Exameron

Ambrose, Saint, Bishop of Milan

Ambrose. Sanctii Ambrosii Opera, Pars Prima (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 32.1). Schenkl, Karl, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1896.

et quid [*]( F ) miraris, si uestiti armis timentur, quandoquidem dentibus suis tamquam naturalibus spiculis semper armati sunt? promoscide sua quidquid inuoluerint frangunt, pede uero quidquid conpresserint uelut quodam lapsu ruinae ingentis exanimant. inuoluunt promoscide nemora ad sui escam et quasi quidam altissimi dracones serpentinis quos ceperint spiris flagellant. plerumque eas in orbem colligunt, maxime cum de terra cibus legitur aut potus hauritur. documento itaque nobis sunt, quod nihil superfluum sit creatum. et [*]( 5 Bas. 201 AB (85 E, 86 A) 8 Bas. 201 B (86 B) ) [*]( 1 perterre (om. factus) C diffugiat S et B m2 difugiat B ml et M m2 defugiat M ml cet. 4 obuia 11 (-as G m2) 5 secet IIMB secet et N\'S 6 helefanti C elefanti G (e alt. ex i) cet. 8 et (eras.) trecentis B 10 distincti C (c s. u.) cumpacti C 11 quo sint robustiores s. u. C 14 concreata C et (a pr. exp.) GP creata V 17 speculis II (corr. m2 G) 18 promuscide m2 GP et (a m2 s. e) B promuscida s2l (-de m2) M\' promuschide 21\' uero om. VN 19 uelud C lapaus (s eras.) C\'P, (s exp.) G 20 promoscidi C promoscide Y (o alt. in ras.) promuscide N\' et m2 GP proboscide S eaca CV esca G (m2 ex sca) 23 auritur CPV et (corr. m2) GB aurietur 21 (haur. m2) M\' docamentu CY -tQ GP ) [*]( 15* )

228
tamen haec tantae molis bestia subiecta nobis imperiis seruit humanis.

Etenim quoniam de hominis creatura dicturi sumus, [*]( 126 A ) commendationem eius praestruere et praelibare debemus. [*]( B ) uidebatur nihil helefantis creatura habere robustius, nihil tam terribile uel procerum, nihil tam ferum quam leones uel tigrides sunt. et haec seruiunt homini et naturam suam humana institutione deponunt. obliuiscuntur quod nata sunt, induunt quod iubentur. quid multa? docentur ut paruoli, seruiunt ut infirmi, uerberantur ut timidi, corriguntur ut subditi, in mores nostros transeunt, quoniam motus proprios perdiderunt. [*]( c )

mirabilis igitur natura in maximis — mirabilis enim in excelsis dominus -, mirabilis etiam in minimis. sicut enim non minus plana camporum quam montium alta miramur possunt plus altitudinem caedri stupemus quam uitis aut oleae breuis fecunditatem, ita non amplius miror poterit, quia procerus est, quam murem, quia terribilis helefanto est. naturae igitur haec potentia est, ut terribilia aliis aliis meticulosa sint. est [*]( D ) enim donata praerogatiua quaedam singulis creaturis, ut quibusdam priuilegiis propriis fulciantur. formidabilis tauris helefantus, murem timet. leo quidem rex ferarum exiguo scorpionis aculeo exagitatur et ueneno serpentis occiditur. eximia leonis pulchritudo: comantis ceruice toros excutit uel sublato [*]( 7 Baa. 201 BC (86 B) 12 Bas. 201 C (86 C) Psalm. LXXXXll 4 21 Bas. 201 D (86 D) 23 Uerg. Aen. XII 4-7 ) [*]( 3 ominis C 5 helefantis C et (h exp.) G elefantis cet. robustius C (o ex u m3) rubustius V (o s. y m2) 9 induunt MSB induuntur Jt\' et induunt V et (transpositum post iubentur) CP et (et exp. m2) G paruuli N et m2 GP 11 transeunt nostros Diu. motos C 15 caedri GV$LM\'B eedri 91\' (c ex ch m2) cet. ut olei C 16 helefantum C (h 8. u.) GP elefantum cet. 17 quia om. G (m2 ins. que etiam) helefanto II (h exp. P) elefanto cet. natura II (-rae m2 Gj B 20 helefantus II (B in ras. 3 litt. C, h exp. P) elefantus cet. 22 ueneno C (eno in ras.) 23 pulchritudo C (o in ras.) comantis CG et (s in ras.) P commantis Y comantes N ceruicem CV et (m exp.) P ceruicis G (is ex es) )

229
pectore adtollit ora: sed quis non miretur tam breui scorpionis aculeo, ut incorporeum putes, ingentium corporum exire mortem ?

Nec hoc quispiam reprehendat, quod creator serpentis [*]( E ) creaturis suis et alia uel animantium uel herbarum genera uenenata miscuerit. nata sunt enim haec ad correptionem nostram, non ad deformationem. nam quae ignauis aut infirmibus aut impiis plerumque offensioni atque terrori sunt, aliis usui ita sunt haec ut paedagogi paruolis. amari uidentur, acerbi et molesti, formidabiles uerbere, libertatem lasciuiendi negant, necessitatem disciplinae exigunt, pueriles animos, ne luxu [*]( F ) defluant, terrore constringunt, ideoque horum austeritate frugi euadunt, sobrii, continentes, laudi magis quam ludo dediti. uides quid terribilia illa flagella proficiant ? sic et serpentes flagella sunt eorum quibus infirma animi aetas et quaedam puerilis mentis est uirtus: ceterum fortioribus nocere non possunt. denique confidenti in domino dictum est: super aspidem et basiliscum ambulabis et conculcabis leonem et draconem. Paulum momordit uipera, et putabant eum quasi peccatorem uix de naufragio seruatum ueneno esse moriturum: sed posteaquam inuiolabilis mansit excussa in ignem uipera, plus apud intuentes uenerationis inuenit. sed et ipse dominus ad omnes ait: qui crediderit et [*]( 127 A ) baptizatus fuerit hic saluussalu erit; qui uero non [*]( 4 Bas. 201 D (86 D) 6 Bas. 204 A (86 E) 17 Psalm. LXXXX 13 Bas. 204 A (86 E) 19 Act. 28, 3 sqq. 23 Marc. 16, 16 ) [*]( 1 quis GVN si quis C, om. P 2 ut in ras. C incorporeum C (o alt. ex u) exire MS exigire 91 tnl M\' exigere 91 m2 cet. 4 serpentes N\'M 5 et alia scripsi talia IIB aliaque cet. 6 uenenata C (n alt. in ras.) natura C et (corr. m2) GP 7 infirmibus CPVM\'S et (bu eras.) 2{1 et ml GM infirmis GMm2, 91 (is m2 ex us) B, fort. recte 9 paruulis શ\'MSB et m2 GP acerui fiN\' (corr. tn2 Gશશ\') 11 disciplinae C (i alt. ex e) ne luxu G m2 MS ne luxui N\'B nexa G ml cet. 20 uenenum C et (corr. m2) GP 21 excussam ... uiperam CPY et (m bis eras.) G 23 ad omnes das MSB dfis admonens V )

