Testimoniorum Libri Tres adversus Judaeos

IN DEVM SOLVM FIDENDVM ET IN IPSO OLOBIAKDVM.

In Hieremia: Non glorietur sapiens in sapientia sua nec glorietur fortis in fortitudine sua nec glorietur diues in diuitiis suis, sed in hoc glorietur qui gloriatur intellegere et nosse quoniam ego sum Dominus, qui facio misericordiam et iudicium et iustitiam super terram, quoniam in his est uoluntas mea, dicit Dominus. Item in psalmo LV: In Domino sperabo: non timebo quid faciat mihi homo. Item in psalmo LXI: Non nisi solo Deo subiecta est anima mea. Item in psalmo CXVII: Non timebo quid faciat mihi homo: Dominus mihi adiutor est. Item illic: Bonum est confidere in Domino quam confidere in homine. bonum est sperare in Domino quam sperare in principibus. Item in Danihele: Responderunt autem Sidrac, Misac, Abdenago et dixerunt regi Nabuchodonosor: rex, non opus est nobis de hoc uerbo respondere tibi. est enim Deus, cui nos seruimus, potens eripere nos de camino ignis ardentis et de manibus tuis, rex, liberabit nos. et si non, notum sit tibi quoniam diis tuis non seruimus et imaginem auream quam statuisti non adoramus. Item apud Hieremiam: Maledictus homo qui spem habet in hominem: et benedictus homo qui fidit in Deum, et erit in Domino spes eius. Item in Deuteronomio: Dominum Deum tuum adorabis et illi solo [*]( 2 Hier. 9,22 sq. 7 Pa. 55,12. 9 Ps. 61, 2. 10 Ps. 117, 6 sq. 13 Dan. 3,16 sq. 20 Hier. 17, 5 et 7. 22 Deut. 6, 13. ) [*]( 1 deo solo W esse et M gloriandum esse v 2 apud Hieremiam WLMBv neque gloriaetur W, om. M 8 et fortis in fort. sua ponit post in diuitiaa suas M nec] ne W, neque v 6 est om. W 7 LIV WMv deum LWM 8 speraui WLMBv mihi L 8. 1. m. 2; mihi faciat WB in psalmo LXI A, illic WLMBv 9 soli WLMBv dei L subiecta] subditaJf 10 timebo.4, metuam WLMBv mihi faciat WL 11 adiutor A, auxiliator WLMBv est alterum W 8.1. m. 2 fidere LMB 12 deum WLM fidere WLMBv homines LB, hominem M deum WM 13 principes LB item in danihelo A, de hoc ipso apnd danihelem (danielumMJ) WLMBv 14 BediacAM1, sedrach B misach B, misac et Wv nabucodonosor AW 15 uerbo] sermone M 17 rex om. M liberauit WlLB, liberare M si non om. W 18 tibi sit rex M quia WLMBv deseruimus LB et] nec L 19 quam ex quem W fn. 2 20 homine Lv 21 fidet WLMB deum] domino v erit spes A deo WMBv 22 illi] ipsi W soli LMBv )

seruies. Item apostolus ad Romanos: Et coluerunt et seruierunt creaturae relicto creatore. propter quod et tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Item apud Iohannem: Maior est qui in uobis est quam qui in hoc mundo.

EVM QVI FIDEM CONSECVTVS EST EXPOSITO PRIORE HOMINE CAELESTIA TANTVM ET SPIRITALIA COGITARE DEBERE NEC ADTENDERE AD SAECVLVM, CVI IAM RENVNTIAVIT.

