De Genesi Ad Litteram

Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super [*]( 17 cf. Es. 11, 2 sq. 28 Gen. 2, 5 ) [*]( tili 1 natilia P1 nata#»»«a R 2 per] şt}.p (su exp. m. 1) S exserentur P exercerentnr b exsererentur SRd , sexto die S 7 sexiens P 8 exibuit RS1 10 cognitionem posteriorem PRbd 13 quieti ElPS quies (s in ras.) R conditoris S quia] quae S qua PRbd 16 scptarium Pl spQ RI 17 aeclesiaJB1 ecclesiaiJ 23 cum - dies om. Et \'24esse?jtJy 25 foenum Sd faenum PR exoriretur R2Sbd tractabimus PRl 26 uideri ex uiride R 28 cap. XII E. ) [*]( 10* )

terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra.

An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per pluuiam ista nascuntur. sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine [*]( 3 foenum Sd faenum PB 5 faenum PB fecisset] fecisset deus b 9 omnibus ex hominibus P post suis add. quae fecit b 11 faenum PB 13 faenum PE 15 ipsQcJ (corr. m. 1) S foenum Sd faenum PR 17 fecit deus PSbd operaretur S 19 erbaruin 81 ullo opere b nascantur Rd 23 terram] in terra S a ista (fl s. 1. m. 1) S 24 sunt -nascuntur om. S autero] etiam PRbd quedam R etiam om. PJRbd 25 humana opera PRSbd acceda»t (n er.) R utrumque nunc S 26 iutorium S cuncta (alt. c s. I. m. 1) R nascantur (an ex en) S 27 deus haec bd )

pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus.

Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras [*](2 I Cor. 3, 7, 5 Gen. 2, 6. ) [*]( 1 et s. l. m. 1 R om. Pbd 3 est] sit PRSbd 6 inrigabat El 7 manans] manus S man:ns 221 egypto S 8 pluia R 9 gignentia (alt. g s. I. m. 1) E 10 tantum] quantum bd possit S adiubare El quantum] tantum bd 11 minor El non (n fin. 8. I. m. 1) R 12 nascentur E 16 deum (s. I. m. 2 at demum) E 17 quomodo (mo 8. I. m. 1) S 18 deum 8. I. m. 1 S 19 post interualla semier. sunt haec uerba: uis superior sex dierum R 21 foenum Sd faenum PR 22 enl 8. I. m. 1 R deus pluerat S 24 quemammodum EPR talia] alia ElS cum ex com S 25 cum haec inc. cap. XIII E )

temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent.