Interpretatio Orationum Gregorii Nazianzeni

20. Haec nobiscum pariter populis dissere, o uenerandum mihi et placidissimum caput, quoniam multi temporis multa [*]( 9 cf. Am. 6, 4 10 cf. Am. 6, 6. 5 16 cf. Zach. 11, 2 ) [*]( 1 uelut (ojjioudi;) Rp.c. uel cet. male intellexit liujinus uerla Gre­ goriana xata rJjv 2oX&fx&vts:ov pSeXXav SfjLTtXTjofKjval p.-ţĮ δυναμένην δμοίως \'A.ta.n xat 111 xai nup: xa- Soatt (c/. Prou. 30, 15) inferQs (nu s. Q) eτ (ex 8.1 aqua et igne (ex aqua et ignè) Rm2 aqua et igne C 2 ang. uobis possessione (Q s. e) V 3 excelsg, (is s. ą.) 0 4 resedent 0,Ca.c. 5 recogitantes V cogitant v se* 0 6 ut (om. et) ipse- temperetur potestate scientes quod et ipsi indigent clementiam dei A 8 clementiam C qui CV uero] fuero (add. dica 8. I. m2) R super] in OCAv 9 sanctus om. v 10 inquit delibuti sunt unguentis primi sunt V primi A ungentis Ro 11 manus V plaudent (u s. e) R plaudjunt 0 effugiunt R 12 constitutione Oa.c. 13 casu C 14 primiores A 15 alt. misericordia C 16 pi..num R cedros Ra.c. 17 et om. C 18 uiderint 0 beneficiis 0 possint OCv alios C ipei-fiagellatis om. V 19 possit 0 20 alii om. C ) [*]( 17* )

tibi inest peritia. instrue populos et doce confringere esuri­ entibus panem suum, pauperes et sine tecto inducere in domum - suam, nudum cooperire, non despicere consanguineos pauperes, et nunc maxime, ut bonum nostrum non semper ex abun­ dantia, sed etiam ex penuria fiat. tali enim hostia magis laetatur deus quam in his quae ex abundantia praebentur. [*]( 2 ) efficere nobis hodie Moyses quidam uel Phinees, sta pro nobis ad deum et repropitia eum, ut cesset aliquando uastatio siue per sacrificium spiritale siue per orationes et obsecrati­ ones, tantum ut occurras irae domini et medius existens cessare facias quod superest plagae. libenter amplectitur deus [*]( 3 ) canitiem patris in filiorum intercessione profusam. supplica pro praeteritis malis, pro futuris interueni; offer populum deo iam plagis et timore purgatum, iam flagellis uastationis emen­ datum; inpetra eis cibum corporalem, sed ante ipsum angeli- cum cibum de caelo descendentem; reconcilia hominibus deum, terrenis reconiunge caelestia; reuoca imbres terrae temporiuos et serotinos: dabit dominus benedictionem et terra nostra dabit fructum suum, ista quae deorsum est cot­ tidianum et nostra terra perpetuum, quem fructificauit primo in Christo Iesu domino nostro, cui est gloria et potestas in saecula saeculorum. amen. [*]( 1 cf. Esai. 58, 7 7 cf. Ps. 105, 23. 30 16 cf. Ioh. 6, 41. 59 17 cf. Ioel 2, 23 18 Ps. 84, 13 ) [*](1 tibi om. R perita Ca.c. instruere R 3 et non V dispi­ cere R 4 ut om. A habundantia OVv 5 talibus (bu s. I.) enim hostiis (is s. ąlll) R 6 delectatur V habundantia ROVv 7 finees codd. 8 ad dominum A repropitiare R (re s. I.) Ov reproptia V per eum 0 10 cures iram dei A dei C 13 interueni (ni s. l.) R 14 uastjtationis R 15 eis****cybum (cibQ eras.) 0 16 dominum C 17 temporaneos (an in ras., e s. 1.) R temporibus V fpaneos v 18 sc­ rotinus Ra.c. 19 ista quae] staq: C cotidianum A quotidianQ v 20 primo om. R 21 est om. V est honor et gloria et potestas v 22 amen] add. INCIPIT DE ARRIANIS QUOD NON LICET SEMPER ET PUBLICE DE DO CONTENDERE R GREGORII EPI DE GRAN­ DINIS UASTATIONE CUbi PATER EPS RETICER& EXPLICiT LIBER \'VlII\' Lege feliciter 0 reliqua paginae parte uacua relicta (sequitur) iit nouus Gregorii a Eufino tramlati libellus (spurius) de fide et de nicena fide et decimo demum loco de Arrianis liber) EXPLICIT LIBER SCT GREGORII DE GRANDINIS UASTATIONE CU PATER EPISCO­ PUS RETICERET A (liber de Arrianis in hoc codice non exstat, quod octo tantum Gregorii orationes continentur) contra arrianos C man. rec. EXPLICIT LIBER VIII- INCIPIT EIUSDE LIBER -VIIII- DE HIS. L DE HIS QUI INDECENT DE LEGE CONTENDUNT V De arrianis quod non liceat semper et publice de deo contendere v