Apud Esaiam: Quaerite Dominum et mox inueneritis, inuocate eum. cum autem adpropinquauerit uobis, relinquat impius uias suas et uir iniquus cogitationes suas et conuertatur ad Dominum et misericordiam consequetur, quia relinquet multum peccata uestra. Item apud Salomonem: Vidiuniuersa opera quae facta sunt sub sole, et ecce omnia uanitas. Item in Exodo: Sic autem comedetis eum. lumbi uestri praecincti et caligae uestrae in pedibus uestris et bacula uestra in manibus uestris et edetis eum festinanter. pascha est Domini. Item in euangelio secundum Matthaeum: Nolite cogitare dicentes: quid edemus aut quid bibemus aut quid uestiemur? haec enim nationes quaerunt. scit enim pater uester quia horum omnium indigetis. quaerite primum regnum et iustitiam Dei, et haec omnia adponentur uobis. Item illic: Nolite cogitare de crastino. crastinus enim dies ipse cogitabit pro se. sufficit diei malitia sua. Item [*]( 1 Rom. 1, 25 sq. 3 I lo. 4, 4. 8 Es. 55, 6 sq. 12 EccL 1,14. 14 Ex. 12,11. 17 Matth. 6, 31 sq. ) [*]( 1 apostolos om. WLMB 2 tradidi W 3 deus om. W 7 ad oм. B 8 deura LB mox A, cum WLMBv inueneritis∗∗∗ B eum erasum 9 derelinquat-A, relinquat uerit Wl 10 iniquis A, facinerosns LM, facinorosuSWfJ cogitationes snas] consilia suaD conuertantur A 11 deum B consequentor A quia] qui M relinquet multum A, multum (multa M*, in multum LBv) remittet WLMBv 12 apud om. A 14 commedetis A, comeditis B eum] cum W ueatri uestri A caligae nestxaa AWVLMB, calciamenta uestra v; cfr. test. II15 15 et bacula... uestris om. AB uestra om. L 16 est enim WBv in euangelio om. L 19 quaerunt] inquirunt v scit W 8. 1. m. 2 enim A, autem WLMBv 20 primo VB etiustitiam dei AWVLMB, dei et iustitiam eius v haec omnia A, omnia ista WLMBv 21 de crastino A, in crastinum WLMBv 22 dies om. L cogitauit M pro ee A, sibi WMBv, om. L sufficiat V )