230
crediderit damnabitur. signa autem credentium haec dixit fore, ut serpentes manu mulceant, uenena his atque omne mortiferum, etiamsi biberint, nocere non possint. tua igitur tibi magis incredulitas, o homo, quam uenena metuenda serpentium sunt. time igitur illa, ut saltem dum formidantur illa ad fidem prouocare te possint. quod si deum non times, uel ultricia perfidiae uenena formides.

nunc quoniam et helefantos uides tibi subditos et leones [*]( B ) esse subiectos, cognosce te maritus o homo, quod non, ut ferunt, Apollinis Pythii, sed Solomonis sancti est, qui ait: nisi scias te, formonsa in mulieribus, quamquam multo ante Moyses in Deuteronomio scripsit: adtende tibi. homo, tibi adtende ait lex et propheta ait: nisi scias te. cui hoc dicit? formonsa inquit in mulieribus. quae est pulchra in mulieribus nisi anima, quae in utroque sexu praestantiam possidet pulchritudinis ? et merito decora est, quae [*]( C ) non terrena sed caelestia, non corruptibilia sed incorrupta desiderat, in quibus decus perire non soleat; corporalia enim omnia processu aetatis aut aegritudinis inaequalitate marcescunt. huic adtende, dicit Moyses, in qua tu totus es, in qua melior tui portio est. denique interpretatus est dominus qui sis tu dicens: adtendite uobis a falsis prophetis; isti enim animam debilitant, mentem subruunt. non igitur caro tu es. quid enim est caro sine animae gubernaculo, [*]( D ) [*]( 10 Cant. 1, 8 12 Deut. 4, 9 22 Matth. 7, 15 ) [*]( 1 condempnabitur B 2 serpentis M et (-ea m3) S 3 posse II possit 91 (-int m2) MI 5 saltem MSB saltim N\' salutem adquiras 11 8 helefantos C et (os ex us) G helephantus P elefantos શ\' (os ex us) cet. 9 cognosce IJJ5 nosce cet. 10 pythii 81\' phyti CP phythi V phythii M (h pr. exp.) phytii B pytii શM\' phiti G phithii S 11 formonsa CPશ\'M\' et (n eras.) WMS, (n exp.) G formosa VB 12 antea SB deuteromiu C scripserit N homo II 0 homo N 14 formonsa CPVM\' et (n eras.) શશ\'MS, (n exp.) G formosa B 16 mereto C 17 corruptibilia ... soleat C praeter cor jtr. in ras. mt:n. spatii 18 corporalia C (li ex le) 19 egretudinis G\' marciscunt C 22 qui II et 91\' ml quid શ\' m2 cet. )

231
mentis uigore? caro hodie sumitur, cras deponitur. caro temporalis, anima diuturna. caro amictus est animae, quae se induit quodam corporis uestimento. non igitur tu uestimentum es, sed qui uestimento uteris. ideo muneris dicitur ut expolians ueterem hominem cum actibus eius nouum induas, qui non in corporis qualitate, sed in spiritu muneri!:! et agnitione renouatur. non, inquam, caro es tu; neque enim carni dicitur: templum enim dei sanctum est, quod estis [*]( E ) uos et alibi: templum dei uos estis, et spiritus dei sanctus habitat in uobis, sed renouatis dicitur et fidelibus, in quibus permanet spiritus dei. in carnalibus autem non permanet, quia scriptum est: non permanebit spiritus meus in istis hominibus, quoniam caro sunt.

Sed ipsius creationis nostrae senem consideremus. [*]( F ) faciamus inquit hominem ad munus et similitudinem nostram. quis hoc dicit? nonne deus, qui te fecit? quid est deus? caro an spiritus? non caro utique, sed spiritus, cuius similis caro esse non potest, quia ipse incorporeus et nam est, caro autem et conprehenditur et uidetur. [*]( 128 A ) cui dicit? non sibi utique, quia non dicit (nam. sed \'faciamus\', non angelis, quia ministri sunt, serui autem cum domino et opera cum auctore non possunt operationis habere consortium, sed dicit filio, etiamsi Iudaei nolint, etiamsi [*]( 4 Coloss. 3, 9 sq. 8 1 Cor. 3, 17 9 1 Cor. 3, 16 12 Gen. 6, 3 15 Gen. 1, 26 Bas. 205 A (87 D) 18 loh. 4, 24 21 Bas. 205 BC (87 E, 88 A), cf. Philo de op. mundi 24 (17, 26 M., 26, 15 C.) 24 Bas. 205 A-C (67 BC) ) [*]( 1 hodie G m2 VN die G ml CP 4 uestimento N\'SB et m2 CGli1 ueatimentum CGMmlPV Utteris C 6 qualitatem CPV spiritum CP et (corr. m2) G et N, om. II 9 templum N\'MS templum enim II (e alt. ex d C) B 10 dei om. N inhabitat MS 13 hominibus om. N caro IIB carne M carnes શ\'S carnis શM\' 15 prius ipsius B (prius 8. u. m2) N\' 16 et similitudinem om. Jf ad similitudinem B 24 sed dicit filio in ras. miri. spatii C )

232
Ariani repugnent. sed et Iudaei conticiscant et Ariani cum suis parentibus nam, qui dum unum a consortio diuinae operationis excludunt, plures inserunt et praerogatiuam quam filio negant seruolis donant.

