Expositio Evangelii secundum Lucan

Ambrose, Saint, Bishop of Milan

Ambrose. Sanctii Ambrosii Opera, Pars Quarta (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 32.4). Schenkl, Karl, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1902.

quia iam securis ad radices arborum posita [*](3,9) est. exempli autem ideo facta mutatio est, ut illo [*]( B ) conparationis processu quidam intellegatur hominis clementior iam profectus. nam illi ante deformes ad usum, nudi ad ornatum, steriles ad fructum, inrationabiles ad profectum iam in arborum speciem figurantur, quae rationabili quodam naturae munere decorae ad usum, ad aspectum uenustae, ad fructum opimae surgunt cacuminibus, funduntur bracchiis, replentur fructibus, frondibus uestiuntur. atque utinam nos fecundarum usum arborum possimus imitari meritisque crescentibus [*]( C ) longaeuae humilitatis radice fundati sublimes ab humo, decori ad speciem adultos fructuosorum operum uertices erigamus, ne euangelici securis agricolae trunci radicem siluestris excidat. uae enim mihi est, si non euangelizauero — sed uox ista apostolica est — uae mihi est, si non peccata defleuero; uae mihi, si non media nocte surrexero ad confitendum tibi; uae mihi, si dolum proximo meo fecero; uae, si locutus non fuero ueritatem. iam ad radicem securis est; faciat fructum [*]( D ) qui potest gratiae, qui debet paenitentiae. adest dominus, qui fructum requirat, fecundos uiuificet, steriles deprehendat. anni [*]( 2 Esai. 1, 10 3 Act. 23, 3 18 Matth. 3, 10 20 I Cor. 9, 16 22 Pe. 118, 62 23 Ps. 14, 2 sq. 25 Luc. 13, 6 26 Luc. 13, 7 ) [*]( 2 manantea sed (et 8. sed m3) P 9 praecesau GγΤ processu (o ex e) E in (8. u. m3) homines P 14 opimae (0 9. u.) A bracchiia AP brachiis cet. 15 et frondibua X 18 adultua A 19 euangelici AaCx euangelice (a 8. g m3, sed eras.) P euangelicae B euangelica LX securi P (-is m3) L agricolae (e eraa.) P agricola a 20 enim 001. a 22 mihi est PLχ. 23 mihi eat a loquutua FtcV 24 iam A, om. cet. est posita X et (poaita in mg. m2) F )

tres sunt ei quo uenit et fructum in Iudaeis inuenire non potuit: utinam inueniat in nobis! iussurus est succidi infructuosos, ne terram occupent. sed qui adhuc non habent fructum conentur at adferant in futurum. bonus ille cultor agri interueniet pro nobis infecundis, pro nobis infructuosis, ut detur [*]( E ) spatium, patientia deferatur, ne forte et nos aliquem fructum deo ferre possimus.

singulis quoque generibus hominum [*](3,11-14 ) conueniens tribuit sanctus Baptista responsum, unum omnibus, ita publicanis, ne ultra praescriptum exigant, militibus, ne calumniam faciant, praedam requirant, docens idcirco stipendia constituta militiae, ne dum sumtus quaeritur, praedo grassetur. sed haec et alia officiorum praecepta propria singulorum, [*]( F ) misericordia conmunis est usus, ideo conmune praeceptum, omnibus officiis, omnibus aetatibus necessaria et ab omnibus deferenda. non publicanus, non miles excipitur, non agricola uel urbanus, diues et pauper, omnes in conmune admonentur, ut conferant non habenti; misericordia enim plenitudo uirtutum est. et ideo omnibus est proposita perfectae forma uirtutis, ne uestimentis alimentisque suis parcant. misericordiae tamen ipsius pro possibilitate condicionis humanae mensura [*]( 1307 A ) seruatur, ut non sibi unusquisque totum eripiat, sed quod habet cum paupere partiatur.

