De Genesi Ad Litteram

Quapropter cum rapitur anima in ea uisa, quae spiritu cernuntur similia corporalibus, ita ut omnino a sensibus corporis auertatur amplius quam in somno solet, sed minus quam in morte, iam diuinae admonitionis est et adiutorii, ut se non corpora, sed uisa corporum similia spiritaliter nouerit cernere, sicuti qui se in somnis uidere, etiam antequam [*]( 1 putat] putat aliquid bd hac Sl, in mg. hoc 3 post coctum er. est & in R cacabo Rbd 5 tonitruo Rbd 7 succo PSbd 8 annulus bd 9 aut argenteus JRSbd inopinatisqu.e S 10 uideri S 11 aliqua S huiusmodi d uiso] uisione S afficit P affici* R 12 maximae SS 15 similitudinibus (ni 8. l. m. 1) R 17 quid R su.spicione (b er.) R falsaquiie (a exp. m. 1) P 18 contectura P 22 errare om. R 26 mortaet E ammonitionis EPRS 28 qui] qua» (e er.) Rl quae bd se om. b )

euigilent, sciunt. ibi si etiam uidentur futura, ita ut omnino futura noscantur, quorum imagines praesentes uidentur siue ipsa hominis mente diuinitus adiuta siue aliquo inter ipsa uisa quid significent exponente, sicut in Apocalypsi Iohanni exponebatur, magna reuelatio est, etiamsi forte ignoret ille, cui haec demonstrantur, utrum e corpore exierit an adhuc sit in corpore, sed spiritu a sensibus corporis alienato ista uideat; potest enim sic raptus id ignorare, si ei et hoc non ostendatur.

Porro autem, si quemadmodum raptus est a sensibus corporis, ut esset in istis similitudinibus corporum, quae spiritu uidentur, ita et ab ipsis rapiatur ut in illam quasi regionem intellectualium uel intellegibilium subuehatur, ubi sine ulla corporis similitudine perspicua ueritas cernitur, nullis opinionum falsarum nebulis offuscatur, ibi uirtutes animae non sunt operosae ac laboriosae; neque enim opere temperantiae libido frenatur aut opere fortitudinis tolerantur aduersa aut opere iustitiae iniqua puniuntur aut opere prudentiae mala deuitantur. una ibi et tota uirtus est amare quod uideas et summa felicitas habere quod amas. ibi enim beata uita in fonte suo bibitur, unde aspergitur aliquid huic humanae uitae, ut in temtationibus huius saeculi temperanter, fortiter, iuste prudenterque uiuatur. propter illud quippe adipiscendum, ubi secura quies erit et ineffabilis uisio ueritatis, labor suscipitur [*]( 4 cf. Apoc. 1, 10 sqq. ) [*]( 2 noscantur (a sup. u scr. m. 1) S presentes R 4 apocalipsi FRS iohannis PR ioanni bd 6 reuellatio P 6 e] ex b 10 quemammodum PS quem ammodum R 12 ipsis (s fin. add. m. 2) R 13 intellegiuiliQ P subueatur ESt subueheatar P ubi] Ibi (post subuehatur enim (.) distinctum est) b 14 prespicua S 15 obfuscatur S2 obfusciitur b 16 operose S laboriose S cap. LII E operae E liuido P 17 operae E operae E 18 operae E male S diuitantur S 19 ibi (i init. ex u) E 21 uiuitur El unde] inde Rbd 22 ternperani. (~ add. m. 2) B fortiter (i ex e m. 1) E iustae Pl ) [*]( 27* )

et continendi a uoluptate et sustinendi aduersitates et subueniendi indigentibus et resistendi decipientibus. ibi uidetur claritas domini non per uisionem significantem siue corporalem, sicut uisa est in monte Sina, siue spiritalem, sicut uidit Esaias uel Iohannes in Apocalypsi, sed per speciem non per aenigmata, quantum eam capere humana mens potest, secundum adsumentis dei gratiam, ut os ad os loquatur deus ei quem dignum tali conloquio fecerit, non os corporis, sed mentis, sicut intellegendum arbitror, quod de Moyse scriptum est.

