Tractatus super psalmos

Hilary, Saint, Bishop of Poitiers

Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii Episcopi Pictaviensis Tractatus super psalmos. (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 22). Zingerle, Anton, editor. Prague, Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891.

Sed plerique sunt, qui ecclesiae pacem sub haereticorum consortio mentiuntur, dissoluentes noui ac ueteris testamenti conexam sibi coniunctamque rationem, dum plerique alium euangeliorum, alium deum legis effingunt. nonnulli uero aduersum unigeniti dei naturam nomenque uenientes ex tempore natum solum hominem confitentur, neque ex forma dei in formam serui esse deductum, sed ex forma serui tantum esse coepisse confingunt. plures autem non uerae diuinitatis deum neque ex paternae maiestatis naturaeque proprietate subsistere disserunt: sed externae substantiae; deoque diuersae, quae in adoptionem filii electa sit, modo creaturarum ex nihilo. quibus nulla origo anterior sit, constiterit. plures etiam in corpus atque ex se protensum permanantemque patrem loquantur, ut adsumptio illa carnis ex uirgine filii nomen acceperit, non qui antea erat dei filius, idem hominis filius sit natus in corpore. et quidem omnia haec ad speciem humanae prudentiae [*]( 2 Ps. LXXV, 3. 3 Esai. I, 18. ) [*]( a 1 regis V diuisis ex dinis m. 2 P 2 ornabitur T 8 est = R e supr. scr. P foeniciil (ex fenicium m. 1 R) F12 fenicia P 4 eseiam V isaiam RPTb paenes V poenes R 5 domus add. m. 2 V 6 quisq. V quisq, R quisq: PT 7 inscendere ex scendere P ascendere TE cum se ab apostolis RP eum se ab apostolis V 11 eoleeiae V 12 metiuntur V 18 connexam TE 14 euangeliorum ex euangelium m. 2 V dm̃ (om. alium) V 16 neque ex neque enim V 17 tantum ex tante m. 2 V 18 cepisse P confingunt ex confingant m. 2 V uere VR 20 quae add. m. 2 V 21 fili electa V filii elata (ie et a in ras.) R ex nihilo modo creaturarum T 28 progenitum permantemq. V loquuntur PTb 25 ante PE sit supr. scr. m. 1 R 26 quidem (om. et) 1'. )

291
coaptantur, postquam rationem caelestis sapientiae non conprehenderunt; quibus, ut spero, aliis locis uberius copiosiusque responsum est.,

Quia ergo uerae fidei una haec sedis est, deo quae sit placita, et hic aeterni regni mons unus in pace sit, de susceptis plurimis arguit nos propheta dicens: ut quid suscepistis montes caseatos? lac, cum corrumpitur, densatur et ex uitio in coaguli caseique speciem concrescit. nam utrumque id unus graecitatis sermo conplectitur. ergo sicuti ex natura sua lac ipsum uitio accedente degenerat et quadam sui corruptione coacescit, ita haec genera doctrinarum, quae initia cognitionis ex innoxio sincerique lacte deducant, conrumpuntur in uitia fiuntque corruptione sui coagulata uel caseata, ne lac sint. quod idipsum loco alio ita meminit: coagulauit sicut lac cor eorum: ego uero legem tuam meditatus sum; quia consiliis gestisque impietatis cor infectum, cum per infantiae simplicitatem naturam lactis habuisset, uitiorum postea corruptione degenerans in coagulum densatum esset atque concretum. referendus ergo ab his omnibus et sensus et studium est, neque quisquam alius magis, quam hic mons pacis, habitandus est. nam post exprobrationem caseatorum coagulatorumque montium continuo subiecit: mons, in quo beneplacitum est deo habitare: in eo etenim dominus habitabit usque in finem, in eo monte aeternae habitationis sedem deo ostendens esse conplacitam, qui ad sedem pacis esset electus. [*]( 14 Ps. CXVIII, 70. ) [*]( 4 sedes PTb fides e d5q: ait placita P quae deo sit placita l' 6 soscipitis R 8 casaeique R caseiq: P utroq: P 9 un' supr. scr. P 10 accedente ex accendente R accidente V 11 coacessit R coalescit PTb u q; 12 sinceroque T e cf. Stud. 1889 p. 318 deducant T ISfiunt R corruptioms ac sni V corruptiones ut R ne ex nae R le P 14 quod ipsum VT coagilauit V 16 per infantiam V 20 alius magis quam sup. lin. add. m. 2 V 21 habitantis est R exprobationem r 22 coagularumque V 28 etenim ex enim m. 2 V 24 habitauit r. . ) [*]( lU* )

