Exameron

Ambrose, Saint, Bishop of Milan

Ambrose. Sanctii Ambrosii Opera, Pars Prima (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 32.1). Schenkl, Karl, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1896.

ac primum omnium cognoscamus humani corporis fabricam instar esse mundi, siquidem ut caelum eminet aeri terris mari, quae uelut quaedam membra sunt mundi, ita etiam caput supra reliquos artus nostri corporis cernimus eminere praestantissimumque esse omnium tamquam inter elementa caelum, tamquam arcem inter reliqua urbis moenia. in arce [*]( D ) hac regalem quandam habitare sapientiam secundum [*](8 fortuiti VWM et C m3 G m2 fortuita ml CP fortuit ml GVL fortuitus m2 P0 et (s s. u.) SB fortuits M\' 4 habet- C 5 labor N laus II (labor s. laus m2 P) inuerecundia C (e alt. in rag.) V et (i alt. del.) GP 6 poneri C uoluptatis C 7 iam IIB iam etiam N\'MS dicenda sunt DN\'B uidentur dicenda MS 8 gratia NMS gratum IXB amnuat C (at in ras.) P et (abnuat m2) G annuat V, om. ¥tМ\' 10 quibdam C (uib in ras. 2 litt.) 12 inormis CVશ\' et (corr. m2) P 13 abiectas C (s eras.) habitudu C 14 belluina C nastitas C (i et a alt. in litura) horrori W\'MS et (h s. 11, m2) GP ororia C (s eras.) orrori V (ri 8. u.) horroris M\' et (s eras.) 1R (a exp.) B 15 infirmitate C et (corr. m2) GP infirmitatis YB firmi. tati ¥I\' 17 uelut C (t ex d) 19 pristantissemumque C helementa C (h eras.) G (h exp.) 20 archem CG et (h exp.) P inter reliqua N\'MS inter aliqua B in aliqua II arche C et (h exp.) GM et (h 8. «. m2) VH arcbem P )

247
propheticum dictum quia oculi sapientis in capite eius, hanc esse ceteris tutiorem et ex illa omnibus membris uigorem prouidentiamque sine. quid enim robur et ualiditas lacertorum proficiat, quid uelocitas pedum. nisi capitis uelut principis sui imperialis quaedam adminiculetur potestas ? ex hoc enim aut destituuntur uniuersa aut omnia fulciuntur. quid agat fortitudo, nisi oculo duce utatur ad proelium, quid fuga. [*]( E ) si desit obtutus ? carcer est totum corpus tenebroso nec situ, nisi oculorum luminetur aspectu. quod igitur sol et luna in caelo, hoc sunt oculi in homine. sol et luna duo mundi lumina, oculi autem quaedam in capite sidera fulgent desuper et inferiora claro inlustrant lumine nec patiuntur noctis quibusdam nos tenebris inplicari. speculatores quidam nec (lle ac nocte excubant. nam et e sopore memonsmembris cetensceteris [*]( F ) citius excitantur et uigilantes circumspectant omnia; uiciniores enim sunt cerebro, unde omnis manat usus uidendi. neque uero praepropere quisquam huc descendisse me credat, quod relicto uertice oculos praedicem, cum alienum non sit summam rem in parte laudare; oculos enim certum est esse capitis portionem. caput itaque oculis explorat omnia. auribus occulta rimatur, cognoscit abscondita, audit quid aliis agatur in terris.

ipse autem uertex capitis quam suauis et gratus, quam speciosa caesaries, quam reuerenda in senibus, quam [*]( 186 A ) plurimos m auium, quam ostreae m declinat, quam [*]( 1 Eccl. 2, 14 ) [*]( 3 defferri CGશ\' et (f pr. exp.) P robor CV&M1 et (corr. m2) GP robfl S (0 m2 in ras.) 5 adminicoletnr C et (corr. m2) GP 6 uininerea C 7 faga NIMS fuga? B tu agas CGP tugas V 8 optutua GS tenebroso C (o pr. in ras.) P (o alt. ex u) tenebrosd GશM\'M orrens C 9 lnminetur (i ex e) m3 C m2 P inluminetur WMS 11 autem C (a in ras.) capite scripsi carne libri 14 excupant C et (corr. ml) P et e CGPWM et V&M\' et ex B (ex s. «. m2) ex e S (e eras.) supore C 16 cerebro C (r pr. ex b) omnes C et (-is m2) St, (-ea ex is) M\' uigendi IFMS uidendi (in mg. ax uinendi) B 17 diacendiase CYWMIM et (corr. m2) GP 18 uerticem C 19 oculos C (n ex o m3) )

248
decora in adulescentibus, quam compta in mulieribus, quam mollis in pueris? alium sexum crinita<de>decet, alium tonsa non decet. ex arboribus licet quae humani sit gratia capitis aestimare. in capite arboris omnis est fructus, ibi omnis est pulchritudo, illius coma nos aut a pluuiis tegit aut defendit a sole. tolle arboris comam, tota arbor ingrata est. quantus igitur humani capitis ornatus est, qui cerebrum nostrum. hoc [*]( B ) est sedem originemque nostrorum sensum capillis capitis munit et uestit, ne aut frigore uexetur aut aestu ! illic enim fons uniuersorum est et ideo ubi iniuria nocet, ibi gratia praeminet.

