De Consensu Evangelistarum

Hanc autem nouissimam fuisse corporaliter in terra praesentationem domini apostolis etiam illud admonet, ut credamus. quod ita sequitur idem Marcus: [*]() signa autem eos qui crediderint haec sequentur: in nomine meo demonia eicient. linguis loquentur nouis; [*]() serpentes tollent et, si mortiferum quid biberint, non eos nocebit; super aegrotos manus inponent, et bene habebunt. deinde subiungit: [*]() et dominus quidem, postquam locutus est eis, adsumtus est in caelum et sedit a dextris dei. [*]() illi autem profecti praedicauerunt ubique domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus [*]( 8 Marc. 16, 15 et 16 18 »ib. 17—20 ) [*]( 2 caelis B 3 hi HSAEKL 4 uiderant] derant B1 resurrexissel add. a mortuis BD r crediderunt Bl D 5 niderunt Bl, -rint CP. -rant g 6 quod] que p uiderant B2 11 hoc-condemnabitur bis Bl 12 id om. RD 18 crediderint r uidet CP, (om. non) uiderant r, uiderat ael ipse B 16 praesentationem BlBDM, repr. cet., edd. 17 apostolus HAlEL Y admonetur CPV (amm. V) 20 ecient B linquis B loquuntar B 21 berint B, uiuerint H eos] eis B2 Xy paelmv 22 aegros (egr.) Q w edd. praeter m, r 23 quidem] add. Iesus VE1 γϰψω raelv 24 sedet V N A2E2 y pgrv a] ad JB 26 sermone B )

signis. cum ergo dicit: et dominus quidem, postquam locutus est eis, adsumtus est in caelum, satis uidetur ostendere nouissimum cum illis in terra hunc eum habuisse sermonem, quamuis non omni modo ad id coartare uideatur. non enim ait \'postquam haec locutus est eis\\ sed: postquam locutus est eis, unde admittit, si necessitas cogeret, non istam fuisse nouissimam locutionem nec istum fuisse nouissimum diem, quo eis in terra praesens fuit, sed ad omnia quae cum eis omnibus illis diebus locutus est posse pertinere quod dictum est: postquam locutus est eis, adsumtus est in caelum. sed quia ea quae supra diximus magis suadent hunc nouissimum diem fuisse, quam ut intellegantur undecim, qui Thoma absente decem fuerunt, ideo post hanc locutionem, quam Marcus commemorat, adiunctis etiam consequenter illis uerbis uel discipulorum uel ipsius, quae commemorantur in actibus apostolorum, credendum est adsumtum dominum in caelum, quadragensimo scilicet die post diem resurrectionis eius.

Iohannes autem, quamuis fateatur multa se praetermisisse quae fecit Iesus, uoluit tamen etiam tertiam eius repraesentationem discipulis post resurrectionem factam commemorare ad mare Tiberiadis, septem scilicet discipulis, Petro, Thomae, Nathanaheli, filiis Zebedaei et aliis duobus quos nominatim non expressit, cum piscarentur, quando iussu eius retia mittentes in dextram partem extraxerunt magnos pisces centum quinquaginta tres, quando etiam Petrum ter interrogauit, utrum [*]( 16 cf. Acfc. 1, 4-8 19 cf. Ioh. 21, 25 22 cf. ib. 1-24 ) [*]( 1 diceret RD 3 eum om. RD 4 omni modo] omnino HAEL αγ g 5 ait om. Bl 6 mamittit B, innuit r cocere Bl 7 nouissimam] ultimam r necis tum B1 nou.] ultimum r 8 fuis Bl 9 illis diebus om. B 13 thomam CPlQ absentem Q \'X\' Q 14 quam] cum B adinntis BC1 19 se om. p 20 quae f. i. om. g tertiam otn. B 22 suis discipulis petro scilicet p et thomae p g 23 filiis] et filiis HElL g 24 iusso CP retiam B 25 in dextra parte CP dexteram NM p l centum quinta tres ait cum Bl (sit cum del. B2). CLIII CPQ, CLlII. (eras. I) M 26 utrum] urum B )

ab illo amaretur, et ei pascendas commendauit oues suas et de eius ipsius passione praedixit et de ipso Iohanne ait: sic eum uolo manere, donec ueniam. ad hoc Iohannes euangelium suum terminauit.-