sed [*]( B ) esto ut adminiculo seruorum ad operandum deus uobis indiguisse uideatur: si operatio communis est cum angelis deo, numquid deo et angelis imago communis est? numquid angelis diceret: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram? sed qui sit imago dei audi dicentem: qui eripuit nos inquit de potestate tenebrarum et transtulit in regnum fili claritatis suae, in quo habemus redemptionem et remissionem [*]( C ) peccatorum, qui est imago dei inuisibilis et primogenitus uniuersae creaturae. ipse est imago patris, qui semper est et erat in principio. denique imago est qui dicit: Philippe, qui uidet me uidet et patrem. et quomodo tu, cum imaginem uiuam patris uiuentis uideas, dicis: ostende nobis patrem? non credis quia ego in patre et pater in me est? imago dei uirtus est, non infirmitas, imago dei sapientia est, imago dei iustitia est. sed sapientia diuina est et sempiterna iustitia est. imago dei est [*]( D ) solus ille qui dixit: ego et pater unum sumus, ita [*]( 6 Bas. 205 BC (67 BC) 10 Coloss. 1,13-15 15 Coloss. 1,18 Ioh. 1, 1 sq. 16 Ioh. 14. 8 17 Ioh. 14, 9 sq. Bas. 205 C (67 B) 22 Ioh. 10, 30 ) [*]( 1 arriani bia libri repugnant C et pr. om. GM, sed om. B conti- ciscant CPશM\' et m1 Gશ\'M conticescant Gશ\'M m2 cet. 2 patribus N ommutescant CPM et G m2 ommutiscant G m1 obmutescant n\'B cAmatescant શM\'S 4 seruolis CP et G ml seruulis G m2 cet. 5 seruorum W (in mg. seruulorum) seruulorum MSB 7 imago ... angelis om. CGP 8 imagint-m et similitudinem nostram II imaginem nostram et similitudinem N 9 qui CGPW et ml S quid S m2 cet. 10 potestatem C 11 fili CPM\'M filii 21 (i tert. s. u. m2) cet. 12 redemtionem CP et (corr. m2) G et om. N 13 et om. MS 14 dei patris M 15 qui MS quae cet. 16 filippe CPN\' uidet me G m2 S et mlB uidit me CPVMS et nil G m2 B me uidet m2 શશ me uidit શશ\' m1 M\' uidet CPS et m1 B m2 Gશશ\' uidit Gશશ\' ml VM\'M 21 est pr. om. MS, s. U. B et om. N\' est alt. om. N )

233
habens similitudinem patris, ut diuinitatis et plenitudinis habeat unitatem. ubi dicit faciamus, quomodo inaequalitas? cum iterum dicat ad similitudinem nostram, ubi est dissimilitudo? sic et in euangelio, ubi dicit ego et pater, utique non una persona est; ubi autem ait unum sumus, nulla est discrepantia diuinitatis aut operis. non igitur in utroque una persona, sed una substantia est. et bene addidit [*]( E ) sumus, quia semper esse diuinum est, ut coaeternum credas quem nam esse dissimilem. aeternus est enim de quo dicit Moyses: qui est misit me. pulchre etiam illud praemisit ego nam. nam si patrem praemisisset, tu minorem filium iudicares; sed praemisit filium, quem non conuenit credi patre superiorem, adiunxit patrem, ut aduertas deum patrem et filium eius ordinis praeiudicio non teneri.

Adtende inquit tibi soli. aliud enim sumus nos, aliud [*]( F ) sunt nostra, alia quae circa nos sunt. nos sumus, hoc est anima et mens, nostra sunt corporis membra et sensus eius, circa nos autem pecunia est, serui sunt et uitae istius adparatus. tibi igitur adtende, te ipsum scito, hoc est non quales lacertos habeas, non quantam corporis fortitudinem, non quantas possessiones, quantam potentiam, sed qualem animam ac mentem, unde omnia consilia proficiscuntur, ad quam operum tuorum fructus refertur. illa est enim plena sapientiae, plena pietatis atque iustitiae, quoniam omnis uirtus a deo est. cui dicit deus: ecce, Hierusalem, pinxi muros [*]( 129 A ) tuos. illa anima a deo pingitur, quae habet in se uirtutum [*]( 10 Exod. 3, 14 15 Deut. 4, 9 Bas. III 204 AB M. (II 18 CD G.) 25 Esai. 49, 16 ) [*]( 1 plenitudinis C (ni alt. in ras.) 3 similitudinem C (inem in ras.) 4 ego ... 7 bene ad in ras. min. spatii C 8 sumus C (s pr. in ras.) aeternum C 9 potubus C (u a. o m3) 10 misitnme C (misit in ras.) 11 pater ụṇụṃ ṣụṃụṣ G praetermisisset CGP 13 patre Vml patri 2T (i ex em) V m2 cet. 14 eius in ras. C 15 aliud alt. II alia N 16 sunt pr. om. lIB aliud ed. Rom. 18 autem om. N\'MS 19 te fiB et te cet. 21 possessionis C 23 sapientia ΠશM\' 25 ecce II ecce ego N 26 a deo VN deo CGP )

234
gratiam renitentem splendoremque pietatis. illa anima bene picta est, in qua elucet diuinae operationis effigies, illa anima bene picta est, in qua est splendor gloriae et paternae imago substantiae. secundum hanc imaginem, quae refulget, pictura pretiosa est. secundum hanc imaginem Adam ante peccatum, sed ubi lapsus est, deposuit imaginem caelestis, sumpsit terrestris effigiem. sed fugiamus hanc imaginem, quae intrare [*]( B ) ciuitatem dei non potest, quia scriptum est: domine, in ciuitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges. et non intrat indigna imago et quae intrarit excluditur, quia non intrabit inquit in eam omne commune et qui facit execrationem et mendacium, sed ille intrabit in eam cuius in fronte agni nomen enim est.