Quid sine capite est homo, cum totus in capite sit? cum caput uideris, hominem agnoscis; si caput desit, nulla agnitio adesse potest; iacet truncus ignobilis, sine honore, sine nomine. sola aere fusa principum capita et ducti uultus de aere uel [*]( C ) de marmore ab hominibus adorantur. non inmerito lgiturigitur huic quasi consultori suo cetera membra famulantur et circumferunt illud seruili gestamine sicut numen atque in sublimi locatum uehunt. unde censoria potestate quo uult dirigit quorundam obsequia seruulorum et praecepta singulis obeunda decernit. uideas imperatori suo singula gratuito stipendio militare. alia portant, alia pascunt, alia defendunt uel [*]( D ) [*]( 2 I Cor. 11, 14 sq. 6 cf. Ouid. Art. am. III 250 13 Uerg. Aen. II 557 sq. 14 Uerg. Aen. VI 848 ) [*]( 1 aduliscentibus C (corr. m3) G (corr. m2) P 2 mollis II dulcis JV dedecet Henr. Schettkl non decet σα decet ΠΜSB, om. N\' ////tunsa C tunsa PM\' et (corr. m2) G21 non exp. m2 G 4 est pr. CVN\'MB enim G est («. u. m2) epiip P et S 6 arbores C arbori VN\'B quantus igitur II quantus igitur maior B quanto igitur maior N\'MS 7 corporis CGP 8 sensum CVWM\' et ml GP sensuum GP m2 cet. 9 uexentur N\'MS 10 praeminit C et (corr. m2) GP 12 agnitio adesse IIB agnitio esse 14° esse agnitio MS 13 truncus C (tra in ras.) 14 principium Sl\'B et (i eras.) Trec. 15 ominibus C inmerito C (i alt. ex e m3) 17 seruitii CPV seruicii G nomen CPV et (corr. m2) G 18 censuria CPM\' et (corr. m2) G2I 19 oboeunda C (o alt. eras.) VW oboedienda %M\' et (in mg. al. obeunda) B 20 stipendia S et (-io m2) B dispendio N\' )

249
ministerium suum exhibent, parent ut principi, ancillantur ut domino. unde uelut quaedam procedit tessera, quam debeant pedes obire regionem, quae militiae munia manus consummandis operibus exequantur, quam uenter abstinendi uel edendi formam inpositae teneat disciplinae.

huic frons libera, nudis aperta temporibus, quae mentis habitum specie sui prodat, nunc laeta, nunc tristior, nunc erecta ad seueritatem, nunc ad lenitatem remissior, quae signis [*]( E ) forensibus internam exprimat uoluntatem. imago quaedam animi loquitur in uultu, fidei basis, in qua cotidie nomen domini scribitur et tenetur. eandem geminae saepes superciliorum secuntur, quae oculis munimenta praetendunt, praetexunt gratiam, ut et uenus decoris adrideat et diligentia protectionis adsistat. si quid enim de capite sordium decidat aut harenae puluis aut ros nebulae aut umescentis uerticis sudor, [*]( F ) excipitur supercilio, ne teneras offensa acie uisiones mollium perturbet oculorum.

Adhaerent uelut quibusdam montium superciliis oculi, ut et protegente montis cacumine tutiores sint et tamquam in summo locati de quadam scaena superiore uniuersa prospectent. neque enim oportebat eos humiles esse sicut aures uel os ipsosque narium interiores sinus. specula enim semper ex alto est, ut aduenientium cateruarum hostilium explorari possit [*]( 10 Apoc. 22, 4 14 Xen. Comm. I 4, 6 Cic. de nat. deor. II 143 22 Bas. ni 216 D (II 24 C) ) [*]( 1 ut principi om. M, 8. u. S ut G m2 VN\'SB et G ml CP ancillantur om. %M\' 2 unde II inde N 3 regionem N\'MS nomen regi II nomen regio B 4 abstinendi (i pr. ex e) m3 C m2 GP 6 fons C et (fors m2) 81 7 erectft CP directa WMS districta SHM\' 9 uolumtatem C uoluptatem G uolumptatem P 10 nomen dni CB dni nomen cet. 11 inscribitur WMS eandem G m2 B eadem G ml CPV eam cet. sepes Πશ\' 13 uenus II uenustas N elegantia II 14 harenae 21M\' M et (h s. u. m2)$1\' arenae cet. 15 aut alt. om. II, s. u. m2 B umescentis M tumescentis N\' humescentis cet. 20 scena B scena II schena cet. superiora CP et ml G superiori G m2 B y21 opportebat C et (p alt. exp.) P uel N\'MS uelut Illi 22 interiore CP et (corr. m2) G )