Aestimante autem populo et cogitante in cordibus [*](3,15 iq. ) suis de Iohanne, ne forte ipse esset Christus, respondit dicens: ego quidem uos baptizo in aqua in paenitentia. uidebat ergo Iohannes cordis occulta. sed consideremus cuius haec gratia. quemadmodum autem prophetis palam fiant [*]( B ) [*]( 25 Matth. 3, 11 ) [*]( 1 et om. C, 8. u. M2 B 2 infructuoaas PL 8 quia AX (a exp. it V) habent AX (n ezp. KV) habet cet. 4 conentur ut adferant A et wi2 F conetur ut adferat F m1 cet. 5 pro nobis pr. bis A 6 ne (a. I si M3) P, (E. T ut m2) F 7 ferre d5 x 8 baptista iohannes EjT 10 ne praedam LX 12 praeceptam (m eras.) P 13 misericordiae PL Gratiam codd. aliquot et (ae ex a m2) E 14 necessariae tam omnibus PL ab] ob A 21 seruiatur L seruetur Gratianus 25 baptizo U08 a, uos om. G in ante aqua om. A 27 cuius] et nos (in mg. m3 cuiua) A nam quemadmodum (om. autem) ĄT fiunt X ) [*]( 6. )

cordis occulta Paulus ostendit dicens: occulta quoque cordis eius manifesta fient, et procidens in faciem adorabit deum pronuntians quod uere deus est in uobis. dei ergo munus est, qui reuelat, non uirtus hominis. qui diuino magis adiuuatur beneficio quam naturali cernit officio. quo autem proficit ista cogitatio Iudaeorum nisi ut secundum scripturas uenisse Christum probetur? erat enim qui exspectabatur et ipse utique qui exspectabatur, non is qui [*]( c ) non exspectabatur aduenit. quid autem ineptius quam quod qui in alio aestimatur in se ipso esse non creditur? quem 10 per mulierem uenturum putabant per uirginem uenisse non credunt. quae deo secundum carnem dignior generatio quam ut inmaculatus dei filius inmaculatae generationis seruaret etiam in suscipiendo corpore puritatem? et utique diuini aduentus signum in uirginis partu, non in mulieris constitutum est.

ego inquit uos aqua baptizo. cito probauit non esse [*]( D ) se Christum, qui uisibili operetur officio. nam cum ex duabus naturis homo, id est ex anima subsistat et corpore, uisibile per uisibilia, inuisibile per inuisibile mysterium consecratur; aqua enim corpus abluitur, spiritu animae delicta mundantur. aliud agimus, aliud inuocamus, licet etiam in ipso fonte sanctificatio diuinitatis adspiret; non enim aqua omnis ablutio est, sed haec inter se diuisa esse non possunt et ideo aliud [*]( E ) [*]( 1 I Cor. 14, 25 15 Esai. 7, 14 ) [*]( 1 Paulus 8. u. m3 A, qui om. ostendit dicens occulta 3 adorabit AET adorauit P (b 8. u m3) cet. dum Αχ 6 profecit AC 8 his (h eras.) PCiz 9 non om. 0, a. u. m2 V 10 his (h eraa.) PC 11 uenisse per uirginem PB 13 ut 8. u. m3 A, om. B 14 diuina (-ni m3) P 15 partum (m del. uel eras.) X 17 duabus αCγ et (a ex 0 m2) AFGTV duobus cet. 18 naturis ΑαCGγΤ et (is in ras. m2) V naturalis E (al eras) cet. est s. u. P uieibile per uisibilia (inuisibilia a) inuisibile (in s. u. Â, et inuisibile n, per uisibilia inuisibile om. G) per inuisibile (uisibile add F, del. m2) AaBCXx uiaibile per inuisibile per uieibilia inuisibilia per uisibile P et (qui uisibile post per inuisibile add.) L 20 sps (s. m3 spu) P 21 agimus et aliud X 22 adspiret (i ex e m3) P )

fuit baptismum paenitentiae, aliud est baptismum gratiae, istud ex utroque illud ex uno. nam cum delicta conmunia sint mentis et corporis, purificatio quoque debuit esse conmunis. et bene sanctus Iohannes se intellexisse significans quid in cordibus cogitarent et quasi non intellexerit declinans maiestatis inuidiam non uerbo, sed opere declarauit non esse se Christum. opus enim hominis est gerere paenitentiam delictorum, dei munus est gratiam inplere mysterii.