Iam nunc quaerendum est, quando primum uisus sit a discipulis in Galilaea, quia et hoc quod tertio narrat Iohannes in Galilaea factum est ad mare Tiberiadis, quod facile uidet qui recolit illud miraculum de panibus quinque, quod ita narrare incipit idem Iohannes: post haec abiit Iesus trans mare Galilaeae Tiberiadis. ubi autem putari potest primum a discipulis post resurrectionem uideri debuisse nisi in Galilaea. si recolantur uerba illius angeli, qui secundum Mattheum uenientibus ad monumentum mulieribus ita loquitur: [*]() nolite timere uos; scio enim, quod Iesum, qui crucifixus est, quaeritis; non est hic, surrexit enim, sicut dixit; uenite, uidete locum, ubi positus erat dominus. \'et cito euntes dicite discipulis eius, quia surrexit; et ecce praecedit uos in Galilaeam; ibi eum uidebitis. ecce dixi uobis, item secundum Marcum: siue ipse sit angelus siue alius: [*]() nolite, inquit, expauescere. Iesum quaeritis Nazarenum crucifixum; surrexit, non est hic: eccelocus, ubi posuerunt eum. [*]() sed ite, dicite discipulis [*]( 2 Ioh. 21, 23 5 cf. Ioh. 21. 19-23 8 cf. Ioh. 6, 5-13 9 *Ioh. 6, 1 13 *Matth. 28, 5 b —7 20 Marc. 16, 6 b et 7 ) [*](2 ipBius om. p sic libri omnes. si l (έάν), cf. infra 3 ad] ab R (quaeren)dum est quando primum uieus laesa membrana exciderunt in B 6 quia-galilnea om. B 7 est ad mare tiberi(aiis) perierunt in B uidit CP 8 reculit illu B quinque panibus XłD edd. praeter g 9 hoc r 10 galilacae tiberiadis BZX CPF ONxMQx HAelL (-leae RAEL. tibiriadee C . galilaeaettiberiadis Bx (galilaeat et tib. brix., cf. Ulf.). galilaeae quod est tiberiadis DVN2Q2E2 γχψω tdd. praeter m, v (τη̄ς γαχιαίας τιβεριάδος, sed Mosc. τη̄ςy. xol t. T.), cf. 201. 6 14 i. queritis crucifixum p 16 uidete] et nidete D CPf M ϰψ gaelmv (cf. supra) 17 eiusj add. et petro cL r 18 praecedet RD CsP NA- x\'f edd. praeter m 19 dixit B, aicut dixit p. praedixi V HAEL y gael 21 nazareum pg 22 ite] add. et FONQ< p )