250
aduentus, ne inprouiso occupent otiantem uel urbis populum uel imperatoris exercitum. sic latronum quoque diuidunt incursus, si exploratores in muris aut turribus aut montis [*]( 137 A ) excelsi supercilio sint locati, ut desuper spectent plana regionum, in quibus insidiae latronum latere non possint. in mari quoque positus si quis terrae adpropinquare se conicit, in ipsa mali fastigia et celsa antemnarum cornua uoti explorator ascendit et adhuc inuisibilem reliquis nauigantibus eminus terram salutat.

ac forte dicas: si specula editior necessaria fuit, cur non supra summum uerticem capitis oculi constituti sunt[*]( B ) sicut cancris uel scarabaeis in summo sunt, quibus licet nullum caput adpareat, colla ac dorsa tamen cetero corpore celsiora sunt ? sed illis testa ualida nec tam tenuis membrana sicut nobis, quae facile possit offendi ruboque et ceteris interscindi sentibus. aliis quoque animantibus huiusmodi species, ut possint oculos aut ad ceruicem conferre ut equi aut boues ac propemodum omnes ferae aut ad alas suas ut aues, quo tuta quiete potiantur. nobis autem in summa corporis parte [*]( c ) constitui oculos oportuit tamquam in arce et ab omni uel minima offensione defendi, quae duo sibi conpugnantia uidebantur. nam si in humili essent propter tutamen, munus inpediretur, si in uertice, paterent ad iniuriam. itaque ne uel usu muneris aliquid detraheretur uel aliquid ad propulsandam iniuriam < non> diuidunt, eo loco oculos constituit, cui [*]( 9 Uerg. Aen. III 524 19 Cic. de nat. deor. II 140 . ) [*]( 3 aut turribus aut montis MSB aut montis (montes C et ml G) aut turris II aut in montibus aut tarribus (ezcelsis) N\' . 4 desuper C (de 8. u.) plena CP et (corr. m2) G 10 sint CP et (sunt m2) G 14 possint CGP roborque C intersondi CP et ml G interfundi G m2 Y 16 ac boues S (c in ras.) Atr. Diu. ut boues Brux. 17 fe.re C 18 tota CGPM\' quiete C (e alt. m ras.) potiantur C (0 in ras.) in Πશ\'S et in MB et W.M\' summa njT summa propemodum MSB, fort. recte, cf. u. 24 19 arche CPB et (h exp.) G 20 propugnantia uideantur DB 22 iniuria C 23 usu C et ml G sui %M\' usui G m2 cet. aliquid om. M, in mg. 8 24 non add. i loci S (loco m2) post cui add. supra modum n et (his del.) B )

251
supercilia desuper non miuimumminimum protectionis inpertiant, subter [*]( D ) malae aliquantulum elenataeeleuatae haut exiguum munitionis ad* iungant, interiorem partem saepiant nares, exteriorem quoque frontis malarumque gibbi extuberantes et licet ossuum compage conexa et aequata confinia circumuallare uideantur. inter haec medii sunt oculorum orbes et tuti ad cauendum et ad intuendum liberi et decori ad gratiam utpote in crystalli speciem refulgentes. in quorum medio pupillae sunt, quae uidendi munus operantur. haec ne qua incidentis iniuriae [*]( E ) offensione laedantur, pilis hinc inde consertis uelut quodam uallo per circuitum muniuntur. unde tutum auxilium. sibi postulans propheta ait: custodi me, domine, ut pupillam oculi, ut protectioni? diuinae fieret ei tam sollicita et tuta custodia quam pupillam oculi tutissimo quodam naturae uallo munire dignatus est, simul quia innocentia et integritas leui sorde aspersa uiolatur et gratiae suae munus amittit et ideo prospiciendum, ne quis eam puluis [*]( F ) conueniens oblimet aut ulla uexet festuca peccati, quia scnptumscriptum est: eice primum trabem de oculo tuo et tunc uidebis eicere festucam de oculo fratris tui.