Concupiuerat enim, sicut in Exodo legimus, uidere deum, non utique sicut uiderat in monte nec sicut uidebat in tabernaculo, sed in ea substantia, qua deus est, nulla adsumta corporali creatura, quae mortalis carnis sensibus praesentetur, neque in spiritu figuratis similitudinibus corporum, sed per speciem suam, quantum eam capere creatura rationalis et intellectualis potest seuocata ab omni corporis sensu, ab omni significatiuo aenigmate spiritus. sic enim scriptum est: si ergo inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ipsum, manifeste uideam te, cum paulo superius legatur: et locutus est dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut quis loquitur ad amicum suum. sentiebat ergo, quid uidebat et quod non uidebat desiderabat. nam et paulo post, cum dixisset ei deus: inuenisti enim gratiam in conspectu meo, et scio te prae omnibus, respondit [*]( 7 cf. Num.12, 8 11 cf. Eiod. 19,18; 33,9 18 Exod. 83,13.11. 17 ) [*]( 1 continendi (i fin. 8. l. m. 1) E continenti P1 sustinendi 94 E aduersitates—resistendi 8. l. m. 1 E post aduersitates del. est m. 1 et subueniendi aduersitates P 2 resistendia*} E 3 sine] sibe P 4 cap. LIII E 5 isaias bd iohannes P1 Ioannes d apocalipsi RS 6 enigmata EPRS ea b mens humana PRbd 7 assumentis (s fin. s. Z. m. 1) R 5s (bis) P deus om. Pl ei quem dignum tali deus Rbd 9 cum uoce sicut incipit cap. 27 in bd scribtum EXP 10 sicut] ut b 12 assumpta RSbd 16 seuocata P1 fin. abJ et ab Pbd 17 aenigmatge E aenigmatae R enigmate S scribtum EaP 18 ergo] enim El 19 uideam] ut uideam E*PRS*bd 20 et om. bd loquutus P est om. Pbd 21 quis (s m. 1 s. I.) E sutt s. l. m. 1 P 22 non om. S 23 enim om. b )

ei: ostende mihi claritatem tuam. et tunc quidem responsum accepit a domino figuratum, de quo nunc longum est disputare, quando ei dixit: non poteris uidere faciem meam et uiuere; non enim uidebit homo faciem meam et uiuet. deinde subiecit et ait illi: ecce locus penes me, et stabis supra petram; statim ut transiet mea maiestas, et ponam te in specula petrae et tegam manu mea super te, donec transeam; et auferam manum et tunc uidebis posteriora mea; nam facies mea non adparebit tibi. nec tamen secuta scriptura hoc etiam corporaliter factum esse narrauit satisque per hoc demonstratum est figurate dictum esse in ecclesiae significationem. ipse est enim locus penes dominum, quia ecclesia est templum eius et ipsa aedificata est super petram, et cetera, quae ibi dicta sunt, eidem intellegentiae congruunt. nisi tamen concupitam et desideratam dei claritatem Moyses uidere meruisset, non in libro Numerorum diceret deus ad Aaron et Mariam fratres eius: audite uerborum meorum: si fuerit propheta uester, in uisione illi dominus cognoscar et in somno loquar illi! non ita, quomodo famulus meus Moyses in tota domo mea fidelis est; os ad os loquar ad illum in specie et non per aenigmata, et claritatem domini uidit. neque enim hoc secundum substantiam corporis, quae carnis sensibus praesentatur, intellegendum est; nam utique sic loquebatur ad

Moysen faci-e ad faciem, contra in contra, quando tamen [*]( 1 Ex. 33, 18. 20—23 18 Kum. 12, 6-8 ) [*]( 2 accipit PB1 3 potes. S 6 supra (s. l. m. 2 add. af sup) E super PBSbd transiit PR 7 specula] spelunca bd 8 inanum raeatp E manum meam R3b 9 nam facies mea om. Sl 10 sequta P1 secutura R2 om. S 12 est] est figura (flgura add. m. 2) S figura- tae E aeclesiae E significatione PR2Sbd 13 ipsa b aeclesia E 15 intellegendae B, (8. l. m. 2 al de) E 18 uerba mea JPbd 19 uester] inter nos domino d inter nos b illi] illius b dominus om. d cognoscetur P 20 somnio Pb 22 enigmata ERS 25 sic (s. I. m. 2 al si) E )

dixit ei: ostende mihi temet ipsum, et nunc etiam ad ipsos, quos obiurgabat et quibus Moysi meritum ita praeferebat, sic loquebatur per creaturam corporalem praesentatam sensibus carnis. illo ergo modo in illa specie, qua deus est, longe ineffabiliter secretius et praesentius loquitur locutione ineffabili, ubi eum nemo uiuens uidet uita ista, qua mortaliter uiuitur in istis sensibus corporis, sed nisi ab hac uita quisque quodammodo moriatur siue omnino exiens de corpore siue ita auersus et alienatus a carnalibus sensibus, ut merito nesciat, sicut apostolus ait, utrum in corpore an extra corpus sit, cum in illam rapitur et subuehitur uisionem.