eius et Petro, quia praecedit uos in Galilaeam; ibi eum uidebitis, sicut dixit uobis? haec uerba ita uidentur sonare, quod Iesus non erat se demonstraturus post resun-ectionem discipulis nisi in Galilaea. quam demonstrationem nec ipse Marcus commemorauit, qui eum dixit mane prima sabbati apparuisse primo Mariae Magdalenae et illam nuntiasse discipulis his qui cum eo fuerant lugentibus et flentibus, illos autem non credidisse, post haec deinde duobus ex his apparuisse euntibus in uillam et illos ceteris nuntiasse, quod factum est, sicut Lucas et Iohannes coattestantur, in Hierusalem eodem ipso die resurrectionis iam noctis initio: deinde uenit ad illam eius manifestationem, quam nouissimam dicit, recumbentibus illis undecim; post hanc dicit eum adsumtum in caelum. quod factum scimus in monte oliueti non longe ab Hierusalem. nusquam igitur commemorat Marcus conpletum quod ab angelo praenuntiatum esse testatur. Mattheus uero nihil aliud dicit nec ullum alium locum omnino commemorat uel ante uel postea, ubi discipuli. posteaquam resurrexit, uiderint dominum nisi in Galilaea secundum angeli praedictionem. denique cum insinuasset. quid ab angelo mulieribus dictum sit. et illis abeuntibus subiecisset, quid de corruptis ad mentiendum custodibus gestum sit, continuo, tamquam nihil aliud sequeretur — quia et re uera sic erat dictum ab angelo: surrexit et ecce praecedit uos in Galilaeam, ibi eum uidebitis, ut nihil aliud sequi debuisse uideatur —: [*]() undecim autem, [*]( 10 cf. Luc. 24, 33; cf. loh. 20, 19 21 cf. Matth. 28, 12-15 23 *Matth. 28, 7 b 25 ib. 16-20 ) [*]( 1 praecedet R2D NA2 edd. praeter l m 2 dixi CV tl 3 consonare ral ae om. CP 4 discipnlis] add. suis 1 5 cum dixit manere B\' prima mane HAelL primi p 7 qui—lugenti(bus) et autero-post laesa membr. exciderunt in B 11 initio iam noctis HAEL 13 eum om. R 14 montem BD OMQ1 17 ullom] illum Bl antea AE r rael 19 in angelilaea B* praedicationem BRD FQ HAEL i 20 deinde x r quod BRD HAES y ab om. Bl 21 abentibus B quod BAEIL 23 ab angelo-ibi eum om. Bl 24 et om. CPV praecedet O2NA2 edd. praeter Im (cf. 352, 14) ) inquit, discipuli abierunt in Galilaeam in montem. ubi constituerat illis Iesus. [*]() et uidentes eum adoraueruut; quidam autem dubitauerunt. [*]() accedens accedens Iesus locutus est eis dicens: data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. [*]() euntes ergo docete omnes gentes baptizantes eos in nomine patris et filii et spiritus sancti, [*]() docentes eos seruare omnia quaecumque mandaui uobis. et ecce ego uobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. ita Mattheus clausit euangelium suum.

Ac per hoc, si aliorum consideratae narrationes ad diligentiorem inquisitionem non conpellerent, nihil aliud arbitraremur nisi dominum post resurrectionem nusquam praeter in Galilaea primum esse a discipulis uisum. item, si Marcus de illa praenuntiatione angeli tacuisset, posset cuiquam putari Mattheus ideo dixisse discipulos abisse in Galilaeam in montem adque ibi adorasse dominum, ut impletum uideretur quod ipse per angelum mandatum ac praenuntiatum esse narrauerat. nunc autem et Lucas ac Iohannes satis dilucide manifestantes ipso die resurrectionis eius uisum esse dominum in Hierusalem a discipulis suis, unde ita longe est Galilaea, ut uno die ab eis utroque loco uideri non posset, et Marcus illam quidem praedictionem angeli similiter narrans, in Galilaea uero uisum a discipulis dominum post resurrectionem nusquam commemorans uehementer cogunt quaerere, quemadmodum [*]( 14 cf. Marc. 16, 7 19 cf. Luc. 24, 33; cf. Ioh. 20, 13 ) [*]( 2 ibi Bl uidentes] add. ihs Bl 6 patri Bl 7 fili Ex eos om. AelL seruareJ sermone B1 8 mandare B et om. Bl 9 sum om. ClP 12 non-resurrectionem om. Bl conpellarent B2. conplerent (comp. L) HAE1L arbitremur HAelL 13 preterquam r galileam CP1 Nl AEXL 14 a] ad B 15 c. putari] aliquis putare p 17 angelum] euangelium HAE1L 19 ac BBD CP MQ HEL pgr, et cet. deluci CP manifestamtes B, manifestant HAEXL 21 galilaeaaut B utroque loco ab eis MQ r 22 utroque] aut utroque B, utrumque CP 23 praedicationem DVO HAEXL p )