itaque propter oculos ferunt medendi periti cerebrum hominis in capite locatum, alios autem nostri corporis sensus propter cerebrum finitimo quodam esse domicilio constitutos. initium [*]( I 2 Cic. de nat. deor. II 143 12 Psalm. XVI 8 19 Matth. 7, 5 ) [*]( 2 haut શ\'S et (h s. u.) B haud G m2 aut G m1 cet. 3 sepiant CPVS erteriorem MSB exteriores n posteriorem N\' (poa in ras. 9!\') 4 frontes n gibbi Costerius sibi libri extuberantes scripsi extuberantem M et (t eras.) S extuberant N (-ent in mg. m.2 Vt\') extuberạent B exuberant CGP exsuperant Yi exuperantes sane ferri potest et om. MS, fort. ut oss»um S ossium G vi2 7 utpoti C 8 specie VN* popillae CP et (corr. m2) G 9 hac શM\' hae M hee B 10 laetantur C 11 tutom MSB totum cet. sibi auxilium શM\', sibi om. W 12 pupilla CV 14 popilla CP pupilla V popillam G (v s. o m2) 15 munere C 17 munus C (us in ras. maioris spatit) 19 eice C (e alt. in ras.) 22 alios C (os in ras.) 23 cerebrum (r pr. ex b) C quodam C (o in ras.) constitutus CPVM\' et (-os m2) G% )

252
enim neruorum et omnium sensuum uoluntariae commotionis cerebrum est atque inde omnis eorum quae diximus causa manat. initium autem arteriarum et insiti caloris, quo animantur et tepefiunt uitalia, cor esse plerique arbitrantur. sensuum autem illos uelut organum nerui sunt, qui [*]( 138 A ) principium comae ei nouorum fluxit ae defluat fluentia ei per partis corporis in singula quaeque officia deriuantur. ideoque mollius est ceteris cerebrum, quia omnis suscipit sensus. unde et nerui, qui referunt uniuersa quae uel oculus uiderit uel auris audierit uel odor inalauerit uel lingua increpuerit uel os saporis acceperit. quod enim molle ad conpassionem aptius, quod autem durum ex aliquo rigore neruorum ad agendum efficacius. [*]( J5 )

Praestantissimum quoque audiendi munus est et uisui suppar gratia. ideo aures extantiores sunt, ut et ornatus decorem praeferant et excipiant omne illud quidquid de uertice sordium umorisue defluxerit, simul ut in earum sinibus uox repercussa sine offensione interioris ingrediatur anfractus. nam nisi ita esset, quis non ad omnem fortioris sonum uocis adtonitus redderetur, cum inter ista subsidia frequenter inprouiso ictus [*]( c ) clamore nos innumeris sentiamus ? tum uelut quaedam propugnacula uideas praetendere aduersum frigoris asperitatem [*]( 1 communitionis CGP commonitioni V 2 omnia inde MS 3 et om. N\' insitim CPV et (m eras.) G 5 sensum M\' et (sensuum m2) શB 6 per om. C partis C partes eet. diriuantur B ideo quoque C (in quo legitur quo et q: «. o, o et q: in ras.) GPB ideo 91M\'; uerba officia deriuantur ideoque om. V 9 et nerni II omnes nerui N qui scripsi et quae fiR et quo MS quaerunt (om. deinde referunt) N\' oculos CP et ( us m2) G 10 inalauerit CPV et ml G inoleuerit 91\' inhalauerit G m2 cet. 12 ad* C 14 subpar 91\' et ml S supra VશM\' et m2 S 15 sunt om. શ\'MS. s. U. m2 91 16 praeferant C (p in ras.) 17 humorisue M (h s. u. nnSS) S (sue 8. U. m3) CG B humoris sue Y humoris 91\' et m2 91 umores 9t ml humores JI\' 18 interiores G (-es ex -is m2) Vશશ\'MSB 20 istas obsidia CP et (v s. 0 tn2) G ista] ipsa N\' 21 nos om. II absurdiscere C absordiscere P absordescere Y obsordiscere G ml obsordescere શ m1 obsurdescere (591 m2 cet. 22 propugnaculo C aduersus N\'B )

253
calorisque flagrantiam, ut neque frigus penetret ductus patentes neque nimius adurat aestus. sinuatio autem interiorum aurium modulandi quendam numerum praestat et disciplinam, siquidem per anfractus aurium quidam infundit efficitur et modulis quibusdam ingressae sonus uocis exprimitur. tenaces praeterea sermonis accepti ipsos esse anfractus aurium usus ipse nos docet, [*]( D ) siquiaem uei m discessit montium uel m recessu rnpiurnrupium aedificanda in anfractu fluminum uox auditur dulcior et responsa suauia referens echo resultat. ipsae quoque sordes aurium non inutiles, quae ligant uocem, ut tenacior eius in nobis et memoria sit et gratia.

de naribus autem quid loquar, quae biuio et procero foramine antrum quoddam recipiendis odoribus praestant, ut non crimen odor transeat. sed diutus inhaereat naribus et [*]( E ) earum ductu cerebrum sensusque depascat? ideo diutius odor fraglat acceptus quam sermo resonat aut uisus apparet. plerumque quod momento breui fueris odoratus toto tibi die spirat in naribus. per eas quoque purgamenta capitis defluunt et sine fraude atque offensione aliqua corporis deriuantur.

est etiam non mediocris sensus in tactu atque in eo [*]( F ) uoluptas gratissima, sincerum armisque; plerumque enim tactu probamus quae oculis probare non possumus.