illic: Nemo inponens manum suam in aratro respiciens retro aptus est regno Dei. Item illic: Aspicite uolatilia caeli, quoniam non seminant neque metunt neque colligunt in horrea, et. pater uester caelestis pascit illa. nonne uos plus estis illis ? Item secundum Lucam: Sint lumbi uestri adcincti et lucernae ardentes et uos similes hominibus expectantibus dominum suum, quando ueniat a nuptiis, ut cum uenerit et pulsauerit, aperiatis illi. beati serui illi quos adueniens dominus inuenerit uigilantes. Item secundum Matthaeum: Vulpes cubilia habent et uolucres caeli diuersoria, filius autem hominis non habet, ubi caput suum reclinet. Item illic: Qui non renuntiat omnibus quae sunt eius, non potest meus discipulus esse. Item apostolus ad Corinthios prima: Non estis uestri. empti enim estis pretio magno. clarificate et portate Deum in corpore uestro. Item illic: Tempus collectum est. reliquum est ergo ut et qui habent uxores quasi non habentes sint, et qui flent quasi non flentes, et qui gaudent quasi non gaudentes, et qui emunt quasi non possidentes, et qui hoc mundo utuntur quasi non utantur. praeterit enim figura huius mundi. Item illic: Primus homo de terrae limo, secundus homo de caelo. qualis ille e limo, tales et qui de limo, et qualis caelestis, tales et caelestes. quomodo portauimus imaginem eius qui de limo est, portemus et [*]( 1 Luc. 9, 62. 2 Matth. 6, 26. 5 Luc. 12, 35 sq. 9 Matth. 8, 20. 11 Luc. 14, 33. 13 I Cor. 6,19 sq. 15 I Cor. 7, 29 sq. 19 I Cor. 15, 47 sq. ) [*]( 1 inponens m. 8. i. a. r. retro A, retro adtendens et snperponens manum suam (suam om. B) super aratrum WLMBv, cf. Graec. 3 seminant ex senant W m. 2 4 pascet A, alit WVLMB plus A, plures WLIMI, pluris BLsMz illis (illi B) estis WLB 7 nt] et LM uenerit a nubtiis B et pulsauerit om. A aperiant WLMBv 8 beati] felices WLMB 9 in euangelio sec A, cata LB, apud WMv uolpes A1 cubilia A WVLB, foueas Mv 10 deuereoria LIMa filios Wl 11 suum oii*. WLB inclinet LMBv 12 eius] illis B discipulus meus A item apostolus A, de hoc ipso WLMBv 13 prima] secunda M pretio] obi. WLB, 8.1. m. 2 M 15 est om. M\'v reliquum est A, superest WLMBv 16 flentj plangentJf, plangunt v flentes] plangentes Mv 17 emit B quasi non] add. Mv: ementes et qui possident quasi non et om. A 18 praeteribitif-B 20 ille om. B talis W 21 dej e B talis et caelestis W ) imaginem eius qui de caelo est. Item ad Philippenses: Omnes sua quaerunt et non quae sunt Christi: quorum finis est interitus, quorum Deus uenter est, et gloria in confusionem eorum qui terrena sapiunt. nostra autem conuersatio in caelis est: unde et saluatorem expectamus Dominum Iesum Christum qui transformabit corpus humilitatis nostrae conformatum corpori claritatis suae. Item ad Galatas: Mihi autem absit gloriari nisi in crucem Domini nostri Iesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo. Item ad Timotheum: Nemo militans Deo inplicat se negotiis saecularibus, ut possit placere ei qui se probauit. sed et si certabit quis, non coronabitur, nisi legitime pugnauerit. Item ad Colossenses: Si mortui estis cum Christo ab elementis eius mundi, quid tamquam uiuentes in hoc mundo uana sectamini Item em de hoc ipso: Si conresurrexistis in Christo, quae susum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens: quae susum sunt sapite non quae terrena sunt. mortui enim estis et uita uestra abscondita est cum Christo in Deo. cum autem Christus apparuerit uita uestra, tunc et uos apparebitis in gloria. Item ad Ephesios: Exponite prioris conuersationis ueterem hominem qui conrumpitur secundum concupiscentias deceptionis. innouamini autem spiritu sensus uestri et iuduite nouum hominem, eum qui secundum Deum constitutus est in iustitia et sanctitate et ueritate. De hoc ipso in epistula Petri: Quasi hospites et peregrini [*]( 2 PhiL 2, 21 et 3,19 sq. 7 Gal. 6,14. 10 II Tim. 2, 4 sq. 13 Col. 2, 20. 15 Col. 3,1 sq. 20 Eph. 4,22 sq. 24 lPetr. 2,11 sq. ) [*]( 2 querunt W, quaerent A ieeu christi B 3 est uenter WLB confusione WB 5 ezpectamus om.A dominum nostrum Mv 6 transformauit AWMB corpori. M s erasum 7 calatas W 8 cruce MBv 10 inplicat A, obligat WLMBv negotiis AB, molostiis WLMv 11 ei om. B qui AL, cui WMBv; cf. ad Fortun. c. 8 pronabit A certauerit Mv, certauit B 12 pugnauerit] certauerit W item AV, de hoc ipso WLMBv 13 eius A, huius L, om. WMBv qui B 14 in om. B hoc om. WLMBv de hoc ipso] illic V 15 consurrexistifi WLMv in] cum WB, om. L sursum WLBv; item l.16 17 et] sed B 19 uos cum eo WMv 20 qui* M d eras 21 concupiscentiam B 22 eum om. WM 23 et (ante sanct.) om. L ) abstinete uos a carnalibus desideriis quae militant aduersus animam, conuersationem habentes inter gentiles bonam, ut dum retractant de uobis quasi de malignis, bona opera uestra aspicientes magnificent Dominum. Item in epistula Iohannis: Qui dicit se in Christo manere debet, quomodo ille ambulauit, et ipse ambulare. Item illic: Nolite diligere mundum neque ea quae in mundo sunt. si qui dilexerit mundum, non est caritas patris in illo: quoniam omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est et concupiscentia oculorum et ambitio saeculi quae non est a Patre sed ex concupiscentia saeculi: et mundus transibit et concupiscentia eius. qui autem fecerit uoluntatem Dei manebit in aeternum, quomodo et ipse manet in aeternum. Item apostolus ad Corinthios prima: Expurgate uetus fermentum, ut sitis noua consparsio, sicut estis azymi. nam et pascha nostrum immolatus est Christus. itaque festa celebremus non in fermento ueteri neque in fermento malitiae et nequitiae sed in azymis sinceritatis et ueritatis.