dictum sit: ecce praecedit uos in Galilaeam, ibi eum uidebitis. nam et ipse Mattheus si omnino non diceret undecim discipulos abisse in montem in Galilaeam, ubi constituerat eis Iesus, et illic eum uidisse adque adorasse, nihil ex hac praedictione conpletum ad litteram putaremus, sed totum figurata significatione praedictum, sicut illud secundum Lucam: ecce hodie et eras eicio demonia et sanitates perficio et tertia die consummabor, quod ad litteram certum est non esse conpletum. item si angelus dixisset: (praecedit uos in Galilaeam, ibi primum eum uidebitis\' aut \'ibi tantum eum uidebitis\' aut \'nonnisi ibi eum uidebitis*, ceteris euangelistis Mattheus sine dubio repugnaret; cum uero dictum est: ecce praecedit uos in Galilaeam, ibi eum uidebitis, nec expressum est, quando id futurum esset, utrum quam primum, antequam alibi ab eis uisus esset, an, posteaquam eum alicubi etiam praeter Galilaeam uidissent, idque ipsum, quod discipulos Mattheus dicit isse in Galilaeam in montem, non exprimit diem nec narrandi ordinem ita contexit, ut necessitatem ingerat nihil aliud intellegendi quam hoc primitus factum, non aduersatur quidem narrationibus ceterorum et dat eis intellegendis adque accipiendis locum. uerum tamen quod dominus non ubi [*]( 1 Matth. 28, 7; Marc. 16, 7 6 *Luc. 13, 32 8 cf. supra lib. 2, cap. 75, n. 145 ) [*]( 1 praecidit Cl, praedicit B, praecedet C-NA2 edd. praeter l m galilea ElL 2 ipae] prae Bl 4 praedicatione DFON1 HAJElL f p 6 hocdic B1 7 sanitatis 01 facio HAetL tertio HAWL, tertiam Ql 8 die BRD E2 i (ueron. brix. al. Big. Dbl. Eg. Rw. al.), om. cet., edd. (ὴμέρᾳ Vat.) consummor E2 f edd. praeter pg (cf. 249, 4 et 21) 9 praecidit BxCl, praecedet NA2 χψω edd. praeter l m 10 eum] cum B ibi tantum ibi Bl 11 eum ibi CP bideaitis B\' 12 repugnaret] add. et CP praecedet NA2 yco edd. praeter Im 14 id om. Bl esse (utrum-esset om.) M quam om. Q, exp. V, an HAEXL g a 15 praeter in galilea χω a, praeterquam in galilaea relm 16 idque] id est p matthei Bl 17 isesse B1 19 a-luersari a 20 etJ sed QE1 f 21 percipiendis HAEL 1 g non om. C ibi g ) [*]( XXXXIU Ang. Sect. III pars 4. ) [*]( 25 ) primum se demonstraturus erat, sed in Galilaea, ubi necessario postea uisus est, se uidendum mandauit et per angelum dicentem: ecce praecedit uos in Galilaeam, ibi eum uidebitis, et per se ipsum dicens: ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam, ibi me uidebunt, quemuis fidelem facit intentum ad quaerendum, in quo mysterio dictum intellegatur.

Sed prius considerandum est, quando etiam corporaliter in Galilaea uideri potuerit dicente Mattheo: [*]() undecim autem discipuli abierunt in Galilaeam in montem, ubi constituerat eis dominus, l\'let uidentes eum adorauerunt. quidam autem dubitauerunt. quia enim non ipso die. quo resurrexit, manifestum est; nam in Hierusalem uisum esse eo die initio noctis Lucas et Iohannes apertissime consonant, Marcus autem non aperte. quando ergo uiderunt dominum in Galilaea? non secundum id quod dicit Iohannes ad mare Tiberiadis — tunc enim septem fuerunt et piscantes inuenti sunt —, sed secundum id quod dicit Mattheus, ubi erant undecim in monte, quo eos secundum praedictionem angeli Iesus praecesserat. nam ita narrare apparet, quod illic eum reppererint, quia utique secundum constitutum praecesserat. non ergo ipso die, in quo resurrexit, neque in consequentibus octo diebus, post quos dicit Iohannes discipulis apparuisse [*]( 3 Matth. 28, 7 et 10 9 *Matth. 28, 16 et 17 13 cf. Lnc. 24, 33; cf. Ioh. 20, 13 16 cf. loh. 21, 1 ) [*]( 1 se om. p demoDstraturus (e s. u.) B, monstraturus g galileam RDQ HAEL necessarium CP 2 se] sed B\' 3 praecedet NAedd. praeter l m 4 (om. dicecs i)te Bl 5 quamuis RDN p 6 intentum (e 8. a) B adq.pendum Bl 7 intellegaturj add. uideri g 9 poterit B dicentem B 11 eis BIRD, illis cet., edd., v dominus Bl, iesus cet., edd., v adosaberunt Bl 12 enim] uero p 13 manifestum est om. RD 14 eo die om. HA&L 15 operte Bl dominum om. AIE1L 16 secundum] sicut FON 18 sed om. BD 19 praedicationem BD VFOL p (ef. 383, 19; 384, 23) 20 apparent BRD illi RD 21 repperint B\', reppererunt R, repereunt D, repperieri.nt (-int radendo ex -unt) H. reperierint AelL g, receperint p conatitum B 22 in quo BRD, quo cet., edd. )