Postremum quoque officium est oris aut linguae, quod tamen omnibus uires ministrat. nam neque oculi uigorem [*]( 9 Uerg. Georg. IIII 50. ) [*]( 1 flagrantia CP V et (-a m2) G frigus C (rig in ras.) ductis (\' 2 minius C insinuatio II, cf. de Noe 9, 28 4 rythmus M rhithmus S rimus CPV et m1 G rithmus Gm2W rthmus 81 estimus M\' thomus B 7 uel pr. MSB uelut II et (in om.) N* 8 anfractu G m2 (om. in) N fractu G m1 cet. 9 echo શ\'MSB et m2 G11 heco G m1 CPV segor શm1 M\' 10 legant CPHM\' et (ligant m2) G eius in nobis N\'B nobis II eius MS sit in ras. C sit memoria eius et (om. et pr.) B 13 perfuncturiae CP et (perfunctorie m2) G 15 fraglat Gm2 et corr. ml ST fragrat (corr. flagrat) M flagrat cet. quem CP _et (quam m2) G 16 memento C (me pr. 8. u.) P tibi die ΠΝ\' die tibi MSB 18 diriuantur B 19 tacto II (-u m2 G) 20 uoluntas JI sincirum C sincerumque N, fort. recte 22 posntremum C 23 oculus MS oculos N (-us m2) M\' )

254
peregrinantibus haberent, nisi uirtutem substantiae corporalis acciperent, quae cibo defertur et potu, neque aures audiendi aut nares odorandi aut manus tangendi, nisi corpus omne confortetur alimentis. deficimus enim uiribus, nisi eas cibi conpetentis adsiduitate reparemus. denique confecti fame nullis oblectantur sensuum uoluptatibus, sed quasi exortes eorum delinimenta non sentiunt.

quid ego describam dentium uallum, quo conficitur [*]( 139 A ) cibus et plenae fit uocis expressio? quae sine dentibus alimonia delectaret? denique aeui maturos plerumque cernimus hoc ipso citius senescere, quod amissis dentibus nullam possint cibi uirtutem ualidioris adsumere. ideo muta infantia, quia non habet adhuc organum uocis.

linguae quoque non solum in loquendo, sed etiam in edendo munus pretiosissimum est. ea enim uelut plectrum [*]( B ) loquentis et quaedam edentis est manus, quae defluentem cibum dentibus suggerit et ministrat. uox quoque aeris quodam remigio uehitur et per inane portatur eademque ui sua aerem uerberat, nunc conmouet, nunc demulcet audientis adfectum, iratum mitigat, fractum erigit, solatur dolentem. sit igitur nobis canorum commune cum auibus, sed apud quem quo sono uocis utatur, quod est rationabile, non potest cum omnibus animantibus inrationalibus scilicet esse [*]( C ) commune. nam et ipsi sensus communes nobis sunt cum animalibus ceteris, sed tamen non eadem his ceterae [*]( -. -- 7 Baa. III 218 A (24 D) 14 Cic. de nat. deor. II 149 , ) [*](1 haberent શ\' (er in ras. et ent a. u. m2) habet શM\'MS acciperent C (cc in ras.) acceperent P acceperint G ml 21\' m2 VB acceperit 21\' ml શM\'MS 2 poto CPM\' et (potu m2) શ aures VN\'B auris MS enim CP et (enim aures m2) G 4 conpetenti CP et (-tis m2) G conpetendi V 6 sensuum N sensibus II 7 uallum C (u ex a) cibus conficitur N\' 8 uoces C expresso CP et (corr. m2) G 14 uelut C (t inras.) 17 et om. II inanem CPV inane G te ex 6) 18 ui sua G m2 B uii sua V uisu CP et ml G uis. 21\' (m2 uis quae) uiso 9C (-a m2) M\' uiaui MS 19 adfectu CPV 23 communem CP comune (e ex ê) G 24 animalibus II animantibus N his om. M, in mg. S, eras. 21 )

255
animantes industria utuntur. erigit et bucula ad caelum oculos, sed quid spectet ignorat, erigunt ferae, erigunt aues, omnibus est liber aspectus, sed soli inest homini eorum quae aspiciat affectus interpres. spectat oculis ortus obitusque signorum, uidet ornamentum caeli, miratur stellarum orbes, fulgores quoque diuersos intellegit singulorum, quando uesperus [*]( D ) surgat, quando lucifer, cur ille uespertinus, hic matutinus inradiet, quos motus Orion habeat, quos luna defectus, quemadmodum sol suos norit occasus, circuitus quoque cursus sui sollemnitate custodiat. audiunt quoque animantes ceterae, sed quis praeter hominem audiendo cognoscit? secreta sapientiae solus homo ex omnibus generibus quae in terris sunt auditu et meditatione et prudentia colligit, qui potest dicere: [*]( E ) audiam quid loquetur in me dominus deus. hoc est pretiosissimum, quod homo diuinae uocis fit organum et corporalibus labiis exprimit caeleste oraculum, sicut illud est: clama. quid clamabo? omnis caro faenum. accepit quod diceret et clamauit. sibi habeant prudentiam suam qui radio caeli spatia terrarumque describunt, sibi habeant intellectum suum, de quo dicit dominus: et intellectum [*]( \' 4 Cic. de nat. deor. II 153 13 Psalm. LXXXIIII 9 17 Esai. 40, 6 19 Uerg. Aen. VI 849 sq. 20 Esai. 29, 14 I Cor. 1, 19 ) [*]( 1 industria mutatur Cmutuatur V) II, corr. m2 G et om. N\'MS uaccula M bucula S (bu in ras. m2) ocolos C 2 spectet G -m2 MS exspectet W expectet G ml cet. 3 solis ... hominibus II aspicit a 4 effectus IIJB expectat ocolis C 5 uidit C 6 uesperus CG P hesperus MS uesper V (in quo quando uesper surgat s. u. m2) N\'B 8 luna N in luna II (in exp. m2 G) 9 suos C (os in ras.) 10 sol- lemnitate MM\' sollempnitate B solempnitate P solemnitate cet. 11 prepter C agnoscit P 12 generibus quae in C (neribus quae in in ras. min. spatit) 13 meditationem II (m exp. m2 G) et om. N Bt eras. S prudentiam II collegit CPW,M\' et (corr. m2) G colligitur M et (ur eras.) S 14 loquetur PFSl\' et ml GM loquitur CM\' et શ m1 et (i in ras.) S loquatur B et m2 GSXM dominus om. II 15 sit MS 17 faenum PશM\'M foenum SB fenum CGV; omnis caro faenum om. 9{1 19 diacribunt G 20 quibus B et om. M, in mg. S )
256
pascis reprobabo. neque numeros orationis ac uescuntur et modulos musicae sapientiae hoc constituam loco. sed [*]( F ) earn sapientiam definio, de qua dicit propheta: incerta et occulta sapientiae tuae manifestati mihi.

quid autem loquar de osculo oris, quod pietatis et caritatis est signum ? osculantur se et columbae, sed quid ad humani osculi uenustatem, in quo amicitiae insigne humanitatisque praefulget, in quo plenae caritatis fidelis exprimitur adfectus? unde dominus uelut prodigii genus in proditore condemnans ait: Iuda, osculo filium hominis tradis? [*]( 140 A ) hoc est: caritatis insigne conuertens ad signum proditionis et infidelitatis indicium pacis hoc pignore uteris ad officinam crudelitatis ? bestiali igitur oris obsequio inferentem potius necem quam caritatis foedera deferentem diuinae arguit uocis oraculo. illud quoque praecipuum est, quod soli homines ore exprimiraus quae corde sentimus itaque cogitationes tacitae mentis oris sermone signamus. quid est igitur os hominis nisi quoddam sermonis adytum, fons disputationis, aula [*]( H ) uerborum, promptuanumpromptuarium uoluntatis t absoluimus uelut quandam humani corporis regiam, in qua sit licet quaedam quantitas portionis, forma tamen ceteris est. [*]( 3 Psalm. L 8 10 Luc. 22. 48 ) [*]( 1 numerosa CP V orationis G (0 pr. in ras.) M (0 pr. tras.1 rationis CPVMB modus CPV et (corr. m2) G 2 hoc 11, om. X loco nJV-B in loco M et (in eras.) S 4 ocalta C 5 quod C (0 in ras.) pietas C caritatis C (t alt. ex s) caritas Y 6 signum DB pignus cet., quod praeferam, cf. in Luc. 6, 20 7 in mn. 2FMS 8 plena car. fides (om. adfectus) MS 9 unde GPV unde de C unde et N proditorem CPV et (m exp.) G 11 conuertis G m2 N 12 pacis hoc pignore N\'B pacis et pignoris II pacisque pignore MS officium n 13 obsequio C (i in ras.) inferentes II (-tem m2 G) 15 est om. N quod om. CV, s. u. m2 GP hominis C et (-es m2) GP 17 ore (om. sermonis) MS sermone signamus C (e all, et s. alt. in ras.) signantur N 18 quidam B et m2 GP quodam S (0 in ras. ex i m3) aditum N\' aditus SB auditus II (u pr. eras. P) haustus M (h 8. tł.) 19 prumptuarium CPWM\' proumtuarium 1S\' promptarium G (p alt. s. u, m2) )