1. Ad eos qui in sermone callent sermo nobis est et de scrip­ turis incipiam. ecce ego ad te, inquit, contumeliosa. sunt etenim quidam auribus prurientes et lingua, iam uero, ut uideo, etiam manu, qui profanis uocum nouitatibus et quaestionibus atque obiectionibus falsae scientiae uerborum pugnas ad nul­ lam utilitatem mouent. ita etenim nominat Paulus omne quod in uerbis superfluum est et curiosum, quia ipse uerbi breuiati praedicator est et adsertor. isti ergo, de quibus sermo nobis [*]( 2 ) est, et maxime Arriani, utinam quidem, sicut linguam et uolu­ bilem habent et uehementem, ita etiam uerbis rectis et proba­ bilibus uterentur et aliquantulum etiam circa opera mandatorum dei uacarent! minus fortasse sophistae quidam in uerbis essent et de scripturarum simplicitate controuersias commouerent.

2. Omnes etenim ceteras pietatis uias relinquentes ad hoc unum spectant atque prospiciunt, si quid forte in quaestionibus [*]( 4 Hier. 27 (50), 31 5 cf. II Tim. 4, 3 7 cf. I Tim. 6, 4 \\9 cf. Rom. 9, 28 ) [*]( 2 DE ARRIANIS QUOD NON LICET SEMPER ET PUBLICE DE DEO CONTENDERE R Contra arrianos C man, rec. DE HIS L DE HIS QUI INDECENT DE LEGE CONTENDUNT V INCIPIT DE AR­ RIANIS QUOD NON LICEAT SEMPER ET PUBLICE DE DO CON­ TENDERE 0 4 incipiamus 0 inquit ad te OCv contumeliosa sunt. etenim quidam sunt V 5 enim OCv purientes C 6 mano 0,Ca.c. profanorum uocum OC profanarum uocum v quaestionibus] controuersiis V 8 ita etenim-curiosum] omne etenim quod in uerbis superfluum est et curiosum ita nominat paulus V 9 braeuiati 0 10 adsertor (Psflouuvrr^)] adsentator (ta s. I.) R 11 et maxime Arriani .om. V sicut et linguam R 12 probilibus R 13 et om. R ali­ .quantolum C aliquantum v 14 minus uero V sofistae ROC 15 con­ troueruersias 0 commouer C 16 hoc om. V )

