De Genesi Ad Litteram

Si autem quaeritur, cum anima de corpore exierit, utrum ad aliqua loca corporalia feratur an ad incorporalia corporalibus similia, an uero nec ad ipsa, sed ad illud, quod et corporibus et similitudinibus corporum est excellentius, cito quidem responderim ad corporalia loca eam uel non ferri nisi cum aliquo corpore uel non localiter ferri. iam utrum habeat aliquod corpus, cum de hoc corpore exierit, ostendat qui potest; ego autem non puto. ad spiritalia uero pro meritis fertur aut ad loca poenalia similia corporibus, qualia saepe demonstrata sunt his, qui rapti sunt a corporis sensibus et mortuis similes iacuerunt et infernas poenas uiderunt, cum et ipsi in se ipsis gererent quandam similitudinem corporis sui, per quam possent ad illa ferri et talia similibus experiri. neque enim uideo, cur habeat anima similitudinem corporis sui, cum iacente sine sensu ipso corpore nondum tamen penitus mortuo uidet talia, qualia multi ex illa subductione uiuis redditi narrauerunt, et non habeat, cum perfecta morte penitus de corpore exierit. aut ergo ad ilia fertur poenalia aut ad illa itidem similia corporalibus nec tamen poenarum, sed quietis atque gaudiorum. [*]( 1 quicquid J!.\'2RS 8 uisioni expresaius PRSbd presentatur RS spaciis R 4 uideret E quo] quod P quidquid-uidet om. R 6 cap. LVIIII E 7 aliqui P feraqtur E 8 ad s. I. m. 1 E 9 corporalibus R 10 responderim Ex 12 aliquot E1 bostendat (h exp. m. 1) R 13 post puto sequuntur trerba: spiritualem enim arbitror esse, non corporalem in bd quae eadem p. 427, 28 suum locum habent. 14 penalia S cap. LX E 15 sepe RS his] iis d 16 infernales Rbd 17 gererent] cernerent P simitudinem S 18 illam E similibus] similia sensibus P similis sensibus R similibus sensibus S similitudinibus sensuum bd 19 quur P 20 tamen] cd b om. R 21 subditione P 22 reddi..ti (di er.) E abeat R 23 exierint b )

Neque enim recte dici potest uel illas falsas esse poenas uel illam falsam requiem atque laetitiam: tunc enim et falsa sunt, quando per opinationis errorum alia pro aliis putantur. nam Petrus non solum cum discum illum uidebat et in eo non similitudines corporum, sed corpora putabat, in hoc utique fallebatur, uerum etiam cum alio tempore ab angelo solutus e uinculis ibat in corpore ambulans et praesentatus corporalibus formis et putabat se uisum uidere, nihilominus fallebatur. nam et illae in disco erant spiritales formae corporalibus similes et ista corporalis expressio soluti de uinculis propter miraculum spiritali similis erat. fallebatur autem anima in utrisque, nonnisi cum alia pro aliis adprobaret. quamuis ergo non sint corporalia, sed similia corporalibus, quibus animae corporibus exutae adficiuntur seu bene seu male, cum et ipsae corporibus suis similes sibimet adpareant, sunt tamen et uera laetitia est et uera molestia facta de substantia spiritali. nam et in somnis magni interest, utrum in laetis an in tristibus simus. unde quidam in rebus, quas concupiuerant, constituti se euigilasse doluerunt et rursus grauibus terroribus atque cruciatibus exagitati atque uexati, cum expergefacti essent, dormire timuerunt, ne in eadem mala reuocarentur. et utique dubitandum non est, quod expressiora sint illa, quae inferna dicuntur, atque ob hoc uehementius sentiantur. nam et qui subtracti sunt sensibus corporis, minus quidem quam si omni modo morerentur, sed tamen amplius quam si dormirent, expressiora se uidisse narrarunt, quam si somnia narrauissent. est ergo prorsus inferorum substantia, sed eam spiritalem arbitror esse, non corporalem. [*]( 4 cf. Act. 10, 11. 12 6 cf. Act. 12, 7-9 ) [*]( 2 letitiam P leticiam R et] haec PRSbd 8 nilominus P nichilominns R nihiUominus 8 9 ille P 10 expraessio P soluta R 12 alia] alias S 14 exutae corporibus R lo et om. b ipse EPR siuimet P 16 est om. PBbd modestia R 18 letis R concupirant P1 22 utique] ubique b expraessiora PR 25 morirentur S 26 expssiora R narrauerunt bd )