uenit autem [*]( F ) [*](3,16) fortior me. non conparationem fecit, ut ipso se tantum fortiorem dixerit Christum — neque enim inter dei filium et hominem ulla poterat esse conlatio — sed quia multi fortes. nam et diabolus fortis; nemo enim potest uasa fortis diripere nisi prius adligauerit fortem. multi ergo tortes, fortior nemo nisi Christus. denique eo usque non fecit conparationem, ut addiderit: cuius non sum dignus calciamenta portare, euangelicae praedicationis ostendens in apostolos [*]( 1308 A ) gratiam esse conlatam, qui sunt calciati in euangelium.

uidetur tamen ideo hoc dicere, quod plerumque Iohannes personam accepit populi Iudaeorum. unde ad hoc referunt quod ait: illum oportet crescere, me autem minorari, quod oporteret minorem fieri populum Iudaeorum, crescere in Christo populum Christianum. denique et Moyses accepit personam populi, sed et ille calciamentum non dominicum portabat, sed pedum suorum. et isti calciati sunt calciamentum [*]( B ) [*]( 12 Marc. 3, 27 15 Matth. 3, 11 17 Ephea. 6, 15 20 Ioh. 3, 30 ) [*]( 1 baptisma PL eat baptismum gratiae AaBC est gratiae PX gratiae est X gratiae L 2 istud baptisma P istud baptismum L utrosque F (a eras.) Y (utrisque m2) utrasque 0 (utrosque m2) n (utroque m2) utroque G 5 se declinans P 6 se esse B, se om. a 9 comparatitionem (ti eras.) A 10 xp* (o eras. et a. m m2) P ipo L xpm (o 8. tp m2) 0 11 conparatio FKV comparatio LO 12 fortis est C 13 mulier (er s. u.) P ergo] enim AT fortis Pa 18 in eo C 19 accipit PBG 20 minui PBL; ef. de ben. patr. 47 oportet 0 et (-eret corr.) ml π, m3 P 22 accipit Pa 24 calciamentum P (i to 8. tum mS) calciamento Εγ T )

fortasse non suorum pedum, ille autem soluere calciamentum pedum iubetur suorum, ut animi eius gressus et mentis corporei nexus uinculis absolutus iter spiritale gradiatur. apostoli autem calciamentum deposuerant corporale, quando missi sunt sine calciamento, sine uirga, sine pera, sine zona, sed non statim domini calciamenta portarunt. fortasse post resurrectionem portare coeperunt; ante enim ne cui gesta domini dicerent monebantur. denique postea his dicitur: ite in orbem [*]( C ) uniuersum et praedicate euangelium, ut euangelicae praedicationis uestigium proferentes toto dominicorum seriem circumferrent orbe gestorum. est igitur calciamentum nuptiale euangelica praedicatio. sed de hoc oportunius aliquid in aliis explicabimus.

