirigentes om. V 15 et om. R 16 is ipse R 17 ipsi 0 18 inmacu­ latam (u s. alt. a) 0 20 gloria V 21 ihu ROCv 22 amen] add. INCIPIT DE PRIMIS EPIPHANIIS ID EST DE NATALI (I ex E) DNI R LIBER APOLOGETICUS SCI GREGORII EPISCOPI EXPLICIT; INCIPIT DE EPIPHANIIS SIUE DE NAT DNI FELICIT 0 EXPLICIT ) [*]( 6* )

LIBER APOLLOGETICUS SCI GREGORII EPI. INCIPIT EIUSDEM DE EPYPHANIIS SIUE DE NL DNI A FINIT APPOLLOGETICUS SCI GREGORII NAZANZENI. INCIPIT DE THEOPHANIIS SIUE NA­ TALIS DNI C EXPLICIT APOLOGETICUS SCI GREGORII NAZAN­ ZENI V Explicit Apollogeticus Gregorii Nazanzeni. INCIPIT DE THEO­ PHANIIS SIUE DE NATALI DOMINI v

VII. DE RECONCILIATIONE ET UNITATE MONACHOKUM.

1. Linguam nostram soluit alacritas et hominum legem contemnimus propter sancti spiritus legem nec cedimus cui- quam, sed pacis iam uerba proferimus. ante hoc, dum aduer­ sum se membra certarent, dum sanctum et uenerabile corpus Christi diuideretur et scinderetur in partes, cum paene ossa nostra dispersa essent secus infernum et. uelut crassitudo terrae aratro pessimo disrupta sulcis profundioribus scindere- tur, cum indiuisibilem et insecabilem tunicam Christi, quae desuper fuerat contexta per totum, disrumpens inimicus et scindens hoc nobis ministris agere praeualuisset, quod per illos facere non potuit, qui crucifixerant Christum: cum, inquam, [*]( 2 ) haec ita essent, tunc ego posui custodiam ori nieo et labns meis silentium dedi, quoniam quidem uidebam consequens esse prius opere philosophiae purgari debere mentem et ita demum aperire os et adtrahere spiritum atque eructare uerbum bonum et loqui dei sapientiam perfecte inter perfectos; hic enim mihi ordo spiritalis uidetur esse sermonis. siquidem secundum sententiam sapientissimi Salomonis omni rei tempus [*](7 cf. Ps. 140, 7 10 cf. Ioh. 19, 24 14 cf. Ps. 38, 2 17 cf. Ps. 118, 131 cf. Ps. 44. 2 18 cf. I Cor. 2, 6 20 cf. Eccle. 3, 1 ) [*]( 3 alagritas Ca..c. homiiifm Ca.c. 4 cotemnimus R contempnimua Cv 5 pacis] paucis R 6 uenerabile et sanctum V 7 et] ac OA S et om. A 9 dirupta 110 scind.retur Ra.c. 10 inuisibilera R 13 crucifixerunt A cQi R 14 e*go 0 ori meo in labiia meis R 16 operi R phylosophiae (so s. I.) 0 purgare R debere men­ tem-demum aperire om. V 17 os] eos V 19 spiritualis A 20 sale­ monis v ) [*]( XXXXVI. Rufini pars 1. ) [*]( 14 )