alligent aut quomodo simpliciter et fideliter dicta dissoluant, sicut nonnumquam in athletico certamine fieri solet, ubi luctae conludio non tam ad palmam tenditur quam ostentatio palaes­ [*](o )matis et artis spectantium ad se rapit fauorem. ita et isti auditorum plausus captantes in plateis et in publico conten- tionibus personant et omne conuiuium atque omnem festiui­ tatem, luctus quoque ipsos, si fuerint ingressi, quaestionibus omnia et certaminibus replent, ita ut et sollemnitas festiui­ tatem suam ac laetitiam perdat et luctus consolatione careat. sed et mulierum ingressi conuenticula, quibus utique uernacula esse debet et coalumna simplicitas, inportunis et rapidis uer­ borum suorum motibus omni eas uerecundia et pudoris flore [*](3 )despoliant. quoniam ergo haec ita sunt et malum hoc intole­ rahiliter proficit et magnum illud religionis nostrae mysterium ad uersutiam quandam deducitur artemque uerborum, in hoc saltim nobis petimus ut adquiescat quisque ille est qui huius­ cemodi se contentionum tradidit officinis, ut hoc quod paterno erga eos mouemur affectu non aspernanter accipiant, dum de his singulis reddimus rationem, et linguam paulisper, si tamen [*](4 )possunt, cohibeant, solum uero nobis inpertiantur auditum. quid enim ex hoc, quaeso uos, damni patiemini? aut enim locuti sumus in aure audientium et fructum inuenit sermo noster, salutem uestram — quoniam quidem qui seminat uerbum in omne cor seminat, fructificat autem ex ea solum quae uber fuerit et bona gleba —, aut si nihil dignum quod uos moueat 2» [*](22 cf. Eccli. 25, 9 (12) 23 cf. Matth. 13, 19. Marc. 4, 14. 15 )[*]( 2 fieri in athl. cert. v adletico C alletico Va.c. 3 palesmatis codd., v 7 luctos 0 ipso V 8 repleant OC et om. OCv 9 perdat leticiam 0 11 coalumna (ouvrpotpo?)] coluna C alumna RV alumina 0 12 uerecundiae R 13 dispoliant codd., v Quomu v haec ergo V malflium R intollerabiliter COa.c.,v 16 quisquis (is alt. s. l.) R quisquis V 17 contentionum se V contionum OCv tradit R 18 aspernantur sed accipiant v accipient Ra.c. de om. v 20 inperciant (a ex e) R imperciantur C 22 simus V in aures (tiç Jjta) maluit Wrobel audientum OC 23 uerbo R 24 ex eo (0 ex a m2) R ea F solum om. V que (e s. I.) R 25 et om. R aut si] aut certe V ) noster sermo protulerit, contemptis nobis abscedetis maiorem etiam ex hoc contradicendi nobis et contemnendi quae adse­ nmus matenam capientes. nolo ergo miremini, si mirum uobis [*]( I) )aliquem uideor proferre sermonem, qui sit contra uestram et consuetudinem et legem, qui omnia uel scire uos uel docere pollicemini pollicitatione magnifica et elata, ut non dicam intem­ perata et inproba, ne forte contristemini.

3. Non est omnium, o prudentissimi uiri, disputare de deo, non est omnium diuinam discutere naturam. non ita uilis est sacrae scripturae sermo, ut uulgo indocili et per terram adhuc repentibus homunculis pateat. addam et hoc quod nec semper nec omnia nec omnibus nec ab omnibus proferenda sunt, sed est et quando et quibus et in quantum. non est ergo omnium [*](2 ) mouere de talibus, sed eorum qui ingenium atque iudustriam suam in theoriae atque scientiae consumpserint disciplinis et eorum qui norunt amotis corporibus et materia incorporalia et spiritalia conspicari, ante omnia uero illorum est qui et anima et corpore iam purgati sunt, ut minimum, qui certe purgantur. qui uero minus purus est, quomodo audet purum [*]( 3 ) contingere? quoniam quidem nec inbecilles oculi solis radios contuentur inpune. igitur ita demum sentire aliquid de talibus possumus, si otium geramus et quietem et contineamus nos ab omnibus quae forinsecus interturbant materiae corporalis inle­ cebris, si absque omni desideriorum et cogitationum seditione [*]( 1 sermo noster sermo prot. C sermo noster prot. v absceditis OC 2 ex hoc ipso OCv afferimus v 3 miseremini 0 miuremini C mirumj miserS C 4 etJ uel V, om. OCv 5 et] uel V quia C uel ante scire om. OCv 6 pollicimini C,Oa.c. praesumitis V ut] et OCv 8 o (11 OÖtOt) RV, om. OCv 10 uulga Oa.c. 11 repentibus (TŪw zap.\'.tt ÈPXOPOEYWV)] repertis V omunculis Ra.c. adam C 12 liec (t n 8. h) omnia B praeferenda R 13 et ante quando om. V 14 te­ talibus C 15 1N OeLUPiae thaeoriae 0 INtJEWPIAE theorio (sic) C in tb)u>poa v adsumpserint 0 adsumserit C assttpserit v et om. V 16 amo..tis C 18 uel (8. l.) ut R dicam (s. I.) qui R 20 con­ tigere V inbeciles RC radios Op.c. 21 tetalibus C 22 otium] omnium R generamus RC,Oa.c. 23 materia R 24 omne C,Va.c. )

mens nostra consistat. inpuris autem et sordidis motibus quo­ modo sancta et pura miscemus? tale est quale si quis foetoribus [*]( 4 ) caeni admisceat suaues odores etstercorinectarinfundat. oportet ergo primo omnium uacare et agnoscere deum, et cum accepeIi­ mus tempus iudicandi iustitiam, tunc etiam quid de deo sentire iustum sit iudicabimus. quibus autem proferenda sunt haec uel insinuanda? primo his qui totius uitae suae in hoc studia con­ uerterunt et a quibus non, sicut una aliqua ex ceteris, etiam de deo sermocinatio requiritur post circum, post theatra, post illa quoque in quibus delectati sunt cantica, post uentris et eorum[*]( 5 ) quae sub uentre sunt curam. a quibus etiam hoc delectationis loco ducitur, si de rebus diuinis contentio moueatur, ut in controuersiarum certamine delectentur. de quibns autem disputan­ dum est et in quantum? de his quae adprehendi possibile est et in quantum auditoris uirtus et capacitas recipit, ne forte, sicut nimietas uocis laedit auditum et abundantia cibi corrumpit dis­ tenta praecordia, ita etiam mens supra mensuram suam cibum uerbi recipiens aut adtonita concidat aut nimis distenta crucietur. [*]( 6 ) denique intuere, si uidetur, eos qui onera supra uires leuare contendunt, uel cum terra nimiis et inmensis imbribus perur- guetur, quomodo perniciosum est quidquid amplius. modo est. ita ergo considerandum est quia et uerbi quis pondere praegrauatus nimietate ipsa potest etiam communis ipsius et naturalis intel­ legentiae subire periculum.__ [*]( 4 cf. Ps. 74, 3 ) [*]( 1 post nostra add. in tranquilla statione V motibus (i en s. mo) R modibus OC 2 quis ex quid O letoiibus R 4 uocare Ra.c. accipe­ riinus R acciperemus OC 5 quod de do iustum 6 sentire sic iudica­ bimus V 7 qui—conuerterunt (015 zo npa-fiia Sia oitouS^?)] qui totius uitae suae cursU (cursu s. 1. m2) in hoc stadio conuerterunt R 8 sicut -ceteris (10; Sv ti twv ÜnWY)] in una aliqua ex creaTis (ex creatis s. ras. m2) R sed (s. I.) etiam R 9 illa] alia V 11 qui C que 0 8. 1. uentrae R V delectationi C 13 dilectentur OC 14 quae adprehendere possumus V et om. V 16 habundantia 0 17 super R cibum om. R 19 honera 0 20 nimis OC perurgetur RV 21 quicquid RVv 22 ergo om. Cv quia] quod R pregaruatus C 23 nimigitate OC)