amma igitur nostra ad imaginem dei est. in hac totus es, homo, [*]( C ) quia sine hac nihil es, sed es terra et in terram resolueris. denique ut scias quia sine anima caro nihil est, nolite inquit timere eos qui possunt corpus occidere, animam autem non possunt. quid igitur in carne praesumis, qui nihil amittis, si carnem amiseris? sed illud time, ne animae tuae defrauderis auxilio. quam enim dabit homo commutationem pro anima sua, in qua non exigua sui portio, sed totius humanae uniuersitatis substantia est? haec est, per quam ceteris ferarum auiumque dominansdominaris [*]( D ) animantibus, haec est ad imaginem dei, corpus autem ad speciem bestiarum. in hac pium diuinae imitationis insigne, in illo cum feris ac beluis uile consortium. [*]( 8 Psalm. LXXII 20 11 Apoc. 21, 27 13 Apoc. 14, 1 15 Gen. 3, 19 17 Matth. 10, 28 ) [*]( 2 quae P que C (m3 qua) lucet CGPS; 4 quae ... imaginem om. fl, in mg. m2 B 6 sumsit CP et (corr. m2) G 9 ciuitatem tuam CP rediges C (g 8. u.) 11 et 12 intrabit ltlSB et m2 GW intrauit GW ml cet. 11 ea IIB (eA Gm2) qui facit CGPN faciens V Carn. 13 ea IIB (eft G m2) frontem CP 14.bomo C ( fort. o eras.) 17 nolite inquit (te inquit in spatio min., quit in rcu.) C 18 anima CP 23 ferarum 91\' et m2 B ferarum terrarum WMJ terrarum B ml cet. )

235

Sed tractemus limatius quid sit ad imaginem dei. caro [*]( E ) numquid ad imaginem dei est? ergo in deo terra est, quia caro terra est, ergo corporeus deus, ergo infirmus ut caro passionibusque subiectus? et forte caput tibi uideatur ad [*]( F ) similitudinem dei, quia eminet, aut oculi, quia intuentur, uel aures, quia audiunt. si altitudinem spectes, aedificiorum proceri uidemur, quia paululum uertice eminemus a terris? sed ideo non pudet eo nos similes dei dici, quia serpentibus ceterisque reptantibus aut quia dammulis atque ouibus aut lupis celsiores sumus? et quantum in ea parte cameli nobis atque helefanti proceriores sunt! optutus est quidem praestans spectare elementa mundi, cognoscere quae nullus adnuntiet, sed tuus deprehendat aspectus: uerum hoc ipsum quantum est quod uidemus, ut eo ad similitudinem dei nos esse dicamus, qui omnia uidet, spectat omnia, latentes deprehendit affectus, [*]( 130 A ) scrutatur cordis occulta? non pudet hoc dicere, cum ipse me totum uidere non possim? quod ante pedes est uideo, quod a tergo est uidere non possum. ceruicem meam nescio, non noui occipitium, renis meos uidere non possum. similiter quantum est quod audimus, cum id quod paululum distet uidere et audire non possim ? si creaturas parietes sint, inpeditur aspectus, inpeditur auditus. deinde corpus nostrum uno in loco haeret, angusto includitur spatio; [*]( B ) omnes ferae latiores sunt homine, omnes etiam uelociores.

non ergo caro potest esse ad imaginem dei, sed anima nostra, quae libera est et diffusis cogitationibus atque [*]( 1 cf. Orig. hom. in Gen. I 13 (XII 155 M.) 16 Rom. 8, 27 I Cor. 14, 25 19 Hier. 20, 12 Apoc. 2, 23. ) [*]( 1 qui CPશM\' et (quid m2) G caro ... dei om. N\' 3 infirmamus C (corr. ml) 4 capud C 6 expectes CPY expectas G (spectas m2) 7 paulolum P ideo nSB id cet. 11 helefanti V elefanti cet. expectare II (corr. m2 G) 12 elimenta CP et (corr. m2) G helementa V cognuscire C 14 d§ CP 15 expecta CP et (spectat m2) G deprehendet CP 17. 18. 19 nidire C 17 possum CPB 19 renis U renes cd. 20 audiuimus PN\'S paululum C (u pr. s. u.) 21 possum C 23 includetur CP 24 homine (i in ras.) C )

236
consiliis huc atque illud uagatur, quae considerando spectat omnia. ecce nunc sumus in Italia et cogitamus quae ad orientales aut ad occidentales partes spectare uideantur et cum illis uersari uidemur qui in Perside sunt constituti et illos [*]( C ) uidemus qui degunt in Africa, si quos cognitos nobis ea terra susceperit, sequimur proficiscentes, inhaeremus inlecebris, copulamur absentibus, adloquimur separatos, defunctos quoque ad conloquium resuscitamus eosque ut uiuentes conplectimur et tenemus et uitae officia his usumque deferimus. ea igitur est ad imaginem dei quae non corporeo aestimatur, sed mentis uigore, quae absentes uidet, transmarina uisu obit, transcurrit aspectu, scrutatur abdita, [*]( D ) huc atque illuc uno momento sensus suos per totius orbis finis et mundi secreta circumfert: quae deo iungitur, Christo adhaeret, descendit in infernum atque ascendit, libera uersatur in caelo. denique audi dicentem : nostra autem conuersatio in caelis est. non est ergo ad imaginem dei in qua deus semper est? sed audi quia ad imaginem dei. dicit enim apostolus: nos itaque omnes reuelata facie gloriam dei speculantes ad eandem imaginem reformamur a gloria in gloriam sicut a domini [*]( E ) spiritu.

Quia igitur cognouimus animam esse ad imaginem dei, nunc consideremus utrum de anima potuerit priuilegium: faciamus [*]( 12 Salt bell. Iug. 12, 5 16 Philipp. 3, 20 19 II Cor. 3, 18 ) [*]( 1 expectat II (spectat ni2 G) 3 aut ad IIB tiel ad MS aut il\' sunt St, in M\' post orientale (sic) spaiium 5 fere litt.. uideantur P 4 uersare CP et (corr. m2) CN\' 5 nobis P (b ex u m2) nouimus CG V 6 proficiscentibus C et (-es m2) GP 7 copolamur CP et (corr. m2) શ defunctus C et (-os m2) 31 8 resuscetamua C et (corr, m2) P 10 deferemus C (corr. m3) P corporeo a a corporea N\'MB corpore 115 corporis y 11 aestimantur n (p eras. GP) 12 obit UMSB nouit N\' percurrit N\'MS 13 momento C (m pr. ex n m3) 14 finis C et m1 GP fines GP m2 cet. 15 adherit C discendit C&M\' et (corr. m2) PVM 17 dei om. CPV, 8. u. m2 G 18 qua (a in ras.) C sed audi in ras. C 24 hominem ad imaginem N\'. )