Quapropter si hoc tertium uisionis genus, quod superius est non solum omni corporali, quo per corporis sensus corpora sentiuntur, uerum etiam omni illo spiritali, quo similitudines corporum spiritu, non mente cernuntur, tertium caelum appellauit apostolus, in hoc uidetur claritas dei, cui uidendae corda mundantur. unde dictum est: beati mundicordes, quia ipsi deum uidebunt, non per aliquam corporaliter uel spiritaliter figuratam significationem tamquam per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem, quod de Moyse dictum est "os ad os", per speciem scilicet, qua deus est quidquid est, quantulumcumque eum mens, quae non est quod ipse, etiam ab omni terrena labe mandata, ab omni corpore et similitudine corporis alienata et abrepta capere potest: a quo peregrinamur mortali et corruptibili onere grauati, quamdiu [*]( 10 cf. II Cor. 12, 3 17 Matth. 5, 8 19 cf. I Cor. 13, 12 24 cf. n Cor. õ, 6. 7 ) [*]( 1 ei dixit S ei om. P semetipsum R 2 preferebat R 4 in om. S 5 presentius B loquutione P 6 uinens] uidens bd uidet] uidit P uiuet bd 8 quodadmodo E1 9 adaersns (d exp. tn. 1) P 11 in 8. l. m. 1 8 12 eap. LIllI E 13 quod Rb 15 non] et non p2Bbd 17 corde P mundo corde PRSbd 20 enigmatae E enigmate S 21 quia E est deus Rbd 22 ipse] ipse est b 23 ab-ab om. P1 omni corpore et ab omni terrena Rb ab] et ab PSd ab omni corpore om. Rb 24 similitudinem R 25 peregrinamur (amur ita ras.) JR onere] honore 81 one*. regrauati (one in ras. m. 2) R )

per fidem ambulamus, non per speciem et cum hic iuste uiuimus. cur autem non credamus, quod tanto apostolo gentium doctori, rapto usque ad istam excellentissimam uisionem, uoluerit deus demonstrare uitam, in qua post hanc uitam uiuendum est in aeternum? et cur non dicatur iste paradisus excepto illo, in quo corporaliter uixit Adam inter ligna nemorosa atque fructuosa? quandoquidem et ecclesia, quae nos congregat in caritatis sinum, paradisus dicta est cum fructu pomorum. sed hoc figurate dictum est, tamquam illo paradiso, ubi proprie fuit Adam, ecclesia significata sit per formam futuri. quamquam diligentius considerantibus fortassis occurrat illo paradiso corporali, in quo Adam corporaliter fuit, et istam uitam sanctorum significatam, quae nunc agitur in ecclesia, et illam, quae post hanc erit in aeternum: sicut Hierusalem, quae interpretatur "uisio pacis" et tamen terrena quaedam ciuitas demonstratur, significat Hierusalem matrem nostram aeternam in caelis siue in his, qui spe salui facti sunt et quod non uident sperantes per patientiam expectant, secundum quos multi filii desertae magis quam eius, quae habet uirum, siue in ipsis angelis sanctis per ecclesiam multiformis sapientiae dei, cum quibus post hanc peregrinationem sine labore et sine fine uiuendum est.

Si autem sic accipimus tertium caelum, quo apostolus raptus est, ut quartum etiam et aliquot ultra superius caelos esse credamus, infra quos est tertium hoc caelum, sicut eos [*]( 8 Cant. 4, 13 18 cf. Rom. 8, 24. 25 19 cf. Gal. 4, 26, 27 21 Ephes. 3, 10 ) [*]( 1 iustae P1 2 quur FR 8 doctori gentium PRSbd 5 uidendum R eap. LV E quur PR 6 paradysus P 7 aeclesia E 8 sinu b 9 figuratae E figuratum R 10 propriae R aeclesia E significata] figurata b 14 aecleaia E ecelesia. (m er.) S 15 cap. LVI E Ierusalem Rd interpraetatur EPR 16 tamen] ctl b quaedam terrena (terraena P) PRSbd 17 ierusalem Pd aeternam 8. i. m. 1R 18 iia d 20 deserte P in om. Sd 21 aeclesiam E sapientiae (8. I. m. 2 add. a1 grę) E 25 aliquod ES snperius] super hos S 26 quod S hoc tertium PRSbd caelum om. R )

alii septem, alii octo, alii nouem uel etiam decem perhibent et in ipso uno, quod dicitur firmamentum, multos gradatim esse confirmant ac per hoc corporeos esse uel ratiocinantur uel opinantur — de quorum ratione atque opinione nunc disserere longum est; potest autem fieri, ut. etiam in spiritalibus uel intellectualibus multos quosdam gradus quisquam esse contendat aut, si possit, ostendat eosque distinctos iuxta aliquem prouectum magis minusue inlustrium reuelationum — sed utcumque se ista habeant et accipiantur, ut libet, ab alio sic, ab alio autem sic, ego uisorum uel uisionum praeter ista tria genera aut corpore aut spiritu aut mente usque adhuc uel nosse uel docere non possum. sed quot et quantae singulorum generum sint differentiae, ut in unoquoque aliud alio gradatim superferatur, ignorare me fateor.