Nec audiendi sunt, qui adfirmant inferos in hac uita explicari nec esse post mortem; uiderint enim, quemadmodum poetica figmenta interpretentur. nos ab auctoritate diuinarum scripturarum, quibus solis de hac re fides habenda est, recedere non debemus. quamquam possimus ostendere illorum quoque sapientes de inferorum substantia minime dubitasse, quae post hanc uitam excipit animas mortuorum. unde autem sub terris esse dicantur inferi, si corporalia loca non sunt, aut unde inferi appellentur, si sub terris non sunt, merito quaeritur. animam uero non esse corpoream non me putare, sed plane scire audeo profiteri; tamen habere posse similitudinem corporis et corporalium omnino membrorum quisquis negat potest negare animam esse, quae in somnis uidet uel ambulare se uel sedere uel hac atque iliac gressu aut etiam uolatu ferri ac referri, quod sine quadam similitudine corporis non fit. proinde, si hanc similitudinem etiam apud inferos gerit non corporalem, sed corpori similem, ita etiam in locis uidetur esse non corporalibus, sed corporalium similibus sine in requie siue in doloribus.

Quamquam et illud me nondum inuenisse confiteor inferos appellatos, ubi iustorum animae requiescunt. et Christi quidem animam uenisse usque ad ea loca, in quibus peccatores cruciantur, ut eos solueret a tormentis, quos esse soluendos occulta nobis sua iustitia iudicabat, non inmerito creditur. quomodo enim aliter accipiendum sit, quod dictum est: quem deus suscitauit a mortuis solutis doloribus inferorum, quia non poterat teneri ab eis, non uideo, [*]( 9 cf. Eetract. II 24. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisse, quod sub terris sint, quam rationem reddere, cur sub terris esse credantur siue dicantur, quasi non ita sit. 26 Act. 2, 24 ) [*]( 2 uiderunt b quemammodum ES 3 interpraetentur EPR 4 scribturaram EP 5 recidere P 9 appellantur PRSb 10 queritur PRS 14 se ambulare RSbd uel hac] ac R illae Pl egressu Rb 15 referri] ferri R similitudineip E 16 aput El P 17 corporis S 18 sibe P1 19 requie PR doloribus (or s. l. m. 1) P 21 iustorum (s ex nc m. 1) E 26 a] ex PRSbd 27 non poterat in cod. legi nequit E )

Illud etiam, quod Iacob dicit ad filios suos, deducetis senectam meam cum tristitia ad inferos, uidetur hoc magis timuisse, ne nimia tristitia sic perturbaretur, ut non ad requiem beatorum iret, sed ad inferos peccatorum. neque enim paruum animae malum est tristitia, cum et apostolus cuidam tam sollicite timuerit, ne maiore tristitia absorberetur. proinde, ut dixi, nondum inueni et adhuc quaero nec mihi occurrit inferos alicubi in bono posuisse scripturam dumtaxat canonicam; non autem in bono accipiendum sinum Abrahae et illam requiem, quo ab angelis pius pauper ablatus est, [*]( .2 cf. Phil. 2, 10 8 Luc. 16, 22—26 14 Gen. 44, 29 18 cf. II Cor. 2, 7 ) [*]( 1 nisi om. S ut om. P rundam dolo legi non possunt E; in sequcntibus tales particulas uncinabo aput EXP eum] cum (B. I. m. 2 add. al eQ) E 2 [potesjtate E 3 c[aeles] tium E infernorum (n I. Z.) E inferorum 8 4 [potes]tatem E [potuit] E 5 attineri E teneri b habraham P 7 illa] alia b inferni bd chaos (o B. I.) E chasma P chaum S 8 affirmatum S caput (c exp. m. 1) P inferos om. R contingit P conti.git 8 9 afferri E282b 10 sinu E habrahae P abrahe R 13 requieip E requifi P suplicio E 15 senecta El senectutem b mea El tristitia (~> sup. a er.) P tristicia R uide S 16 tristicia R 17 quietS S 18 et] etiam b 19 obsorberetur S 20 quero R 21 pOBuisse-bono om. R scribturam ElP )