4. Et non hoc dico quia non oporteat semper meminisse dei, ne forte iterum ex alia nobis parte insurgant hi qui ueloces sunt ad hoc, ut quae simpliciter dicta sunt ad peruersam intel­ legentiam declinent. semper oportet meminisse dei, crebrius etiam quam respirare. et si dici uel fieri possibile est, nec aliud aliquid quam hoc agendum est, quoniam et ego conlaudo in lege domini meditari die ac nocte, sicut scripturae docent, et uespere et nocte et meridie narrare et bene dicere dominum in omni tempore et, sicut Moyses dicit, cubans in lecto et exsurgens et iter incedens. et si quid aliud est quodcumque agit homo, semper deum et memoriam dei expedit fixam in pectore detinere. non [*](2 ) ergo habere semper ,dei memoriam ueto, sed de deo semper et inportune disputare non suadeo. uerum ne in hoc quidem quae pia sunt sed quae inportuna sunt ueto; non doctrinam prohibeo, sed inmoderationem reseco. aut non et mellis satietas uomitum mouet ac nimietas? et quid melle dulcius? sed tempus est omni rei, sicut Salomoni uidetur et mihi. fit enim bonum non bonum, si non fiat bene. aut non inportunum est in hieme flores [*](3 ) requiri et satis incongruum mulieri ornamenta uirilia uel si aptetur uiro monile muliebre? absurdum est et lugenti geome­ tricam ingerere et fletibus foedare conuiuium. haec ergo omnia aptum sibi tempus requirunt: et nos soli sumus qui oportuni­ tatem temporum non agnoscimus, apud quos praecipue deberet oportunitas omnium custodiri? [*](6 cf. Ps. 1, 2 7 cf. Ps. 54, 18 cf. Ps. 83, 2 9 cf. Deut. \' 6, 7 15 cf. Prou. 25, 27 16 ct. Indd. 14. 18 cf. Eccle. 3, 1 ) [*]( 2 exj ea C hii BOC 3 ut quae] atque Oa.c. 4 declinant O me meminisse 0 6 in legem 0 7 scriptura edocet (omisso sequente et) Rp.c. scriptura docet OCv 8 nocte] mane v (rcpun textus Graec.) et alt. om. 0 enarrare V t? (s. et) B 9 moses C 10 quid aliuil estJ possibile est in Rm2 in ras, aliud (aXXo)J illud OCVv 14 pie- inportune Ra.c. sed] seu v oportuna 0 portuna C ueto ante sed transp. V 15 satietas ac (et V aut C) nimietas uom. mouet OCVv 17 salamoni R solomoni C sit C enim] aute R 18 iheme 0 19 uirilia] add. aptari s. I. Bm2 20 munile OC et om. OCv■ languenti Ov langenti C geometricum Cv 21 ingere R conuium C uia ergo v 22 requirent 0,Ra.c.,v redderent C 23 temporis V praecipio V)

5. Nequaquam, quaeso uos, o amici et fratres — fratres enim uos adhuc uoco, licet nihil fraternum erga nos seruare uelitis —, non ita de rebus maximis consulamus neque, sicut feruentes equi et inquieti facere solent, auriga nostro, id est timore dei, lasciue et petulanter excusso procul ab statutis metarum ter- minis euagemur, quin potius intra definitas nobis lineas philo­ sophemur et neque rursus in Aegyptum conuertamur neque ad Assyrios abducamur neque cantemus canticum domini in terra aliena, id est in omnem aurem peregrinam et inimicam reli- [*](2 ) gionis nostrae. qui utique cum diligenter audierint et retinuerint quae nostra sunt statim de scintillis nostris ingentia conflare nituntur incendia, quae usque ad caelum rapiuntur occultis ac se perurguentibus flabris et faciunt nobis elatas illas et circum­ lambentes omnia quae in circuitu sunt Babylonias flammas. quoniam quidem ex suis dogmatibus nihil fiduciae gerunt, cap- tant in nostris, si quid forte infirmum aut fragile inueniant non tam sui natura quam adserentis ignauia, et iaminde sicutmuscae uulneribus, ita illi nostris quibusque erroribus uel uerbis fra- [*](3 ) gilibus insidunt. sed nos non ultra nosmet ipsos ignoremus nec quid deceat in talibus inquirere refutemus. etiamsi inpossibile est nos unum sentire contentione depulsa, in hoc saltim fas sit foedus commune sancire, ne in publicum sancta mysteria profanemus, ne non sancte sancta tractemus et ea, quae per ineffabile suscepimus sacramentum, ne in aures profanas et pollutas conscientias inmergamus neque honestiores faciamus[*]( ■ 8 cf. Ps. 136, 4 14 cf. Dau. 8, 22 )[*](2 uos om. OCo licet enini 0 3 non exp. R consolamua OV,Ba.c. consolanus C 4 aequi RO nostrao R 6 definitas] statutas V 7 ab assyriis (i fin. ex 0) R 8 adducamur V.Ca.c. 9 peregrinum 0 relcgionis 0 11 de scintillis] discent illis 0 discintillis C 12 rapian­ tur R ac (c s. I.) se perurguentibus R aspergentibus 0 a se pergen­ tibus Cv sese perurgentibus V 13 circumlanbentes (n pr. s.) R circum­ mlabentes V 14 babilonias RCv babillonias 0 15 docmatibus Cv fidutiaegerunt 0 fiducia eger C 16 inuenient R V 17 adserenti signauit C ignauiae 0 20 doceat 0 requirere futemus OC re­ quirere v 22 sanccirc R sanctire V 23 tractamus (e s. alt. a) 0 24 effabile (s. i in) R ne om. v cum cod, Monac. 3787 25 onestiores C)