292

Sed quia post legis tempora cireumcisionisque praescripta sacrificiorumque praecepta per euangelicae confessionis fidem ab his, qui. gloriantur in lege, id est a carnali Israhel, quaedam per nos uidetur pacis dei facta esse mutatio cognitionisque alterius, quam in lege praescripta est, introducta confessio, cum nos omnia per dominum Iesum Christum, quaecumque praecepta sunt lege, in euangelicam spem adumbrata esse doceamus illis contra deum patrem secum locutum ac legem dedisse iactantibus: respondendum est, hac ipsa psalmi prophetia per angelos potius legem in manu mediatoris esse dispositam neque a nobis quicquam esse mutatum. sed in his manere. quae? sola sunt, id est unam eandemque sedem dei pacis incolere, cum quando eundem praedicatorem euangelii dominum Iesum Christum, quem et latorem legis habeamus. post unius enim conplaciti deo montis sedem, quam usque in finem caelestis habitabit, ut sedis haec euangelicae pacis praeformata per mediatorem legis intellegeretur in lege, continuo subiecit: currus dei decem milium multiplex, milia laetantium: dominus in illis in Sina, in sancto ascendit in altum, cepit captiuitatem, dedit dona in hominibus. etenim non credentes inhabitare.

Fidem omnem breuia ha'c quidem uerba significant, sed qu;« uirtutibus suis magna et infinita conplexa sunt. hanc autem currus siue sedis dei dignitatem haud dissimiliter Daniel propheta descripsit dicens: sedis eius flamma: ignis [*](25 Dan. VII, 9 sq. ) [*]( 1 praescribta V 2 euangelica P 3 in om. R istrahel V 5 prae- scribta V 6 p dum nrm P 7 in supr. scr. m. 1 R iu spem euan- gelicam VPTE doceamus ex docemus m. 2 V 8 ad lege T 9 lacdm tantibus V hac ex haeo P 13 eum praedicatorem V dum <hm l* 15 dñο PT in fine R 16 habitauit. VP sedes (ex sedis P) RPTK 18 post laetantium 3—4 litt. eras. R 19 in illis ex illis m. 1 R sina ex sine m. 2 V syna RPT in sancta V 20 hominibus (om. in) VPTe sed if. infr. 21 inhabitare dum dm R 24 haud ex haut RP haut V danihel RPT 25 sedes RITE )

293
ardens rota* eius: flumen ignis ducebat ante eum: milia milium seruiebant ei et dena milia denum milium adstabant ei. atque in his quidem, siue sub specie talis ornatus, siue sub significationis exemplo, nobis in curru opinio et sensus comitatus caelestis adfertur, ut sub concordi iugo milibus laetantium obsequellam caelestem intellegamus. et hoc illae in Sina ardentes faces conlucentesque ignes, ingrauescentia tonitrua et totius domini aduentus terror ostendit, ministeria scilicet angelorum legem in manu mediatoris disponentium adstitisse. hic ergo currus dei decem milium multiplex est miliaque laetantium sunt. et quia mediator dei hominumque sit dominus, in cuius manu per angelos, ut dictum est, lata lex fuerit, sequens sermo subiecit: dominus in illis in Sina, in illis scilicet laetantibus milibus: currusque numero multiplici decem milium, id est infinitorum intellegentia sub decem milium multiplicatione subiecta. in his itaque deus in Sina est.

Sed ne forte euangelia non supplementa legis aliquatenus uiderentur. qui in illis in Sina est dominus, hic rursum in sancto ascendit in altum captiuamque cepit captiuitatem. in eo scilicet sancto, cuius formam ex forma dei euacuatus accepit. quod autem sanctus sit, cum plures prophetiae tum Gabriel angelus ad Mariam testatur dicens: et quod ex te nascetur [*]( 23 Luc. I, 35. ) [*]( 1 rotae eius scripni (ot τϱοχοὶ avrot LXX, cf. etiam Sabatier II, 871, Lucif. ed. Hartel p. 274) rotas (ro in ras. R) eius RP rota eius VTe flmnen ignis scripsi (norapbi πυϱός, cf. Lucif. I. c.) lfumen eius V flamen ingens RPTE ducebant VR fort. lucebat cf. Lucif; 2 ei post seniiebant supr. scr. P et om. PT (inPeras.) 3 aetabant ex stabant P adstabunt V sub specialis R 4 bonis in curru PT 5 concordii V 6 obaequelam PTE 7 syna RT ardentis facis T conlucentiaq. ignis PXT ingrauescentiaque PE ingrauescentisque T 8 tonithrui T aduenturs corr. m. 1 V 9 lege V manu add. m. 2 V 10 milium ex mulium m. 1 V 11 et supr. scr. m. 1 R 12 dominus sit V e data P 16 milib. multiplicationibus (sic) m. 2 V 18 aliquatinus V1 20 captioamque ex captiuumque m. 2 V coepit VRP et captiuitatem PT 21 forma ex forma V 22 tum gabrihel 7' cu gabrihel P tum h quoq̄ gabriel (quoq diuers. liq. supr. scr.) R 23 ad Mariam om. R et om. R. )