Uerum hoc dum quaerimus et aut inuenimus aut non inuenimus, urget nos longitudo libri huius eum aliquando concludere. quapropter quoniam de paradiso sermonem instituimus propter illud, quod apostolus ait scire se raptum hominem usque in tertium caelum, nescire autem siue in corpore siue extra corpus, et quia raptus est in paradisum et audiuit ineffabilia uerba, quae non licet homini loqui, non temere adfirmamus, utrum in tertio caelo sit paradisus, an et in tertium caelum et inde rursus in paradisum raptus sit. si enim proprie quidem nemorosus locus, translato autem uerbo omnis etiam spiritalis quasi regio, ubi animae bene est, merito paradisus dici potest, non solum tertium caelum, quidquid illud est, quod profecto magnum sublimiterque praeclarum est, uerum etiam in ipso homine laetitia quaedam bonae conscientiae paradisus est. unde et ecclesia sanctis temperanter et iuste et pie uiuentibus paradisus recte dicitur, pollens adfluentia gratiarum castisque deliciis, quandoquidem et in tribulationibus gloriatur de ipsa patientia plurimum gaudens, quia secundum multitudinem dolorum in corde eius consolationes dei iucundant animam eius. quanto magis ergo post hanc uitam etiam sinus ille Abrahae paradisus dici potest, ubi iam nulla temtatio, ubi tanta requies post omnes dolores uitae huius neque enim et lux ibi non est propria quaedam et sui generis, et profecto magna, quam diues ille [*]( 17 cf. Eccli. 40, 27 20 cf. Ps. 93, 19 ) [*]( 1 eQ b 2 aput El P credimus R 8 querimus R 4 urguet E\'R 7 in (s. I. m. 2 al ad) E Tciurn R 9 audit P 10 et] etiam bd 11 sit] est P 12 propri.e PS quidem] quidem est b translato. (s er.) R 15 quicquid WBS preclarum PR 16 leticia M queda PR 17 aeclesia E sanctis] ig sanctis E in sanctis PBSbd 18 iustae PSl piae PSl 19 afluentia PS castitisque E castisquae P 20 pacientia R 21 quia] que P dolorS C; cum uoce dolorum finitur codex S eius] meo P B om. bd 23 habrahae P 24 temptatio E2PBG 26 quedam Jtt magna] manna P )

Quae si ita sunt, ideo sub terris dicuntur inferi uel creduntur, quia congruenter in spiritu per illas corporalium rerum similitudines sic demonstrantur, ut, quoniam defunctorum animae inferis dignae carnis amore peccarunt, hoc eis per illas corporum similitudines exhibeatur, quod ipsi carni mortuae solet, ut sub terra recondatur. denique inferi eo, quod infra sint, latine appellantur; sicut autem secundum . corpus si ponderis sui ordinem teneant inferiora sunt omnia grauiora, ita secundum spiritum inferiora sunt omnia tristiora: unde et in graeca lingua origo nominis, quo appellantur inferi, ex eo quod nihil suaue habeant, resonare perhibetur. nec ipsam tamen rerum partem noster saluator mortuus pro nobis uisitare comtemsit, ut inde solueret. quos esse soluendos secundum diuinam secretamque iustitiam ignorare non potuit. quapropter animae illius latronis, cui dixit: hodie mecum eris in paradiso, non utique inferos praestitit, ubi poenae sunt peccatorum, sed aut illam requiem sinus Abrahae — non enim alicubi non est Christus, cum ipse sit sapientia dei adtingens ubique propter suam munditiam — aut illum paradisum siue in tertio caelo siue ubicumque alibi est, quo post tertium caelum est raptus apostolus, si tamen non aliquid unum est diuersis nominibus appellatum, ubi sunt animae beatorum. [*]( 18 Luc. 23, 43 22 cf. Sap. 7, 24 ) [*]( uel chftoi 1 longiquo E 2 chasma E1 chasma RlCl 3 contemptum PRSbd cognosceret R 6 rertl s. l. m. 1 C sic — u. 8 similitudines in mg, infer m. 1 C 7 digne R peccauerunt P2BSbd 8 corporum] corporalium PRSbd (m. 2 8. l. add. al lid) E exibeagtur (n exp. m. 1) P exhibeantur R 9 terram PRbd 10 sunt R 18 greca PRC 14 nichil RC 16 contempsit RCbd 18 anime R 19 prestitit E penae P poena R 20 aut] ut El requiem (i 8. l. m. 2) E 21 ęţ ipse E 22 mundiciam R illam C 23 paradisum El celo P )

Si ergo caelum primum recte accipimus hoc omne corporeum generali nomine quidquid est super aquas et terram, secundum autem in similitudine corporali quod spiritu cernitur, sicut illud, unde animalibus plenus in extasi Petro discus ille submissus est, tertium uero quod mente conspicitur ita secreta et remota et omnino abrepta a sensibus carnis atque mundata, ut ea, quae in illo caelo sunt, et ipsam dei substantiam uerbumque deum, per quod facta sunt omnia, per caritatem spiritus sancti ineffabiliter ualeat uidere et audire : non incongruenter arbitramur et illuc esse apostolum raptum et ibi fortassis esse paradisum omnibus meliorem et, si dici oportet, paradisum paradisorum. si enim animae bonae laetitia in rebus bonis est in omni creatura, quid ea laetitia praestantius, quae in uerbo dei est, per quod facta sunt omnia?