eos, qui simulacra colunt et idola uenerantur, qui turpibus et mysteriis et fabulis seruientes facilius pro his quae mysteria putant sanguinem snum quam sermonem his qui in talibus initiati non fuerint produnt. sed uideamus utrum, sicut stola [*](4 ) uiri et risus dentium et incessus pedum ostendit quaedam ex ipsa moderatione et temperantia uiri ipsius honestatis indicia, ita et uerbi prolatio et silentii continentia det aliquod de nobis et religionis et eruditionis indicium, quoniam quidem inter ceteras, quas de deo proferre appellationes hominibus fas est et uirtutes, etiam uerbum eum nominamus. iam ergo, si con­ tendendi propositum est, sit uel contentio ipsa nostra legitima.

6. Natiuitatem dei et creationem et deum ex nullis exstantibus et substantiae sectionem atque scissionem et resolutionem ut quid audit profanus auditor? ut quid uerborum nostrorum iudices accusatores et inimicos nostros uocamus? ut quid gladios nostros hostibus tradimus? quomodo eos putatis audire de talibus uer­ bum, qua mente. quo sensu illos, qui adulteria conlaudant et puerorum stupra atque omnium uitiorum genera consecrant, qui nihil omnino ultra corpus sentire et intellegere possunt, qui paulo ante ipsi sibi statuerunt deos illos quos ex turpitudine flagitiisque cognouerant? ista tales nonne omnia carnaliter, [*]( 2 ) nonne omnia turpiter et inperite intellegent? nonne ut sua solent ita nostra censebunt et quo affectu, quo sensu suorum deorum generationes et filiorum procreationes accipiunt, eo sensu et affectu etiam nostra pensabunt? nonne cum illi huiuscemodi proferunt uoces et inridemus eos et inpugnamus? et quomodo eos quae nostra sunt suscipere persuadebimus, si de eisdem [*]( 10 cf. Ioh. 1, 1 ) [*]( 1 ueneramur 0 et eras. R 2 qui Ra.c. 3 suum] add. fundunt V 4 iniciati Ov stola (laJKjto?)] stata ex stola R 6 onestatis C in­ digeijtia R iudicia V 7 et (xal Àórou xat IJtWIt\'ijç) alt. s. 1. R, om. OCv det aliquod de nobis R aliquod det nobis T\' aliquid v 8 relegionis 0 9 appell. (appellationis C) et uirtutes hom. f. est OCv 10 contemnendi R contenendi OC 13 scissionem (otatpsatv)] scisionem R sciscionem C 14 uoce profanus fin. R ut om. V 18 genera om. V 19 et qui V ultra ( £ >rckp)] extra OCv et] aut OCv 22 omnia om. v sue C 23 deo­ rum suorum v 26 et pr. om. OCv 27 suadebimus V de isdem C )

[*]( 3 ) rursum inter nos uideant certamina commoueri? haec nobis prae­ stat quae inter nos est ista contentio, hoc nobis praestat cer­ tamen pro uerbo aliter quam placet ipsi uerbo prolatum. patimur quodam modo id quod patiuntur insani, qui domos proprias suis manibus incendunt uel suos filios iugulant aut parentes repellunt putantes alienos.