294
sanctum, uocabitur filius dei; et daemones clamant: scimus qui sis, sanctus dei. in sancto ergo ascendit in altum. et quid illud sit ascendere in altum, sub huius ipsius dicti significatione Paulus docuit dicens: ascendit autem quid est, nisi quia et descendit in inferiora terrrae? qui descendit, ipse est qui et ascendit super om* nes caelos. ascendens ergo in altum et sese hominem ex mortuis in caelestibus reuehens accepit eos, qui a diabolo erant capti, quos et ad pulchritudinem domus spolia diuisit. dehinc dona in hominibus accepit, cum primogenitus ex mortuis de se ipse testatur dicens: dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te. posce a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae. accepit ergo dona in hominibus, gentes scilicet in hereditatem; in quibus in -sancto in altum primogenitus ex mortuis capta captiuitate conscendit. et quia ultra humanae spei fidem sit, eum terrenae carnis corruptionem in caelestem gloriam transtulisse gentesque impias et ante uitiorum ac superstitionum furore peruasas ad cognitionem dei consortiumque esse deductas, ob hoc in his dona hominibus accepit, qui se cum deo habitaturos esse non crederent. atque ita huius mediatoris ex lege consummata cognitio est, ut. qui in laetantium milibus in Sina fuisset, hic idem in sancto rursum in altum captiua captiuitate conscendens dona nos, qui secum cohabitaturos diffidebamus, acciperet.

Post hanc itaque contra spei nostrae diffidentiam acceptorum in hominibus donorum hereditatem digna haec ad deum [*]( 2 Marc. I, 24; Luc. IV, 34. 4 Ephea. IV, 9 sq. 11 Ps. II, 7 sq. ) [*]( 2 scl V sancte (e in ras. 3) R 4 dicti ex dicit R paulus supr. scr. T 6 qui ascendit RPTE 7 ergo add. m. 2 V 8 cepit V a diabulo V 9 hos et V 11 dominue dixit ad me om. V 12 postula a me PT 18 hereditatem (om. tuam) T 16 ultra ex ultro m. 2 V 17 terraene V terraenae RT 18 legentesque V et omni ante V T 20 i his dona in hominibus V 21 habitaturo sese fi P 94 in alto R P captiua supr. scr. P capta T captiuitatem V1 25 diflidibamuB V 2ti diffidentiae V. )

295
prophetae subiecta confessio est: dominus deus benedictus de die in diem, prosperum iter nobis faciet deus salutarium nostrorum. benedictus itaque dominus et deus est ascendens in altum, capiens captiuitatem, in hominibus dona percipiens, eos qui scilicet inhabitaturos se esse non crederent. cotidie autem per populi credentis accessionem benedictionis multiplicatur augeturque confessio, cum gentiles superstitiones impiseque de diis fabulae, cum arae daemonum, cam idolorum inania relincuntur et iter omnibus ac profectus dirigitur in salutem. hic igitur salut-arium nostrorum dominus ac deus est, cuius de die in diem benedictionum significatur idolorum. In eo enim, quod cotidie est, continuatur et semper, cum tanta seui protendatur infinitas, quanta et dierum post dies successio consequatur.