237
hominem. sed audi et istud, quia anima nomine hominis nuncupatur. scriptum est enim in Genesi: fili autem Ioseph, qui facti sunt illi in Aegypto, animae nouem. omnes ergo animae, quae intrauerunt cum Iacob in Aegyptum septuaginta et quinque. et multo aptius anima uel unitus latine uel graece ἄνθρωπος dicitur, [*]( F ) alterum ab humanitate, alterum ab intuendi habens uiuacitate, quae magis animae quam corpori conuenire non dubium est. cui rei etiam illud iure concurrit dictum in Threnis Hieremiae: bonus est dominus sustinentibus eum, animae quae quaerit eum. de hominibus dixit et animam adiciendam putauit; melius enim quaerit ista, si sola sit, abducens se a corporis caeno et a cupiditate carnali. ipsa est ad imaginem dei conformis domini Iesu, qui autem conformes fili dei sancti sunt. sic enim legimus dicente Paulo: scimus autem quoniam diligentibus deum omnia concurrunt in bonum, uiderint qui secundum [*](131 A ) propositum uocati sunt sancti, quos praesciuit et praedestinauit conformes fieri imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. quos autem praedestinauit hos et uocauit et quos uocauit hos et iustificauit, quos autem iustificauit hos et glorificauit. utrum igitur secundum corpus an secundum animam iustificatio tibi conferri uideatur, quaeso [*]( 2 Gen. 46, 27 10 Thren. 3, 25 15 Rom. 8, 28—30 ) [*]( 1 homines CG et (-nis m2) P homines (i s. e) in ras. 9T hominis nomine V noncupatur CGP 2 fili CP filii M (i tert. s. u.) cet. 5 egiptos C et om. N 6 ANTPOTTOC C ANTPOTTCC P ANTPOnOC GY ANTPOnwC $I\' ANTpIIIwC 21M\' anthropos B antropos MS 7 intuendo CGPશB -dum V uiuacitate Brux. (-te ex -tem) Tell. Uind. uiuacitatem cet. 9 trhenis C terheuis P proenis (corr. m2) G thrjnis શ\' 10 sustenentibus C et (corr. m2) P 11 anima CP et (corr. m2) G 13 caeno RISB ceno M sceno G (s eras.) cet. cupiditatem C et (m exp.) P 14 ihm C et (corr. m2) GP conformes (e ex i m2) GPVશ conformis C 15 filii C (i tert. s. u.) cet. 19 imaginem C et (-is m2) G imagines (-is corr.) P 23 Clarificauit N )
238
respondeas. sed dubitare non potes, cum iustitia, unde iustificatio salu est, mentis utique, non corporis sit.

pictus es ergo, o homo, pictus a domino deo tuo. bonum [*]( B ) habes arCem atque pictorem. noli bonam delere picturam, non fuco sed ueritate fulgentem, non cera expressam sed gratia. deles picturam, mulier, si uultum tuum materiali superiorum oblinas, si adquisito rubore perfundas. illa pictura uitii, non decoris est, illa pictura fraudis, non simplicitatis est, illa pictura temporalis est — aut pluuia aut sudore tergetur —, illa pictura fallit et decipit, ut neque illi placeas[*]( C ) cui placere desideras, qui intellegit non tuum, sed alienum esse quod placeat, et tuo displiceas auctori, qui uidet opus suum esse deletum. dic mihi, si supra artificem aliquem inducas alterum, qui opus illius superioris nouis operibus obducat, nonne ille qui opus suum adulteratum esse cognouerit dolet? noli tollere picturam dei et picturam meretricis adsumere, quia scriptum est: tollam membra Christi et faciam membra meretricis? absit! quod si qui [*]( D ) adulterat opus dei, graue superioribus admittit. graue est enim crimen ut putes quod melius te homo pingat quam deus. graue est ut de te dicat deus: \'non agnosco colores meos, non agnosco imaginem meam, non agnosco uultum, quem ipse formaui. reicio ego quod meum non est. illum- quaere qui te pinxit, cum illo habeto consortium, ab illo sume gratiam cui mercedem dedisti.\' quid respondebis?

quod si graue [*]( E ) [*]( 3 Esai. 49, 16 17 I Cor. 6, 15 ) [*]( 3 pictus (alt.) n et pictus N 5 fuco (c ex g) m3 C \'m2 GP fugo 9C (s. m2 1x fuco) M\' ueritatem C et (m del.) GP expressa CV expraessa P 7 adquisito C (i pr. ex e m3) 9 tergitur GPશM\' tergeretur 3C 12 placeat MSB placeas cet. 13 deletum C (e alt. in ras. 2 litt.) 14 superiores C 15 nonne indignatur N (ille om. B), i quibus deitide om. dolet 17 tollam ergo N (apa5 cov) 18 qui P et m1 C\'i! quid G ml qua Y quis C m3 GS1 m2 WMSB, om. M\' 19 grimen pr. C (c 8. g m3) admittit... crimen om. OP, s. U; m2 G 20 homo quam deus pingat N 21 de te dicat CGP dicat de te N; graue est ut... deus om. V )