NON IVRANDVM.

Apud Salomonem: Vir multum iurans inplebitur iniquitate et non discedet a domo eius plaga: et si uane iurauerit, non iustificabitur. Item in euangelio secundum Matthaeum: Dico uobis non iurare in totum. sit autem sermo uester: est est, [*]( 5 I Io. 2, 6 et 15 sq. 13 I Cor. 5, 7 sq. 19 Sir. 23, 11. 22 Iatth. 5, 34 et 37. ) [*]( 2 conuerBationem autem Mv gentiles] gentes WMv bonum A 3 retractant AL, uniuersa retractant M, detractant WB, nniuersi detrectant scripsit Erasmus de (ante mal.) om. L) 4 deum WMBv 5 in om. A 6 huc mundum A 7 hoc mundo .A quis AMBv hunc mundum A 8 hoc mundum A 10 ex ex eius W m. 2 11 manet WLMBv 12 et ipse AW, ipse LB, et deus M, deus v quomodo... aeternum L s. l. m. 2 apostolus A, in epistula pauli WLMBv 14 conspersio v azyma V pasca W 15 feste Wl celepremus W 16 ueteri n. in fermento om. A et nequitiae om. B 19 salomon B uir om. LM replebitur Lv 20 post iustificabitur Oxon. addit: et si frustra iurauerit, dupliciter pnnietur 21 item in euangelio sec A, de hoc ipso cataWLMBv Baluzius e 2 codd. integrum Matthaei locum v. 33-37 excrijmt 22 in totum] omnino v )

non non. Item in Exodo: Non accipies nomen Domini Dei tui in uano.

NON MALEDICENDVM.

In Exodo: Non maledices neque principi populi tui detraxeris. Item in psalmo XXXIII: Quis est homo qui uult uitam et cupit uidere dies bonos ? cohibe linguam tuam a malo et labia tua ne loquantur dolum. Item in Leuitico: Et locutus est Dominus ad Moysen dicens: produc eum qui maledixerit foras extra castra, et inponent omnes qui audierunt manus suas super caput eius et lapidabunt eum omnis synagoga filiorum Israel. Item apostolus ad Ephesios: Omnis sermo malus de ore uestro non procedat, sed si quis bonus est ad aedificationem fidei, ut det gratiam audientibus. Item ad Romanos: Benedicite et nolite maledicere. Item in euangelio secundum Matthaeum: Qui dixerit fratri auo: fatue, reus erit gehennae ignis. Item secundum Lucam: Dico autem uobis, quia omne uerbum uacuum quod locuti fuerint homines, reddent pro eo rationem in die iudicii. de sermonibus enim tuis iustificaberis et de sermonibus tuis condemnaberis. [*]( lEx.20,7. 4 Ei. 22,27. 5PB. 33,13 sq. 7 Leuit. 24, 13 sq. 11 Eph. 4,29. 14 Rom. 12,14. 15 Matth. 5, 22. 17 Matth. 12, 36 sq. ) [*]( 1 exodo XX L* dei om. WL, dei tui om. B 2 uanum Mv 4 exodo XXII L\' maledicis W principem Ml 5 Item otn. WM 6 cupit] amat WLJBv bonos] optimos W, optimos LB cohibe Ã, contine WLMBv 7 dolum] insidiose VLB 8 producet A foras qui M malediiit A 9 foras om. M audierint MB 10 suas om. B lapidabt WI, lapidabit W2v 11 item apostolus A, item paulus B, de hoc ipso in epistula pauli WLMv 12 prodeat LB si quis bonus est A, bonus WLMBv 13 gra B item AB, de hoc ipso WLM-v; item l. 14 14 benedicentes et non maledicentes WLMBv 16 fatuae AM gehennae AW, in gehenna LB, in gehennam M-v de hoc ipso cata eundem v lucanum W, matthaeum v 17 uacuum] otiosum n 18 pro eo rationem] procurationem A 19 enim om. B iustificaueris A de sermonibus] ex uerbis A damnaberis LBM )