hanc enim in primis a nobis deus requirit hostiam: puritatem et cor contribulatum [sacrificium deo est1 et sacrificium laudis. uult enim nos esse nouam creaturam in Christo et nonum hominem et quaecumque huiuscemodi refert scriptura diuina. [*]( 2 ) est ergo prima sapientia despicere et contemnere sapientiam istam quae in uerbis est et conplexionibus uel calliditate ser­ monum uel quae captiosis syllogismis et contradictionibus inanibus nititur. ego autem opto quinque uerba in ec­ clesia loqui in sensu meo, ut et alios instruam, quam multa milia uerborum in lingua et in tali uoce tubae, quae non dat significantem uocem, ut ad bellum [*]( 3 ) spiritale praeparet militem meum. hanc ergo ego conlaudo sapientiam et hanc conplector, per quam ignobiles facti sunt gloriosi et per quam abiecti ad honorem uenerunt et in qua piscatores uniuersum orbem terrae euangelii retibus conclu- serunt uerbo consummato et breuiato sapientiam quae de- [*]( 4 ) struitur superantes. non enim qui in uerbo sapiens est iste mihi sapiens uidetur neque qui linguam politam ac uolu­ bilem profert, anima uero permanet inperitus, sicut sepulcra illa, quae extrinsecus dealbata et exornata uidentur homi- nibus, intrinsecus uero inmunditia ac foetore repleta sunt, sed ille mihi uidetur sapiens, qui pauca quidem de uir­ tute animi commonet et proloquitur, plura autem in suis [*]( 1 cf. Ps. 50, 19 et 49, 23 3 cf. II Cor. 5, 17. Eph. 4, 24 8 I Cor. 14, 19 16 cf. Rom. 9, 28 cf. I Cor. 2, 6 19 cf. Matth. 23, 27 ) [*]( 1 querit Cv hostiam puritatem (ttooiav r^v v.a&apow)] hoBtiam puritatis (is ex em) R 2 uerba sacrif. deo est inclusit Wrobel; inter­ polata sunt ex Ps. 50, 19 4 diuina scriptura Cv 5 primo Ca.c. dispicere Oa.c. coutempnere C 6 et conplexionibus (y.al otpooa!?)] et in conplexionibus OACVv in calliditate Cv 7 sillogismis 0 8 in­ anibus om. Cv 9 sensu eo Ra.c. 11 quae non dat significantem uocem = (\'fu)vj) ad^m^oq) &OTjfjup 12 spiritualem A spiritale C ego owi. A 16 distruitur Ca.c. destruit V 17 iste-uid.] sapiens esse sensu uidetur V 18 qui om. 0 uolabilem V nobilem v 19 praefert A animus A sepulchra OC sepulcrha A 20 ab ante hominibus in mg. add. 0 21 inmunditiiT Oa.c. inmundici*.a C fetore A faetore C ) . actibus atque operibus ostendit et fidem uerbi operum suorum adstipulatione confirmat, quia nec pulchritudinem formae ita quis amare potuit in pictura sicut in corpore positam nec diuitiae utiles fuerunt quae in somnis uidentur sicut illae quae in manibus continentur. ita et sapientia illa clara est [*]( 5 ) non quae in uerbis uolat sed quae in uirtutibus constat. sic denique etiam scriptura dicit, quia intellectus bonus est omnibus qui faciunt eam, non qui loquuntur et praedicant eam. huius igitur sapientiae firmiora indicia tempus declarat, quae uere in senibus est corona gloriandi. si enim non opor­ tet beatificari hominem ante mortem, sicut Salomoni uidetur et mihi, quia incertum est quid pariat superuentura pro eo quod multum mutabilis est uita hominum, dum corpus hoc humilitatis huc atque illuc semper uertitur et mutatur, quo- modo non is, qui iam plurimum uitae huius inculpabiliter exegit et incertum habitationis nostrae pelagus euadens prospi­ cere iam portum et iam iamque ingredi sperat, multo est securior ac beatior eo, cui adhuc multum marini discriminis superest?

4. Noli ergo claudere linguam, quae multa bona edocuit, cuius fructus multi et infinitae procreationes iustitiae, cuius quanti sint filii et quanti thesauri, eleua in circuitu oculos [*]( 7 Ps. 110, 10 10 cf. Prou. 16, 31 11 cf. Eccli. 11, 30 12 cf. Prou. 27, 1 13 cf. Phil. 3, 21 22 Esai. 49, 18 ) [*]( 1 extendit A 2 astipulatione A 3 posita A 4 sicut illae—con­ tinentur om. V 6 quae in uerbis uolat = yj tcp ),\';jtp ^ajJ-rcpovojjivf) 7 etiam om. Cv intellectus omnibus bonus est OA est om. Cv 8 eum A qui om. 0 locuntur C 9 eum A 10 sensibus EO 11 beatificare A saltemoni 0 salemoni v 12 superuentura pariat A superuentura (8 Tzapa τη̃ς ἐπιούσης Tcx^oetai)] superuentura dies Vv 14 humilitatis (s. 1\' humanitatis) R alluc V 15 is] his A pluri­ mam V 16 exigit OV 18 multum om. A 19 aliquid superest A docuit A 21 cuius fructus multi (f^q ol xaprco: rcoXXoi)] c. f. multae (multe r) AV procreationis OC 22 sint s. 1. 0 sunt Cv the*­ sauri R leua V )

tuos et uide. omnis hic populus est, quem in Christo Iesu per euangelium genuisti. noli ergo nunc inuidere boni sermonis gratiam, etiamsi breuis sit. nosti breuiter multa proferre. quod si minus, certe uel spiritali uoce proclama illa, quam etiam tacente Moyse audiebat deus dicens ad eum: quid clamas[*]( ") ) ad me? scilicet cum eum lnterpellaret ln spiritu. conpone et praepara populum mihi oui et alumno tuo et post hoc etiam pastori, nunc uero etiam tecum summo sacerdoti. edoce me quoque aliquid ex disciplina pastorali et populum hunc de oboedientia, de praesenti certe hac plaga et uastatione nobis aliquid philosophare: de iustissimis dei iudiciis, siue conpre­ hendimus nos siue etiam ignoramus abyssum multam, quo­ modo etiam misericordia eius statera est secundum sanctum Esaiam. neque enim bonitas eius sine iudicio est, licet his qui in uinea tota die laborauerant non uideretur aequum quod[*]( 3 ) cum posterioribus facti fuerant aequales. sed et ira secundum peccatorum mensuram calix in manu domini appellatur et poculum ruinae cum bibitur auferri quid et euomi ex scele­ ribus bibentium uidetur et rursum mera ira clementia tem­ peratur. inclinat enim ex hoc quod merum est et uebemens in hoc quod lenius est ac moderatius, his uidelicet qui timore emendantur et qui ex paruis tribulationibus concipiunt et pari­ unt conuersionem et spiritum salutis plenum et integrum [*]( 4 ) generant. reseruat tamen faecem eius quod est ultimum et [*]( 1 cf. I Cor. 4, 15 5 Ex. 14, 15 12 cf. Ps. 35, 7 13 cf. Esai. 28, 17 15 cf. Matth. 20, 12 17 cf. Ps. 74, 9 18 cf. Ezech. 23, 33 22 cf. Esai. 26, 18 ) [*]( .2 inuideri A 3 etiamsi] si A noeth. 0 4 illatn OAC 5 mosi Ca.c. clamans 0 7 mihi populum A oui] qui V oui et exp. 0 post haec A 8 et doce R doce OA 9 aliquid quoque v 10 certa A, om. v 11 aliquid om. V phylosophari A 12 nos om. v cum cod. Monac. 3787 13 misericordiæ A 14 isaiam v nec v 15 in uineam A tota ab. die v elaborauerant 0 uidetur Cv 17 mensura A 18 quid] quidem C et s. 1. C ex celeribus ROCa..c.,A 19 bib.] uiuentium OA mere irae ex mero ira R ira om. A clementiam Ca.c. 20 inclinauititenim (auit s. 1.) R 23 con­ uersationem A 24 rescrua R fecem R) uouissimum iracundiae, ut totum id effundat in eos qui Coni­ monitionibus et correptionibus nolunt curari, quin immo et lenitate amplius indurantur secundum durissimum Pharaonem, qui ad exemplum uirtutis dei reseruatus est inpiis.