ipse uos baptizabit in spiritu sancto et igni habens [*](3,16 sq. ) uentilabrum in manu sua et purgabit aream suam et congregabit triticum in horreum suum, paleas autem[*]( D ) conburet igni inexstinguibili. habens uentilabrum in manu. uentilabri indicio discriminandorum dominus declaratur ius habere meritorum, eo quod dum frumenta in area uentilantur, plena a uacuis, ab inanibus fructuosa ueluti quodam aurae spirantis examine separantur. per hanc igitur conparationem dominus ostenditur quod iudicii die solidae merita fructusque uirtutis ab inanis iactantiae exiliumque factorum [*]( E ) infructuosa leuitate discernat perfectioris meriti uiros locaturus in mansione caelesti. ipse enim perfectior fructus est, qui [*]( 1 Exod. 3, 5 4 Matth. 10, 9 sq., Marc. 6, 8, Luc. 10, 4 7 Luc. 8, 56 8 Marc. 16, 15 12 cf. lib. VII ss. 44 sqq. ) [*]( 1 pedum non suorum (om. fortasse) i 2 egresaus X 4 deposaerunt Xx 5 statim dl i 8 admonentur ET admonebantur i 12 opportunius B oportunus L aliquid om. G, aliquod L ezplicauimus AX 13 baptizauit αγΟπΤ et (-bit m2) BEFGY 14 purgauit Οπ et (corr. m2) PBFGV 15 orreum ÂCπ 16 comburit A igni conburet X igne P 17 discernendorum aB declaratur (ra 8. u.) P 20 seperantur (a a. e m3) P 21 ostenditur quod dominus a 23 perfectionis P (r 8. n m3) L perfectior est X (perfectioris m2 FOY) meritis P (s eras.) L )

meruerit eius esse conformis, qui sicut granum tritici cecidit, ut plurimos fructus adferret in nobis, inuisus paleis, inanibus meritis non amicus. et ideo ante eum ignis ardebit non natura sui noxius, utpote qui mala inprobitatis exurat, splendorem probitatis adcumulet.

Factum est autem cum baptizatus esset omnis [*]( F ) [*](3,21 aq. ) populus et Iesu baptizato et orante apertum est caelum et descendit spiritus sanctus corporali specie sicut columba in ipsum et uox de caelo facta est: filius meus es tu, in te conplacui. baptizatus ergo est dominus non mundari uolens, sed mundare aquas, ut ablutae per carnem Christi, quae peccatum non cognouit, baptismatis ius haberent. et ideo qui ad Christi lauacrum uenerit peccata deponit. pulchre autem in his quae a ceteris dicta sunt sanctus Lucas euangelista conpendium sumsit et intellegendum magis [*]( 1309 A ) quod a Iohanne dominus baptizatus est quam expressum reliquit. quae autem dominici causa baptismatis dominus ipse declarat dicens: sine modo; sic enim decet nos inplere omnem iustitiam.

cum igitur tanta ad exaedificationem ecclesiae suae diuino deus fauore concesserit, ut post patriarchas prophetas angelos unigenitus descenderet dei filius et ad lauacrum ueniret, nonne uere atque diuine de ecclesia [*]( B ) cognouimus dictum: nisi dominus aedificauerit sibi domum, in uanum laborauerunt qui aedificant eam? nec mirum si homo aedificare non potest, qui non potest custodire: nisi dominus custodierit ciuitatem, in uanum uigilauerunt [*]( 1 Ioh. 12, 24 8 PS. 96, 3 12 II Cor. 5, 21 18 Matth. 3, 15 20 Hebr. 1,1 23 et 25 PB. 126, 1 ) [*]( 1 meruit aBC eine 8. u. A caedit X (e exp. m2 OV) 2 adferat X 3 amicos (u 8. o m2) A amictus X 5 adcolumet A adcomulet X (corr. m2 FOV) 12 eius (e s. u. m2) A 13 ad (d 8. u.) A 17 dominici (ci 8. u. m1) sit (8. w. m3) P dna (a in ras.) P 18 implere (1 8. u.) P 19 igitur] enim 7, qui mox om. ad exaedificationem AL et (ei eras.) P aedificationem cet. 20 suae om. T 21 ante prophetas add. post X dl filius transcenderit T 23 sibi exp. 0, om. T 26 cnstodierit (rit ex ret m2) P )