Sicut autem in ista luce corporea est caelum, quod super terras suspicimus, unde luminaria clarent et sidera, quae corpora longe sunt meliora terrestribus, sic in illo genere spiritali, in quo uidentur corporum similitudines luce quadam incorporali ac sua, sunt quaedam excellentia et merito diuina. quae demonstrant angeli miris modis: utrum uisa sua facili quadam et praepotenti iunctione uel conmixtione etiam nostra esse facientes, an scientes nescio quomodo nostram in spiritu nostro informare uisionem, difficilis perceptu et difficilior dictu res est. sunt autem alia uisa usitata et humana, quae [*]( 4 opinantur (n fin. 8. 1. m. 1) R rationem R atque] siue PRSbd opinionem B 5 potest (te 8. 1. m. 1) S autem] etiam d etiam] iam S in om. b 7 aut-ostendat add. in mg. m. rcc. P 8 minusuel P 9 habent PRb accipiuntur b 10 cap. LVII E 12 quot (t m. 1 ex d) E quod PlS1 13 unumquoque S 16 terram S suscipimus b 17 longe (e ex a m. 2; E 19 quaedam (sup. ae add. m. 2 al a) E excellentia RI 20 uisi R 21 praeponenti (8. 1. add. m. 2 ai t) E 22 esse se (se add. m. 2) E an] ac P 23 nostro (tro 8. I. tn. 1), E pręceptu R u 24 dicturas (u s. I. pos. m. 1, sed m. 2 del. est) E res om. P uisa om. EPlS et om. b quae — 425, 4 cogitando in ras. m. 2 R )

siue ex ipso spiritu nostro multipliciter existunt siue ex corpore spiritui quodammodo suggeruntur, sicut fuerimus adfecti uel carne uel animo. non solum enim uigilantes homines curas suas cogitando uersant in similitudinibus corporum, uerum etiam dormientes hoc saepe somniant, quo indigent; nam et negotia sua gerunt ex animi cupiditate et epulis poculisque inhianter instant, si forte esurientes sitientesque dormierunt. quae omnia puto conparata illis angelicis demonstrationibus sic habenda, ac si in ista natura corporum terrena caelestibus conparentur.

Sic etiam in illo genere intellectualium uisorum alia sunt, quae in ipsa anima uidentur, uelut uirtutes, quibus uitia sunt contraria, siue permansurae, ut pietas, siue utiles . huic uitae et postea non futurae, sicut fides, qua credimus ea, quae nondum uidemus, et spes, qua futura cum patientia expectamus, et ipsa patientia, qua omnia toleramus aduersa, donec quo uol-umus ueniamus. istae quippe et huius modi uirtutes, quae nunc propter transigendam istam peregrinationem ualde necessariae sunt, non erunt in illa uita, propter quam adipiscendam sunt necessariae, et tamen etiam ipsae intellectualiter uidentur; neque enim aut corpora sunt aut species habent similes corporum. aliud autem est ipsum lumen, quo inlustratur anima, ut omnia uel in se uel in illo ueraciter intellecta conspiciat. nam illud iam ipse deus est, haec autem creatura, quamuis rationalis et intellectualis ad eius imaginem facta, quae cum conatur lumen illud intueri palpitat infirmitate [*]( 1 post sine legitar qualia saepe p. 426, 14 — uers. 20 corporis sui sqq. usque ad 427, 4 non solum in fol. 389b P; ex ipso spiritu sqq. leguntur post u. 6 p. 426 ceterum uide praefationis partem de codice P agentem exsistunt P exlstunt 81 4 curas] cur eas S 5 sepe PRS quo] quocĮ E quod PS 6 aepulis B 7 inianter E inhiantes bd instant] insistunt Pbd 8 dormiant R dormiunt b 9 abenda Pl 12 cap. LVIII E uidenter P1 18 permansure R pietates P 16 exspectamus (s pr. s. l. m. 1) E 17 ueniamus (a. I. add. m. 2 ai uide) E iste ER in huiusmodi S 18 transiendam S istam] iustam b 20 ipse P 21 uidentur (u fin. ex e) E 22 quo (o ex i m. 1) E 24 iam om. b hec S hoc b)

et minus ualet. inde est tamen quidquid intellegit sicut ualet. cum ergo illuc rapitur et a carnalibus subtracta sensibus illi expressius uisioni praesentatur non spatiis localibus, sed modo quodam suo, etiam supra se uidet, quo adiuta uidet quidquid etiam in se intellegendo uidet.