239
est adulterare opus dei, quid de illis dicemus qui inter- Sciunt opus dei, qui humanum sanguinem fundunt, qui uitam quam deus donauit extorquent, qui dicunt: tollamus iustum, quia inutilis est nobis? unde bene lectum est hodie: uulpes foueas habent et uolucres caeli nidos ubi requiescant, filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet. uulpis ergo se abscondit in fouea, aues se tuentur in nido: homo [*]( F ) non absconditur in fouea, sed decipitur. fouea uero os hominis est, fouea alta pectus est hominis, ubi sunt noxia et fraudulenta consilia, malae cogitationes. tu ambulas, et alius tibi fecit parat. in medio laqueorum ambulas, quos absconderunt tibi in uia inimici tui. omnia ergo circum inspice, ut effugias sicut dammula de retibus et sicut auis de laqueo. dammula retia aspectus uiuacitate declinat, auis euitat laqueos, si ad superiora se conferat et terrena superuolet; in superioribus enim nemo tendit retia, laqueum nullus abscondit. ideo cuius conuersatio in supernis est, huius non solet in praedam uenire captura. sed quid miraris, si homo decipiatur ab [*]( 132 A ) homine, quando filius hominis ubi requiesceret non habebat? et ille quidem talem hominem fecit, in quo caput suum reclinaret: sed posteaquam in pectore nostro non requies proximi coepit esse, sed fouea, posteaquam alter alteri nectere coepit insidias, quem iuuare deberet, caput suum Christus [*]( 3 Sap. 2, 12 4 Matth. 8, 20 12 Sir. 9, 13 (20) 18 Philipp. 3, 20 20 Matth. 8, 20 Luc. 9, 58 (Esai. 66, 2), ) [*]( 7 caput suum reclinet praeter capu in ras. C uulpes %\'SB et m2 GM 8 auis Cml VWMSB aues C m3 cet. tuentur II et m2 31 tuetur W ml cet.; fort. recte anis se tuetur 9 fouea alt. in ras. C 10 fraudolenta (v s. o) m3 C m2 GP 12 foues C (-8 m3) V quo V et corr. m3 U, m2 G 13 circum inspice C (-ce nit) GPV circum spice N 14 retibus C (i ex e m3) 17 tendet CV 19 uenire ΠΜSB ire N\' decipitar N\'MS 20 requiescere PV et (-et m3) C 22 posteaquam ex posquam ml C 23 posteaquam N sed posteaquam GV sed postquam CP alter alteri in ras. C )
240
auertit a nobis, sed postea tamen maluit illud morti offerre pro nobis. noli igitur esse fraudulentus, crudelis, inmitis, ut in te Christus caput reclinet. [*]( B )

IDemque cum feCIsset piscium beiuas, cum lecisset lerarum genera et bestiarum, non requieuit: requieuit autem, posteaquam hominem ad imaginem suam fecit. in quo requiescat audi dicentem: aut supra quem requiescam nisi super humilem et quietum et trementem uerba mea? esto ergo humilis et quietus, ut in tuo deus requiescat adfectu. qui non requieuit in bestiis multo magis non requiescit in pectore bestiali. sunt enim animi bestiales, sunt ferae [*]( C ) forma hominum indutae,-de quibus dicit dominus: adtendite uobis a falsis prophetis, qui ueniunt ad uos in uestitu ouium, intus autem sunt lupi rapaces. in his autem non requiescit deus, sed requiescit in moribus humanis, quos fecit deus ad imaginem suam et similitudinem, quando fecit uirum, qui non debet uelare caput suum, quoniam imago et gloria est dei. huius uiri animae dicit: ecce ego, Hierusalem, pinxi muros tuos. non dixit: \'pinxi uentrem tuum\', non dixit: \'pinxi inferiora tua\' sed dicit: \'pinxi[*]( D ) muros tuos- ualida se adserens homini murorum dedisse praesidia, ut si peruigil speculator in muris sit, obsidionis possit periculum propulsare. dicit itaque: <non tibi uoluptates [*]( 5 Gen. 2, 2 7 Esai. 66, 2 12 Matth. 7, 15 17 I Cor. 11, 7 18 Esai. 49, 16. ) [*]( 1 morte C offerre C (r pr. a. u. m3) 2 crudelis C (e ex i m3i 3 capud C 5 genera et N genere C (genera m3) Y et (corr. m2) G generet (corr. m2) P 7 aut exp. m3 C, om. B 9 ut VN et m2 GP et C et ml GP adfectum C (m eras.) 10 requiescet GPM\'B, fort. recte 11 peccatore CPV 14 uestituiri, m exp. m3 C m2 G uestimenta P uestitu ouium (tu ouium in ras.) V lubi C 15 autem C Trec. ergo cet. requiescit pr. Πશ\'B requieuit cet. dfis CG requiescit alt. DB requieuit cet. 20 interiora II (inferiora m2 P) dixit Pm2 N\'B 22 muris II portis N 23 uoluptatis C et (-es m2) GP )

241
dedi, non inlecebras cupiditatum, non incentiua luxuriae, non alieni decoris concupiscentiam, sed dedi tibi fundamenta muralia, dedi tibi turrium excelsa fastigia, in quibus constitutus expugnari ab hoste non metuas nec ingruentium [*]( E ) legionum terribilia licet temptamenta formides\'. denique habes in Esaia quia iusti anima dicit uel ecclesia: ego ciuitusciuitas munita, ego ciuitas obsessa, munita per Christum, obsessa per diabolum. sed non debet obsidionem uereri cui Christus adiutor est; munitur enim gratia spiritali et saecularibus periculis obsidetur. unde et in Canticis habes dictum: ego murus, et ubera mea turres. murus est ecclesia, turres eius sunt sacerdotes, quibus abundat [*]( F ) et de natural.bus uerbum et de moralibus disciplina.

2 cognosce ergo te, decora anima, quia imago es dei. cognosce te, homo, quia gloria es dei. audi quomodo gloria. propheta dicit: mirabilis facta est cognitio tua ex me, hoc est: in meo opere tua mirabilior est maiestas, in fiat hominis tua sapientia praedicatur. dum me intueor, quem tu in ipsis cogitationibus occultis et internis affectibus deprehendis, scientiae tuae agnosco mysteria. cognosce ergo te, homo, quantus sis et adtende tibi, ne quando laqueis inplicatus diaboli fias praeda uenantis, ne forte in fauces tetri illius leonis incurras, qui rugit et circuit quaerens quem: [*]( 133 A ) deuoret. adtende tibi, ut consideres quid in te intret, quid [*]( 6 Esai. 27, 3 (10) 11 Cant. 8. 10 14 l Cor. 11, 7 16 Psalm. CXXXVIU 6 23 I Petr. 5, 8 24 Matth. 15, 11 et 17 sqq. \' ) [*]( 1 cupiditatum N uoluptatum II luxoriae CN\' et (corr. m2) P luxoria (corr. m2) G 4 expugnare C et (-ri m2) GP 5 temtamenta C fpost m pr. raa.) et (corr. ml) G 8 diabulum W et corr. CGP 9 munitur C (ur in ras.) 10 obsidetur (i ex e) m3 C, m2 GP 11 et.. C turris GP 12 quibus (bus 8. u.) C 14 cognosce te... dei om. CG. in mg. m2 P, in quo o homo om. te 15 gloria alt. 31M\'MS, om. 91\' glorians CGV gloria. P gloriam B 16 dicat II (-it Pm2) 17 est alt. II est facta N 20 misteria n et (corr. ml) M 21 o homo MSB 22 diabuli Mf et (corr.) CGP thetii C et (h exp.) G et (tri in litura) V thedri (t s. d) P titri 91 (t alt. eras.) tetri M tethri B 24 deforet C ) [*]( XXXII. Ambr. pars 1, fue. 1. ) [*]( 16 )