Cautissime autem semper propheticus sermo, ne quis per gentiles fabulas philosophiaeque doctrinam notionem nostram de diuinae ueritatis scientia perturbaret, admonuit; quia uariae eorum impiissimaeque sententiae multa de deo stulte profaneque conplexae sunt. nos uero ad cognitionem dei patris et dei filii instituti sacramentum sumus uerae eaelestisque prudentiae in eo, quod uerbum caro factum est. consecuti. ipsum enim nobis, quod Iudaeis scandalum, gentibus uero stultitia est, id est dei passio, crux, mors, sepultura siue per rationem diuinae uoluntatis perfecta caelestisque sapientia est, siue per resurrectionis potestatem uirtutis aeternitas est. ad huius igitur nos propheta [*]( 2 perum iter — per populi credentis om. P lacvna non relicta (j. 83 tin. 84 in.) faciet nobis RTE 5 dona perficiens V eos scilicet qui .Tt 86 om. V 7 gentilis V 8 inpiasque V diis (ex die P) VPT dia (is in ras. 3) R 9 relinquntur R relinquantur PTE ac ex hac R 10 diligitur V nostrarum V 11 in die V 12 cotidie ex cotie V ex cotidiae R 18 tanta ex tantua m. 2 V post diem R 15 cautissimae R cautissime ex cantissime c5 m. 2 V ne quis scripsi ne quit R ne quid Ve ne qui PTb cf. Stud. 1889 p. 318 16 gentilis V philo- sofiaeque V filosophiaeque RP 17 scientiae P 18 impiaeque PT de eo V stultae profaneque V stultae profanaeque RP 19 conplexa V cogm nitione V fili V 21 id ipsum V 24 sapienti = e 8 P resurrecis 'tionis (is in ru.) P refectionem V 95 aeternitas ex aeternitem m. 2 V eet om. PTb. )

296
scientiam dei, qui nobis et passus et mortuus est et resurrexit et dominus est, instituit dicens: deus noster deus saluos faciendi, et domini exitus mortis: eum nobis deum intimans, qui, cum esset deus, omnia ad salutis nostrae incrementa susciperet. et idcirco hic deus noster est, quia deus eorum sit, qui fient salui. saluos autem nos per id deus noster effecit, quod exitus sit mortis egressus; id enim his uerbis, quae latine minus expresse atque absolute translata sunt, continetur. admonui enim superius, plerumque interpretes cunctos, dum conlocationem ordinemque uerborum demutare ac tempe-. rare non audent, minus dilucide proprietatem declarasse dictorum. uerumtamen in his, quae dicta sunt: deus noster deus saluos faciendi, et domini exitus mortis, et salutis nostrae deus et exitus eius ultra exitum mortis ostenditur. quia mortis exitus domini sint. omnibus enim, qui ueniunt in uitam, ingressus in mortem est; sed primogenito ex mortuis tantum proprius fuit egressus ex morte. atque ideo proprius exitus mortis est domini, quia adsumptae ab eo carnis haec uirtus sit, ut naturae nostrae corruptionem in gloriam caelestem post exitus mortis efferat. uerum susceptae mortis ipsius non fuit occultanda uel causa, uel ratio; et quid nobis unigenitus deus ex • forma dei exinanitus et formam serui adsumens adferret auxilii, oportuit ad fidei nostrae et securitatem et scientiam reuelari. [*](1 nobis ex nubis m. 2 V 2 ds saluos ex di saluos m. 2 V 3 et dm dns exitus V (sed cf. infr.) et domini exitus R 4 incrimenta V1 5 susceperit Tb suscepit e quia ex qui m. 2 V h eorum est R fient ex fiet m. 2 V 7 egressus ex gressus fR. 2 V 8 expressae adque absolutae VRl expraesse atque absolutae P expressa atque absolute T 9 admonuit R interpraetes V 11 dilucid = e (eras. a) R delucide V delucidae P declasse V declarans se P 18 saluos (owi. alter. deus) R et dfim V 14 et ante exitus eius supr. scr. P. om. r e 16 quia scripsi cf. Ephem. Austr. 1889 p. 30 qui cod. et ed. 16 ingressus T in mortS est a in morte est VPT in morte sit R primogenitu V1 17 tantum propius V tanto proprior PTa ideo ex eidem m. 2 V 20 effert V efferet (t in ras.) R efferret PTE cf. Stud. 1889 p. 319 ucruin susceptae PT (Bened. adn. falsa) uere susceptae R uerum haeo susceptae Vrb 21 causam V1 29 dff add. m. 3? R exinanitas V 24 reuelari ex reuelara (?) m. 1 R. )
297

Et primum quidem non alienum a dei misericordia et bonitate uideri potest, ut uitam omnibus in se ipso restitueret ex mortuis: namque qui primum animam nobis ad flatum respirationemque uiuendi, cum hominem secundum imaginem sui similitudinemque constituit, de thensauris potestatis suae diuinitalisque diffuderit. secundum apostolum enim ipsius genus sumus et secundum eundem: omnia ex ipso et per ipsum et in ipso sunt: scilicet ut in ipso habitatio nostra atque incolatus ostensa sit sedis, dum omnia inmensa uirtutis potestate conplexus est; per ipsum uero originis inchoatae opus effectusque monstraretur. cum in nobis id ipsum. quod sumus. operatus sit; ex ipso autem initia uitae ad exordia spiritus indulta notescerent. non fuit ergo a beneficentia diuinae bonitatis alienum, ut qui ex se ipso nobis, qui eius genus sumus. uitae ac spiritus elementa tribuisset, in se ipso quoque nobis per unigenitum deum aetemitatis nostrae inchoaret exordia. uereque nunc et ex ipso et per ipsum et in ipso maneremus, cum quando nos in hac habitatione ac sede mundi huius, qui omnia in omnibus est, conlocatus rursum plenius iam atque perfectius in se ac per se atque ex se inita carnis nostrae societate post exitus mortis iam conlocaret aeternos. haec quidem ad significationem diuinae bonitatis ita dicta sint.