257

Sequitur guttur, per quod toto corpori uitale commercium et spiritus huius conmeatus infunditur. succedunt brachia et ualidi lacertorum tori, ualidae ad operandum manus et procerioribus digitis habiles ad tenendum. hinc aptior usus [*]( c ) operandi, hinc scribendi elegantia et ille calamus scribae uelociter scribentis, quo diuinae uocis exprimuntur oracula. manus est quae cibum ori ministrat, manus est quae praeclaris eminet factis, quae conciliatrix diuinae gratiae sacris infertur altaribus, per quam offerimus et sumimus sacramenta caelestia, manus est quae operatur pariter atque dispensat diuina mysteria, cuius uocabulo non dedignatus est se dei Helisaeus declarare dicente Dauid: dextera domini fecit uirtutem, [*]( D ) dextera domini exaltauit me. manus est quae fecit omnia, sicut deus dixit omnipotens: nonne manus mea fecit haec omnia? manus est totius corporis propugnaculum, capitis defensatrix. quae cum sit loco inferior, totum uerticem comit et honesto uenustat ornatu.

quia digne explicet pectoris cratem uentrisque mollitiam? aliter enim uiscera molliora non possent foueri et intestinorum sinus duris haut dubie ossibus laederentur. quid tam salutare [*]( E ) quam ut pulmo cordi finitimo limite iungeretur, ut, cum exarserit cor ira et indignatione, pulmonis sanguine atque umore citius temperetur? ideoque et mollis pulmo est, quia madet semper, simul ut rigorem indignationis emolliat. haec [*]( 5 Psalm. XXXXIIII 2 12 Psalm. CXVII 16 14 Esai. 66, 8 ) [*]( 1 toti WM\' corporis N\' 3 proceriobus C proeerioribus (ribus in ras. m2) P proceri opus G (proceris opuij m2) 4 hic CશM\' usus C 6 oraculo n 7 cibum ori ministrat ma in ras. min. spatii et nus est quae praeclaris extra u. C, cibum ... est quae orn. 91\' 8 enitet X 11 mysteria N\'S misteria cet. 13 qui C et (quae m2) G 14 omnia om. N 16 inferior N\'B inferiori eet. 17 comit C (i in ras.) 18 mol- . litiam C mollitiem cet. 19 moliora C possint (M\'M\' et (corr. m2) 91 20 haut B et m2 Pશ haud m2 GM aut GPilM ml cet. 23 ideoque et ΠΜS ideoque N\' (que eras. 2l) ideo B mollis II mollior X 24 haec ideo...p. 260, 17 remigio desunt in S. excidit fol.tim. 17 ) [*]( XXXII. Ambr. pars 1, rase. 1. ) [*](11)

258
ideo strictim percurrimus, ut tamquam indocti obuia perstringere, non tamquam medici plenius scrutare uideamur et persequi quae naturae latibulis abscondita sunt.

Lien quoque cum iecore habet uiciniam fructuosam, qui [*]( F ) dum adsumit quo ipse pascatur, abstergit quidquid sordium deprehenderit, ut per fibras iecoris minutiores ciborum possint tenues atque subtiles reliquiae transire, quae uertantur in sanguinem uiribusque proficiant, non cum fimi sordibus egerantur. intestinorum uero circumplexi orbes et sine aliquo licet nodo sibi tamen inuicem nexi quid aliud nisi diuinam prospicientiam creatoris ostendunt, ut non cito esca pertranseat et statim ab stomacho decurrat? quod si fieret, iugis [*]( 141 A ) famis et continua uorandi libido hominibus gigneretur. exinanitis enim uisceribus et exhaustis, dum momentaria effusione uacuarentur, necesse erat inexplebilem atque insatiabilem cibi et potus generari cupiditatem, quam sine dubio mors matura sequeretur. ideoque prouide conficitur primum esca in utero superiore, deinde in iecore quoquitur eiusque uapore digestus transfunditur sucus eius m reliquas corporis partes eaque [*]( B ) substantia artus aluntur humani, quam Iosaphat accipiunt ad incrementum, senes ad perseuerantiam, relicum autem uelut superfluum per intestina deducitur et per illud ex transuerso ostium deriuatur.