242
ex te exeat. non de cibo dico, qui absorbetur et egeritur, sed de cogitatione dico, de sermone adsero. non intret in te alieni tori concupiscentia, non inrepat in tuam mentem, non rapiat oculus transeuntis feminae pulchritudinem, animus non includat, non sermo tuus temptamentorum machinas nectat, non in dolo prodat, non maledico proximum aspargat obprobrio. uenatorem te fecit deus, non expugnatorem, qui dixit: [*]( B ) ecce mitto uenatores multos, uenatores non criminis, sed absolutionis, uenatores non culpae utique, sed gratiae. piscator Christi es, cui dicitur: amodo eris homines uiuificans. sic mitte retia tua, sic mitte oculos tuos, sic mitte sermones tuos, ut nullum obprimas, sed adleues fluctuantem. adtende inquit tibi. sic sta, ne cadas, sic curre, ut ad brabium peruenias, sic certato, ut saepe decernas, quia legitimo debetur corona certamini. miles es,[*]( C ) hostem diligenter explora, ne tibi nocturnus inrepat; athleta es, manibus aduersario propior esto quam uultu, ne oculum feriat tuum. liber optutus sit, argutus incessus, ut inruentem effundas, cedentem occupes, uulnus uigilanti aspectu exeas, forti congressu repellas. quod si fueris uulneratus, adtende tibi, curre ad medicum, quaere remedium paenitentiae. adtende tibi, quia carnem habes, quae cito labitur. ueniat tibi bonus animorum medicus sermo diuinus, aspergat tibi oracula domini [*]( D ) tamquam medicamenta salubria. adtende tibi, ne fiat uerbum [*]( 8 Hier. 16, 16 10 Luc. 5, 10 (cf. Hier. 16, 16) 15 II Tim. 2, 5 19 Uerg. Aen. V 438 ) [*]( 1 absorbitur CV et (corr. m2) P 2 in te intret N\' 4 oculus tuus 31 transeuntes C (-is m3) 5 temtamentorum C 6 dolo N dolore n aspargat C aspergat cet. 7 uenetorem C (a s. e alt.) 8 ecce n ecce ego N 10 es MS Brux. (8. est) est cet. amodo eris homines ( *mod m ras. 2 litt. et eris ho; extra u.) C 13 adleues B alleues m2 CG absoluas %M\' ableues CG ml cet. fluctuantes Uind. et (-em corr.) Brux. 14 brabium M ml brachium V brauium M m2 cet. 15 milis C et (corr. m2) GP 17 proprior CNI et (r alt. exp.) GP 19 uigilanti C (t 1* ras.) uigilangi (t 8. g alt.) M 23 animorum CGV et ml P animarum P m2 N )
243
absconditam in corde tuo inicum; serpit enim sicut uenenum et letalia confert contagia. adtende tibi, ne obliuiscaris deum, qui fecit te, et ne nomen eius in uanum accipias..

Adtende tibi, lex dicit, ne cum manducaueris et satiatus fueris et domus aedificaueris et habitare coeperis et pecoribus tuis repletus fueris et auro et argento abundaueris et omnibus [*]( E ) quaecumque tibi fuerint in multitudine exaltes te corde et obliuiscaris dominum deum tuum. quid enim habes, homo, quod non accepisti? nonne haec omnia sicut umbra praetereunt? nonne domus tua haec puluis est et ruina? nonne haec omnia falsa? nonne saeculi thensaurus uanitas est? nonne tu ipse es cinis? respice in sepulchra hominum et uide quid ex te nisi cinis et ossa remanebunt, hoc est ex corpore tuo, respice, [*]( F ) inquam, et diedic mihi quia ibi diues et pauper sit ? discerne inopes ac potentes. nudi omnes nascimur, nudi morimur. nulla discretio inter cadauera mortuorum, nisi forte quia expleto fetent diuitum corpora distenta luxurie. quem audisti pauperem cruditate defunctum ? prodest illi inopia sua; exercet corpus, non canere. nec tamen audiuimus uox derelictum et semen eius quaerens panem, quoniam qui bene operatur in terra sua abundat alimentis. adtende ergo tibi, diues, quia et tu carnem portas sicut pauper.

adtende tibi. nauner. lenibus anima tua luci est. etsi [*]( 134 A ) caro mortalis, diuturna anima, etsi tibi deest pecunia, non [*]( 2 Deut. 8, 11; 5, 11 4 Deut. 8, 11-14 9 Eccles. 7, 1 10 Luc. 9, 47 12 Basil. III 212 A M. (II 21 E G.) 19 Psalm. XXXVI 25 ) [*]( 1 inimicum II (i iniquum s. «. m2 P) iniquum cet. 2 confert n (f infert 8. m2 P) infert N 3 et ne CGP ne N (s, u. m2 B) et Y 5 domos GMSB et m3 C m2 P>31 8 dum dfii N\' dum II (cx dfli C) MS dfii B homo in ras. C 9 accipisti PB _et corr. m3 C, m2 9t 11 falsa II fabula B (in mg. at falsa) N\'MS nonne saeculi th. uanitas est om. CG, in mg. m2 P thensaurus r (n exp.) thesaurus cet. 14 ibi om. %M\' et II quis A\'MB qui S 16 discretio C (i pr. ex e m3) grauius C (g in ras.) 17 Iuxuriae C luxorie G ml VHM\' et (v s. o) P luxuria G m2 MSB 18 cruditatem C et (m eras.) P crudelitate G (el eras.) V%M\' 22 tu om. CGVli, 8. u, m2 P 24 etsi Pm2N si CGV et ml P ) [*]( 16* )