Sed, si quem mouet, quid opus sit spiritibus defunctorum corpora sua in resurrectione recipere, si potest eis etiam sine corporibus summa illa beatitudo praeberi, difficilior quidem quaestio est, quam ut perfecte possit hoc sermone finiri; sed tamen minime dubitandum est et raptam hominis a carnis sensibus mentem et post mortem ipsa carne deposita transcensis etiam similitudinibus corporalium non sic uidere posse incommutabilem substantiam, ut sancti angeli uident, sine alia latentiore causa siue ideo, quia inest ei naturalis quidam adpetitus corpus administrandi: quo adpetitu retardatur quodammodo, ne tota intentione pergat in illud summum caelum, quamdiu non subest corpus, cuius administratione adpetitus [*]( 4 cf. Act. 10, 10-12 10 cf. II Cor. 12, 2—4 ) [*](2 quicquid. EsRS 3 similitudineip E 4 ecstasi d sflmissus PR 5 tercium R concupitur (s. I. tn. 2 spici) E 6 mund»«ra P 8 quod] quem PRCb per caritatem] in caritate PRCbd 10 esse om. R 11 et sij quod R 13 prestantius E 14 quod] qus R 15 spiritalibus R 18 questio R quam] qua R 19 raptum E 20 ipsam RC carng deposita R et trãscensis b 24 rettardatur (prim. t s. I. w. 1 exp.) E rare tardatur R reta[rda]tur P; uncinis inclusa codd. P et E aut perierunt aut legi nequeunt 26 [in il]lud P 26 [cuius] P administratione El adpetitus El )

Nimirum enim erunt et tunc ista tria genera uisionum, sed nulla falsitate pro alio aliud adprobabitur nec. in corporalibus nec in spiritalibus uisis, multo minus in intellectualibus, quibus ita praesentatis et perspicuis perfruetur, ut longe minore euidentia nunc nobis adiaceant istae species corporales, quas sensu carnis adtingimus et eis multi ita sunt dediti, ut solas esse arbitrentur et, quidquid tale non est, putent omnino non esse. sapientes autem ita sunt in his corporalibus uisis, ut, quamuis ea praesentiora uideantur, certiores sint tamen in illis, quae praeter corporis speciem praeterque corporis similitudinem intellegendo utcumque praespiciunt, quamuis ea non ualeant ita mente conspicere, ut haec sensu corporis intuentur. sancti uero angeli et his corporalibus iudicandis atque administrandis praesunt nec eis tamquam praesentioribus familiaribus inclinantur et eorum [*]( 3 cf. Sap. 9, 15 ) [*]( 2 amministratio HPPRC 8 adgrauatur El propagineip E 5 celi R 6 sensftras (n m. 2 in rae.) E 8 comutationem R reciperit P ab angelis C adequata R coaequata bd 10 facilitate (a. I. m. 2 tJt felicitate) E 18 aliud pro alio bd 15 perfruitur RC 16 iste RC i7 atting[imns] P 18 quicquid jEPRC 19 putant b 20 ea] eis b praesentiora] uel praestantiora C 22 praeterque] praeter ER corporisquae E praespiciunt (ci ex cn m. 1) E perspiciunt PRCbd 24 haec] ex R senstl. C 25 amministrandis EPPR 26 tanquam R presentioribus R familiarins PRCbd inclinatur R inclina[n]tur P ) [*]( xxvm. Ang. sect. III pan 1. ) [*]( 28 )

Scio quidem nonnullos eorum, qui scripturas sanctas ante nos in fide catholica tractasse laudantur, etiam sic exposuisse, quod ait apostolus tertium caelum, ut corporalis et animalis et spiritalis hominis hic differentias accipi uellent atque ad illud incorporearum rerum genus excellenti euidentia contemplandum esse apostolum raptum : quod genus etiam in hac uita spiritales homines prae ceteris rebus diligunt eoque [*]( 12 cf. I Cor. 15, 53 17 cf. Ambrosii et Hieronymi de Genesi quaestiones. ) [*]( 1 [in] P 4 conspicuunt E [conspiciunt] P more P1 6 praep[onant om]nibus P [omnibus et] P 6 agantur] aguntur E [ex ea dirigant] P quicquid WEG 7 quamjuis abrepto apos]tolo P 8 ter[tium caelum et] P [defuit ad plenam] P 9 cogni[tionem rerum quae an]gelis P 10 c[orpore siue extra cor]pus P h[oc utique non deerit cumJ P 12 hoc a. l. m. lR 13 e[nim] P 14 si[ne] P cum uoce ignorantia desinit codex R fol. 2416 16 beatitate (sed tate exp. et s. l. tudine add.) C 17 [quijdem P scribturas EP s[anctas an]te P 18 chatolica P 19 apostolus ę.iţ C 20 hic om. P ue[llent atque ad] P 21 ge[nus ciceljlenti P 22 contemnendum (s. l. add. m. 2 ai plan) E [apostolum r]aptum P 23 spi[ritales homi]nes P eo[que perfrui co]ncupiscunt P )