dominum, ubi eum primo uidit Thomas, qui eum non uiderat die resurrectionis eius. nam utique si intra eosdem octo dies eum in monte Galilaeae iam illi undecim uiderant, quomodo post octo dies eum primum uidit Thomas, qui in illis undecim fuerat? nisi quis dicat non illos undecim, qui iam tunc apostoli uocabantur, sed discipulos illic undecim fuisse ex multo numero discipulorum. soli quippe adhuc uocabantur apostoli illi undecim, sed non soli erant discipuli. potest ergo fieri, ut non omnes, sed aliqui eorum ibi fuerint, alii uero discipuli cum eis ita, ut undecim conplerentur, ac sic non ibi fuisse Thomam. qui post illos dies octo primo dominum uidit. Marcus quippe, quando illos undecim memorauit, non utcumque undecim, sed illis, inquit, undecim apparuit. Lucas etiam: regressi sunt, inquit, Hierusalem et inuenerunt congregatos undecim et eos qui cum ipsis erant. et iste ostendit illos undecim, hoc est apostolos fuisse. nam cum adiunxit: et eos qui cum ipsis erant, satis utique declarauit eminentius illos undecim appellatos, cum quibus erant ceteri, ac per hoc illi intelleguntur qui iam uocabantur apostoli. hoc proinde fieri potuit, ut ex numero apostolorum et aliorum discipulorum undecim discipuli conplerentur, qui uiderent intra illos octo dies in Galilaeae monte Iesum.

Sed occurrit aliud quod obsistat. lobannes enim, quando commemorauit non in monte ab undecim, sed ad mare Tiberiadis a septem piscantibus uisum esse dominum, hoc iam tertio. inquit, manifestatus est Iesus discipulis, cum resurrexisset a mortuis. si autem acceperimus intra illos octo [*]( 13 Marc. 16, 14 14 *Luc. 24, 38 25 *Ioh. 21, 14 ) [*]( 1 primo eum CPV FONMQ pgr 5 nisi] nisi forte V l 8 (om. potest e. f. u. n. o. sed ali) qui 221 10 sicj si HlAel 11 fuiaset Bl primus BI, -mum M 12 commemorauit HAEL pg 14 in hierusalem RD pgv 18 declarauitj add. et HElL 19 intellegentur B 21 discipulij apostoli B 22 uiderent BRD C2FONMQ xy<t«u, -rant p g l,-runt rae, -rint cet., vi 24 tiberiadsi B1 25 septem om. BIRD 26 discipulis] add. suis QE* y* m v ) [*]( 25* )

dies, antequam Thomas eum uidisset, ab undecim quibusque discipulis dominum uisum, non erit hoc ad mare Tiberiadis tertio manifestatum esse, sed quarto. quod quidem cauendum est, ne quis existimet tertio Iohannem dixisse, tamquam tres solae factae fuerint manifestationes eius; sed hoc intellegendus est ad numerum dierum rettulisse, non ad numerum ipsarum manifestationum nec continuorum dierum, sed per interualla, sicut idem ipse testatur. nam primo ipso die resurrectionis suae, excepto quod a mulieribus uisus est, id est quod in euangelio claret, ter se manifestauit, semel Petro, iterum duobus illis, quorum erat unus Cleopas, tertio plurimis iam inde conloquentibus noctis exordio, sed hoc totum Iohannes ad unum diem referens semel conputat; iterum autem, hoc est alio die, quando eum uidit et Thomas; tertio uero ad mare Tiberiadis, hoc est tertio die manifestationis eius, non tertia manifestatione. ac per hoc post haec omnia cogimur intellegere factum esse. quod eum in monte Galilaeae secundum Mattheum undecim discipuli uiderunt, quo eos secundum constitutum praecesserat, ut inpleretur etiam ad litteram quod et per angelum et per se ipsum praedixerat.