244
deest gratia, etsi non est domus ampla, non diffusa possessio, caelum patet, terra libera est. omnibus in conmune elementa donata: sunt, patent aeque diuitibus atque pauperibus ornamenta mundi. numquid pulchriora pretiosissimarum domorum aurata laquearia quam caeli facies stellis insignita fulgentibus ? numquid latiora diuitum rura quam spatia terrarum? unde [*]( B ) ad eos qui domum ad domum, uillam ad uillam iungunt dictum est: numquid soli habitabitis super terram? maiorem domum tu habes, pauper, in qua clamas et exaudiris. o Istrahel, inquit propheta quam magna est domus dei et ingens locus possessionis eius! magnus et non habet finem, altus et inmensus. domus dei diuiti est communis et pauperi; difficile tamen est diuitem intrare in regnum caelorum. sed forte doleas quod nullum tibi auratorum lychnorum lumen refulgeat: sed n.ulto inlustrior tibi[*]( c ) lumine inluminent luna resplendet. de hieme forsitan querensquereris, quia nulla tibi hypocauta indicat ignibus uaporentur: sed habes solis calorem, qui tibi orbem terrarum temperet et hiberno te defendat a frigore. an illos beatos putas, qui seruitiorum sequentium stipantur cateruis? sed qui alienos pedes requirunt suis uti nesciunt; denique a paucis praeceduntur, a plurimis portantur, nisi forte illud miraris, quod abundant auro argento pecunia. quantis abundant uides, [*]( D ) quantis egeant non uides, sed eburneis lectis accumbere [*]( 4 Basil. III 212 C (II 22 C) 7 Esai. 5, 8 10 Baruch 3, 24 sq. 13 Matth. 19, 23 20 Basil. III 212 D (II 22 D) Uerg. Aen. IIII 136 ) [*]( 2 helementa C (h eras.) Y elementa (e alt. ex i m2) GP 3 atque in ras. min. spatii C 5 quam C (a ex e m3) stillis M et corr, m3 C, m 2% insignata corr. m3 C, m2 GP 7 uillam pr. II et uillam C (et 8. u.) m3 N 10 israhel uel isrt libri 13 est tamen N\' diuite C (-ti m3) V 14 regnum Pm2 N regna Pm1 CGV doles WM\' et (e ex a m2) 9T 15 lychnorum Q!M\' lycnorum 21\' lychanorum M et (a eras.) S lignorum UB 16 resplendit M\' et corr. m3 C, m2 Pi( 17 hypocauta MSB ypocauta C et ml GP ypocausta GP m2 VN\' anhelantibus G m2 N 19 beatus C (-os m3) 20 seruorum N\'B stipantium C stipantu. P (r 8. ras.) 23 abundant alt.] abundat C babundat G (h exp. m2) habundent B; malim abundent 24 egeat G )
245
pretiosum putas et non consideras pretiosiorem esse terram, quae pauperi toros graminum sternit, in quibus dulcis requies, suauis est somnus, quem ille aurea conpositus sponda tota peruigil nocte quaerit et non capit. o quanto te ille beatiorem effugit uigilans quiescentem! illud praeterea, quod multo est praestantius, quoniam iustus, qui hic eguerit, unus abundabit [*]( B ) et qui hic laborem unum illic consolationem habebit, qui autem hic receperit bona illic mercedem eorum sperare non poterit; paupertas enim mercedem suam reseruat, census absumit.

adtende ergo tibi, pauper, adtende, diues, quia et in paupertate et in diuitiis temptamenta sunt. ideoque sapiens dicit: diuitias et paupertatem ne dederis mihi. et qua ratione hoc. petierit dicit: satis est homini habere quod sibi sufficit iuuenes diuitiae ut epulis uentrem ita animum curis [*]( F ) sollicitudinibusque distendunt. ideoque petit constitui sibi quae opus sunt et sufficientia, ne repletus inquit mendax fiam et dicam: quis me uidet? aut factus pauper furtum faciam et iurem nomine domini. fugienda igitur uel eleuatae sunt temptamenta mundi, ne pauper desperet, ne opulens insolescat. scriptum est enim: \'cum expuleris gentes et coeperis uti terris eorum, ne dicas: uirtus mea et neque*. [*]( 12 Prouerb. 24, 31 (30,8) 16 Prouerb. 24, 32 (30, 9) 20 Deut. 8,17 ) [*]( 2 toros M thorus CM\' et (thoros m2) G n thoros cet. 3 isponda G 4 peruigiii CPશМ\'B 5 praetereo o, haud recte 6 quid C 7 toljeraaerit CGP tollerauit V 8 receperit C (re in ras.) mercedem G (e ex i m3) 10 et om. M\', 8. u. m2 %\'B 11 in om. N\' temtamenta C ideoque C (e pr. ex i m3) 13 ratione hoc petierit MS ratione (rationyrp, e 8. ụṃ m3 C, rationem P) hoc petierit hoc II (hoc aU, exp. m3 C, m2 P) B ratione petierit hoc N\' est nest enim N 14 sibi C (bi 8. u.) sufficit G m2 suficit %\' (su in ras. m2) effecit 81 efficit G ml cet. 15 ideoque C (e pr. ex i m3) 16 sunt ad G m2 (ad s. eti sufficientiam II (m exp. P) 19 uel in ras. m2 S, et Brux. Dill. Tell. Uind. disperit C disperet M\' et (corr. m2) %M p0st desperet add. et S, diues B 20 opulens N diues (diuis C) opulens n )

246
sic est qui opes suas merito ascribit suo et ideo quasi probatus proprium non agnoscit errorem, sed longo trahit fune peccatum. nam si credat quod accessio pecuniae aut fortuiti [*]( 13:) A ) euentus aut turpis astutiae sit, non habet locum insolentia in quibus aut nulla laus et inanis labor aut cupiditas inuerecunda sit modum nesciens ponere uoluptati.

Sed iam de ipso aliqua dicenda sunt corpore hominis, [*]( B ) quod praestantius ceteris decore et gratia esse quis abnuat? nam etsi una atque eadem omnium terrenorum corporum uideatur esse substantia, firmitudo et proceritas quibusdam maior in bestiis, forma tamen humani corporis est nec, status erectus et celsus, ut neque enormis proceritas sit neque uilis et abiecta pauxillitas. tum ipsa habitudo corporis suauis et [*]( C ) grata, ut neque beluina uastitas horrori sit nec gracilitas tenuis nec.