Naturalis Historia

[*](Hesiod. fr. 163 Göttl. Auson. XXXII 1–9.—) De spatio[*](desparatio R. desper- a. de spa////o F1) atque longinquitate vitae homiuum non locorum modo situs, verum ettempora[*](et tempora D coll. § 155. exempla ll.v) ac sua cuique sors nascendi incertum[*](an incertum iudicium?) fecere. Hesiodus, qui primus aliqua de hoc prodidit, fabulose, ut reor, multa[*](mul- ta de v) hominum aevo praeferens[*](praeferens ego. ref- ll.v), cornici novem nostras attribuit aetates, quadruplum[*](quadrupum F. -pe- dū a) eius cervis, id[*](in (pro id) F1a) triplicatum corvis, et reliqua fabulosius in phoenice ac Nymphis.[*](Anacr. fr. 8 Bergk. Lucian. macrob. 10. Phlegon fr. 29 IV Mü.— (9–16) Val. M. VIII 13 ext. 5–7. Aug. CD XV 9. 12. Theopomp. fr. 69. Hellan. fr. 89. Damast. fr. 6. Ephor. fr. 24 Mü. Cens. DN 17, 3. Alex. Polyh. fr. 30 Mü. Xenoph. FHG III 209 n. - (p. 54, 1–5) Aug. CD XV 12. Sol. 1, 34. Plut. Numa 18 ext. Macrob. I 12, 2.) Anacreon poeta[*](in hoc nice F1a. in poemate F2) Arganthonio [*](Arganthonio B. -tonio v. archant- F2. arguant- (-uat- R) r) Tartesiorum regi CL[*](CLII Augustin.) tribuit annos, Cinyrae Cypriorum decem annis amplius, Aegimio[*](egemio R. emigio a) CC, Theopompus Epimenidi Gnosio CLVII[*](CLVII v(D). cluih D2. clui D1F. duih E1a. CLIII r H. cfr.§ 175 et Val.); Hellanicus quosdam in Aetolia Epiorum[*](aetolia ephiorum F2R2.-liepio- R1. etholie pio- a) gentis ducenos[*](ducenos ego. -ntos v. -nta ll. CC H) explere, cui adstipulatur Damastes[*](Damastes G. -mi- ates ll.v) memorans Pictoreum[*](pictoreum R(?)E2v. -rum E1a. -rium DF. Titor- mum U 164) ex his praecipuum corpore viribusque etiam CCC vixisse, Ephorus[*](uixiss& ephorus F1. -sse teph- a) Arcadum reges tricenis annis, Alexander Cornelius Dandonem[*](Can- donem Fd) quendam in Illyrico D[*](D om.F1a) vixisse, Xenophon[*](nophon F. -hom a) in periplo[*](in periplo G. -iplu D. -ip F2. -etri//// F1. -etriplu EadTs. -etropu R. Impetrim C. -trim Pu v) Lutmiorum[*](lutmiorum ll.S. lutinio- dsv. Latinorumque C. maritimorum (om. insulae) G. Thyniorum H1coll. V 151. Tyrio- rum H2. Latmiorum Salm. e Val. Latriniorum U coll. IV 97) insulae[*](insule F1a. -ula F2) regem DC atque, ut parce mentitus, filium eius DCCC. quae omnia

inscitia temporum acciderunt. annum enim alii aestate[*](aestate unum va.D) determinabant et alterum hieme, alii quadripertitis temporibus , sicut Arcades, quorum anni trimenstres fuere, quidam lunae senio, ut Aegyptii. itaque apud eos[*](eos aliqui et va.D) et singula[*](singuli dD) milia annorum vixisse produntur.[*](Herod. I 163. Cic. Cato 69. Cens. DN 17, 3.— Polyb. XXXVII 10, 1. Cic. Cato 13. Val. M. VIII 13 ext. 4. 1. 2. Cens. DN 15, 3.— (9) Liv. XXX 26, 7. Val. M. VIII 13, 3.4.— cfr. supra § 62. XI 223.) sed ut ad confessa transeamus, Arganthonium[*](arcanthonium D.-toniū a.-dorium R. archantonium Ed. -adonium F.cfr. §154) Gaditanum LXXX annis regnasse prope certum est; putant quadragensimo coepisse. Masinissam LX annis regnasse indubitatum est, Gorgian[*](gorgoniam R.-niani a. gorg////an F1) Siculum CVIII vixisse . Q. Fabius Maximus LXIII[*](LXVI F2. LX//// F1. LXVIII a) annis augur fuit. M. Perpenna [*](perenna F1a (item 11). Perperna S) et nuper L. Volusius Saturninus omnium, quos in consulatu sententiam rogaverant, superstites fuere. Perpenna septem reliquit ex iis[*](his Fa) quos censor legerat; vixit annos LXXXXVIII[*](LXXXXVIII (D?)Rv. -VII Eadz. LXXXVI/// F1.-VIII F2).[*]((16) Val. M. ib. 1. 2. 6.—) qua in re et illud adnotare succurrit, unum omnino quinquennium fuisse quo senator nullus moreretur, cum Flaccus et Albinus censores lustrum condidere, usque ad proximos censores, ab anno urbis DLXXVIIII[*](DLXXVIII Ez.-V a). M. Valerius Corvinus[*](Coruinus v e Val.. cornelius ll) centum annos inplevit, cuius inter primum et sextum consulatum XLVI anni fuere. idem sella curuli semel ac viciens sedit, quotiens nemo alius. aequavit eius vitae spatia[*](spatium va.S) Metellus pontifex.