5. Dic ergo nobis: unde tales istae plagae et unde flagella et quae horum ratio est? utrumne uniuersitatis ipsius motus passim et fortuitu ac sine ullis gubernaculis incitatur et uelut nullo rectore casu haec fiunt. sicut uidetur illis insipienter sapientibus, an ratione aliqua et ordine et, sicut ab initio omnia facta sunt et conposita atque distincta, ita etiam nunc mouetur mundus et gubernatur, ut nouit ille solus qui mouet et aeternis eum habenis prouidentiae moderatur? unde ergo [*]( 2 ) sterilitas? unde aeris corruptio? unde grandines et haec nunc plaga et uastatio nostra atque correptio? unde pestes et morbi? unde terrarum motus et maris terroresque de caelo? uel quo­ modo terra, quae ministerio hominum a creatore formata est. cuius bonis perfrui omnes aequaliter deberemus, ad inpiorum conuertitur poenas, ut, in quibus concessis et indultis nobis ingrati extitimus, in his ipsis poenas luamus et agnoscamus uirtutem eorum per supplicia, quorum gratiam non cognonimus ex beneficiis? quomodo aliis quidem de manu domini dupli- [*]( 3 ) citer peccata redduntur et gemina malitiae mensura retribuitur, aliis uero cum corripiuntur septuplum in sinum eorum defundi dicitur ultio peccatorum? uel quid illud est quod nondum [*]( 4 cf. Rom. 9,17 21 cf. Esai. 40, 2 23 cf. Ps. 78, 12 24 cf. Gen. 15,16 )[*]( g- 1 effundet A 2 quin nimo R 3 faraonetn ROC 4 inpiis (xolt</ τω̃ν ἀσεβω̃ν)] inpius RC 6 et (ϰαὶ)] om. R horum ex orum C eorum A 7 fortuito R (o pr. ex u) OC (u s. alt. o) 8 fiant V uiden­ tur V 9 an] ac V 11 solis 0 12 et s. l. R, om. cet., v eum] eius OACVv hauenis ROCci.c. prouide V moderatus OAVv modQratus (e s. o) C 13 sterelitas RA,OCa.c. grandinis et he (ui\' s. e) nunc plage uast. n. a. correptio (u s. e) R grandinis et hae* nunc plage uast. Nam (u s. a) a. corr. C gradines et he nuc plage uastationum atque correptio v 14 morbus R (-os m2) Oa.c. 20 coram (s. quo­ rum) R 21 dupuliciter RO 23 dum A sinum (S(Ç tov v.oXtcov) v cum cod. flfonac. 3787 (cf. p. 144, 19) sinu C sinus cet. diffundi C,Op.c.,v 24 est] et V ) [*]( XXXXVI. Rufini pars 1. ) [*]( 16 )

Amorraeorum mensura repleta esse in sceleribus memoratur? quomodo ergo uel peccator relinquitur et iustus punitur uel iterum peccator punitur et iustus relinquitur ac seruatur, et - nunc quidem iam hinc medicina adhibetur, nunc uero totum [*]( 4 ) ibi reseruatur? quae ergo sunt istae plagae uel unde? uirtutis documenta sunt an poena malitiae? et utrum expediat uelut in suppliciis positos humiliari an uelut causa probationis inlata dissimulare et neglegere, haec nos doce, de his com­ mone, uti ne multum praesentem hanc plagam grauiter fera­ mus, aut rursum ne in profundum malorum descendentes con- temnamus — est namque in hominibus etiam istud uitium —, sed ut in correptione domini humiliemur, uti ne, dum in hac neglegimus et contemnimus, maiorem aduersum nos dei iracundiam prouocemus.