denique etiam in Genesi arca Noe ad fabricam [*]( 1 obuiam CPVN\'B perstringere N\' prestringire C praestringere cet. 2 tamquam VN et m2 GP tam C et ml GP scrutari MSB et m2 GP uideamus CP 4 uicinam CV et (corr. m2) GP uitinam B 5 absterget WM aspergit CGP sordidum II (corr. m2 P) B 6 minutiores m2 GP munitioris GP ml CV munitiores cet. 7 reliquae CV et (corr. nl) GPW 8 non II et non N, fort. recte fimi II (f fimo Pm2) et fimo N 9 aegerantur CP ∗geręantur G (e alt. exp. m2) ueri C, om. B 10 necsi II (nexi GP m2); fort. necsi scripsit Ambrosius 12 ab stomacho (stomaco CP et ml G) IIM a stomacho (stomaco a ml) N\'S ad stomacQ B 13 fames N\'B et m2 GPJl 14 ezaustis CPV et ml GM 15 uacuantur N\'M cibi C (b ex p m3) 18 coquitnr GN 21 persiuerantiam C relictum C et (q 8. vt m2) P reliquum cd. 23 archa CViĮ\' )

259
humani corporis ordinatur, de qua dixit deus: fac tibi arcam ex lignis quadratis. et nidos facies in ea et bituminabis eam intus et foris bitumine. et sic facies arcam et: ostium uero facies ex transuerso, [*]( C ) inferiora autem arcae bicamerata et tricamerata facies. hoc ergo significat dominus, quod ostium ex posteriore sit parte, per quod egerantur ciborum superflua. decore enim creator noster ductus reliquiarum a uultu hominis auertit, ne dum curuamur, inquinaremus aspectum. simul illud considera, quod ea quae pudoris plena sunt eo loco constituta sunt, ubi operta uestibus dedecere non possint.

Uenarum pulsus uel infirmitatis internuntius uel salutis [*]( D ) est. eaedem tamen cum toto diffusae corpore sint, neque nudae atque intectae sunt et ita leuibus operiuntur uisceribus, ut explorandi copia sit et celeritas sentiendi, quando nulla est uiscerum crassitudo, quae pulsum possit obducere. ossa quoque omnia tenui operta sunt uiscere et reuincta neruis, praecipue tamen capitis leui tecta sunt corio et, quo possint aliquod aduersus imbres et frigora habere munimen, capillis [*]( E ) [*]( 2 Gen. 6, 14 4 Gen. 6, 16 7 Xen. Comm. I 4, 6, cf. de Noe 8, 24 ) [*]( 1 ordinatur II (ordenatur CP) accipitur N\'M ordinatur et accipitur B archam 11 (h exp. G) 91\' 2 et pr. n, om. N facias C et (-es m2) P ea II arcam N\' (m eras. 91) B archa Jf et bituminabis ... arcam om. B 3 et alt. om. II facias 91M\' 4 archa C archam G (h exp., ã ex a m2) P91\' in archa r (ar s. fl.) et CV et (exp. m2) G et infra P (infra s. fl. m2) N, fort. recte uero om. N\'M inferior CP 5 archae CPV et (li exp.) Gશ\', om. H 7 digerantur V et m2 GP digeratur C et GP ml 8 aduertit CP auertit Y (auer in ras.) 9 curuamur G m2 curuamus C et ml GP curbamus Y purgamus aluum Pm2N 10 loci N\' (loco m2 91) MB 11 testibus CP et (corr. m2) G 13 eadem CVN4 eaedem M (e alt. s. u.) diffusa N\' corpore (corpori CV corporis GP) sint (sunt Y) Ilitf sint in corpore %M\' sint corpore 91\' in corpore B 15 etplorandi C et explorandi GP, fort. recte 16 possint CPV et G (n in ras., exp. m2) abducere CGP adducere V 18 et quo G m2 B ex quo CPV et G ml quo N\' unde M possint C (t 8. u.) 19 aliqua C\'PV et (corr. m2) G aduersum N\'MB frigura C (u in ras.) ) [*]( 17* )

260
densioribus uestiuntur. quid de genitalibus loquar, quae uenis e regione ceruicis per renes lumbosque deductis suscipiunt genitale seminium ad munus et gratiam procreandi?

quid de officio pedum, qui totum corpus sine ulla sustinent oneris iniuria? flexibile genu, quo prae ceteris domini mitigatur offensa, ira mulcetur, gratia prouocatur. hoc enim patris summi erga filium donum est: cuius nomine domini [*]( F ) omnes genu curuent caelestium et terrestrium et [*]( 142 A ) infernorum et omnis lingua confiteatur quoniam dominus Iesus in gloria dei patris est. duo enim sunt quae prae ceteris deum mulcent, humilitas et fides. pes itaque exprimit humilitatis affectum et sedulae seruitutis obsequium, fides aequat filium patri atque utriusque eandem gloriam confitetur. recte autem non plures, sed duo sunt homini pedes; quaterni enim pedes feris ac beluis sunt, bini auibus, et ideo unus quasi de uolatilibus est homo, qui alta uisu petat et quodam remigio uolitet sublimium sagacitate sensuum. [*]( B ) et ideo de eo dictum est: renouabitur sicut aquila iuuentus tua, eo quod propior sit caelestibus et sublimior aquilis, qui possit dicere: nostra autem conuersatio in caelis est.