Sed suscipienda? ab unigenito deo carnis adeundaeque' mortis et per apostolum et nunc per prophetam grandior [*](6 Act. ap. XVII, 28. 7 Rom. XI, 36. ) [*]( a 3 et mortuis V qui mtpr. scr. R 4 respirationem uiuendi (& supr. scr. m..?) R respirationeque = uidendi P 6 defuderit P defudit (it in ras. 3) R 8 adque V eatq R 9 sit = R sedis (is in ras ) R sedhis V a uirtutis suae T 10 per add. m.2 V incoate V 11 monstretur VPE sumus ex Bupemus m. 2 V 12 autem ut initia (ut ante uers. ineunt. add. m. 3) R 18 notiscerent V 14 ut om. VPT se ipso nobis qui mid. m. 2 V genus add. m. 2 V 15 uitae ac ex uitaf ac m. 2 I* uitae - ac R elimenta V 18 in hac ipsa habitatione PTE qui omnia in omnibus est h. 1. om. T est- om. R 19 collocatos T 20 in se et per se adque ex se (ex se add. m. 2) inita V in se ac per se adque in se inita R p se atcjue in se inita P p se atq: in ae qui omnia in omnib: e inita T 21 exitu mortis R. )

298
profundiorque ratio tractatur. ac primum quid in crucis sacramento atque mortis ab unigenito deo et domino maiestatis effectum sit, per apostolum intellegamus, ut duce eo docti prophetise scientiam consequamur. ait enim ita: et uos, cum essetis mortui in peccatis et praeputio corporis uestri, conuiuificauit cum illo donans nobis omnia peccata, delens quod aduersus nos fuit chirographum in sententiis, quod erat contrarium nobis, tollens illud de medio et adfigens illud cruci, spolians se carne, et principatus et potestates ostentui fecit cum fiducia triumphans eos in semetipso. sacramentum itaque salutis nostrae primum resurgens ipse ex mortuis decretumque mortis nostrae, quo ante detinebamur, absoluens in se ipso, qui ex mortuis aeternus iam maneret, impleuit. sed in eo ipso, quod nobis uitae auctor in se est, dum per adsumptionem corporis homo natus et mortuus iam rursum aeternus ex mortuis est, omnes quoque inimicas uirtutes mundique potestates principesque aeris huius ostentui reddidit, id est uel nostrae spei uel suae damnationis fecit ostenta et ipsos quaedam quasi ex diis saeculi portenta constituit his ipsis in se cum fiducia triumphatis: dum et per securitatem aeternitatis mors ipsa in deo moriente fiducia est et auctores mortis humanae, dum etiam in se ipso per occupatum a satana cor Iudae auctores sunt mortis, triumphat ex mortuis, ut neque a poena mortis abessent, cum se usque ad mortis infirmitatem subiecisset [*]( 4 COIOBS. II, 13 eqq. ) [*]( 2 dflio add. m. 2 V 4 prophetae PT ait ex aut m. 1 V 5 esseCia R mortai ex mnrtui m. 1 R 6 nobis supr. scr. M. 1 R 7 adaergra eum RE chirografum VP cyrophtt corr. m. 2 R 9 e medio PT ae sponlians corr. m. 2 V 10 se carnem ex etamen m. 1 V carne P potestastis V 11 triumfana R 12 esurgenB R 18 decretumque a mortis add. m. 2 V absorbens PT 15 dm per V 17 mortiu corr. m. 2 V mortuus (u in ras., us adject. in tiers. exeunt.) R 18 aeris ex heris m. 2 V ostentai fecit V 21 triumfantiB P 92 auctoris P auctoris ex aactoritas m. 2 V 24 sunt ex uno m. 2 V triumfat R triumphant ex triumphantis m. 2 V ad poenam V. )
299
aeternus, et omnem poenam humanae mortis exciperent ut auctores, cum in aeternitatis dominum auctores mortis per id, quod uerbum caro factum est, extitissent. haec quidem ita apostolus.