qui custodiunt eam. haec de quodam psalmo. audeo tamen etiam ego dicere quod homo uiam non possit adoriri, nisi dominum habeat praeuiantem. unde scriptum est: post dominum deum tuum ambulabis et: a domino diriguntur uiae uiri. denique ille perfectior qui intellegeret se sine[*]( C ) domino ambulare non posse. uias inquit tuas edoce me. et ut ad historiam ueniamus — non enim simplicem tantum rei gestae seriem debemus haurire, sed etiam actus nostros ad aemulationem scriptorum referre — ex Aegypto populus exiuit. nesciebat uiam, quae ad terram duceret sanctam. misit deus columnam ignis, ut per noctem populus uiam disceret. misit etiam per diem columnam nubis, ut neque ad sinistram neque [*]( D ) ad dextram declinarent. sed non es talis, homo, ut merearis et tu ignis columnam; non habes Moysen, non accipis signum; nunc enim post aduentum domini fides exigitur, signa conduntur. time dominum et praesume de domino; inmittet enim angelos dominus in circuitu timentium eum et eripiet eos. uides utique quia ubique domini uirtus studiis cooperatur humanis, ut nemo possit aedificare sine domino, nemo custodire sine domino, nemo quicquam incipere sine [*]( E ) [*]( 3 Deut. 18, 4 4 Prouerb. 20, 24 6 Ps. 24, 4 10 Exod. 18, 21 sq. 16 Ps. 33, 8 18 Augustinus contra duas epist. Pelage IIII 11, 80 (uides... 20 incipere sine domino), de gratia Christi 44, 48 (uides ... p. 89, 2 facite) 19 Ps. 126, 1 ) [*]( 1 tamen om. i 2 non possit uiam y 5 ille s. u. P intellegeret (t alt. s. u.; in mg. m3 al. intellexerit) A sine dno se PaL 6 inquit tuae ΑΒχ tuas inquit cet. 8 audire Aa. 9 populus (po a. u. m2) A 11 per noctem scripsi per columnam libri (columnam temere ex antecedentibus repetitum); per noctem post deus inseruit ed. Rom. 12 nubis AaC, om. cet. a sinistra P (ad sinistram m3) aBL per (8. m2 ad) sinistram G 13 ad dextram A ad dextera πL a dextra B ad dexteram cet. declinarent (n alt. 8. u.) G declinaret TX 14 habens. X (n exp. V) 15 condantur P (v s. a m3) aFLOV 16 deum AO praesume euanidum in Å; s. scr. m2 pRĘUEM inmittet B inmittit cet. 17 angelus AuL dni A 18 utique B Augustinus ubique cet. ubique A Augustinus, om. cet. 20 nemo ... domino in mg. inf. P quidquam a incipere bonum sine A )

domino. et ideo iuxta apostolum: siue manducatis siue bibitis, omnia in gloria dei facite, in nomine domini nostri Iesu Christi; in duabus enim epistulis alibi in nomine domini nostri Iesu Christi, alibi in gloria dei facere te praecepit, ut scias eandem esse patris et fili gloriam eandemque uirtutem nec in aliquo circa sui diuinitatem patrem et filium discrepare, qui circa praesidia nostra non discrepant. docuit igitur me Dauid quod nemo sine domino aedificet [*]( F ) domum, custodiat ciuitatem.

docuit etiam me Moyses quod nemo nisi deus fecerit mundum; in principio enim fecit deus caelum et terram. docuit etiam quod hominem deus opere suo fecerit nec otiose posuit: finxit deus hominem de limo terrae et insufflauit in faciem eius flatum uitae, ut actum quendam dei circa aedificationem hominis usu quodam corporalis operationis aduertas. docuit etiam quia et mulierem deus fecit; inmisit enim deus soporem in Adam, et dormiuit; et sumsit unam costam de latere eius et repleuit carnem eius. et aedificauit dominus [*]( 1310 A ) deus costam, quam sumsit ab Adam, in mulierem. non frustra, ut dixi, corporalibus quibusdam manibus circa Adam et Euam Moyses deum inducit operantem. mundum deus fieri iussit, et factus est, et uno uerbo opus mundi scriptura indicat absolutum; ad hominem uenitur, et manus ipsas quodammodo studuit tibi propheta dei laborantis ostendere.