[*](Cic. Cato 60. 30. (Plut. Mar. 28 ext.) — Sen. ep. 77, 20.)Et ex feminis Livia[*](leuia a) Rutili[*](Rutilii Ber.-lia ll.zv) LXXXXVII[*](LXXXX a.-XVI RSJ) annos excessit, Statilia[*](Statilia v. sattilia (sati- a) ll. strati- z) Claudio principe ex nobili domo[*](modo F1a) LXXXXVIIII, Terentia Ciceronis CIII, Clodia[*](odia F1a) Ofili[*](ofelli F2va.G) CXV, haec quidem etiam

enixa quindeciens. Lucceia mima C annis in scaena pronuntiavit . Galeria Copiola emboliaria reducta est in scaenam C.[*](G. a. Cn. va.H) Poppaeo[*](Poppaeo Ed(?)H. pompeo FRT.-peio av) Q. Sulpicio cos. ludis pro salute Divi Augusti votivis annum CIIII[*](CIIII F2E2v. ///II/// F1. VIII r. VIIII dT) agens[*](agens, quae va.S); producta fuerat tirocinio a M. Pomponio[*](pōpinio R.-peio va.G. -pilio SJ) aedile[*](aedili va.S) plebis C. Mario Cn. Carbone cos. ante annos XCI[*](XCI E2v(H). XD DdR. X E1a. XV F2. ///// F1. XCIX Dal. XC SJ) , a[*](ad F1) Magno[*](magno v. marco ll) Pompeio magni theatri dedicatione anus pro miraculo reducta.[*]((14) Mucian. fr. 16 Brunn.) Sammullam[*](Sāmulla (D?)Fdv(D). -ulāRVerc. (H). -ula a. Samullam G.-ulam L) quoque CX annis[*](centum annis SJ errore) vixisse auctor est Pedianus Asconius. minus miror Stephanionem, qui primus togatus[*](togatas (Sabell.) H Brot.) saltare instituit, utrisque[*](utriusque F1ava.C) saecularibus[*](& F2in ras.Rdv. CL r) ludis saltavisse[*](saltauisse ego. -uit sed ll. -tasse (-tauisse S) et v), Divi Augusti et quos Claudius[*](Claudius R(?)v. CL. F2. om.r) Caesar consulatu suo quarto fecit, quando LXIII[*](LXXXIII R) non amplius anni interfuere, quamquam et postea diu vixit. in Tmoli[*](timoli a) montis[*](mtis F1) cacumine, quod vocant Tempsin[*](tempsim a.-int R. Cempsin Toma-schek) , CL annis vivere Mucianus auctor est, totidem annorum[*](annor??? (vel annis) ego coll. § 164. annos ll.v) censum[*](censum F2zG. om.Ea. centum r. item censum v) Claudi[*](Claudi R(?)v.CL. r. id est CL z) Caesaris censura T. Fullonium[*](Fullonium (DE?) v. fall- FR. foll-a) Bononiensem, idque collatis censibus, quos ante detulerat, vitaeque argumentis — etenim curae principi[*](principi id D. -pio ll. -pi v)id[*](id curae R(?)vaD) erat — verum apparuit.

[*](Beros. fr. 23 Mü. Cens. DN 17, 4.— cfr. Firm. math. IV prooem. 5.) Poscere videtur locus ipse sideralis scientiae[*](scientia F1Ra) sententiam[*](sententiam om.DF1d1) . Epigenes[*](epigenes R2 (in marg.) v. -nis F2. om.R1. si r) CXII[*](CXV F2. CXXII va.H) annos inpleri negavit posse, Berosus excedi[*](excedi D(?) v(J). -dit rS) CXVI[*](CXVII Rva.H(SJ)). durat et ea ratio, quam Petosiris

ac N e cep sos[*](nechepsos F. necephsos a) tradidere[*](tradidere R2D. -ri r.-re et S. -runt J.-runt et v) (tetartemorion[*](tetartemorion F2C cum Budaeo (J). -ma- rion r. tartemorion S. trimo- v.) appellant[*](appellant v. -llat ll) a trium signorum portione), qua posse in Italiae tractu CXXIIII[*](CXXVII F2.-VI va.H) annos vitae contingere apparet. negavere illi quemquam LXXXX partium exortivam mensuram (quod anaphoras vocant) transgredi , et has ipsas incidi occursu maleficorum[*](maleficorum Verc. -ciorum ll.v) siderum aut etiam radiis eorum solisque. Aesculapi[*](Aesculapi ego. esculapius a. escol- E. scol- r.del.F2zv. schola TH) rursus[*](rursus ll.ego. om.z.add. esculapi F2. scol- R. scul- r. Aescul- v) secta[*](secta (P)G2. secuta ll.H. sententiam secuti v) , quae[*](que F1R1a. qui zva.G) stata[*](stata uitae F2G. statuite DF1Ea.-uit Rd.–uta uitae v) vitae spatia[*](spitia F1. spatia uitae R2d2) a stellis accipi dicit, quantum[*](sed quantum Rd(?)va.D) plurimum tribuat, incertum est.[*]((11) Gell. III 10, 9. XV 7, 4. Cens. DN 14, 9.) rara autem esse dicunt longiora quidem tempora[*](quidem tempora qm??? ego. tempora quidem (quid est DFa) qm??? ll. -ora quandoquidem v), quoniam momentis horarum insignibus lunae dierum, ut VII atque XV[*](XV ll.zH.IX C. XXIIII v) , quae nocte ac die observantur, ingens turba nascatur scansili annorum lege occidua, quam climacteras appellant[*](appellant v.-llat ll) , non fere ita genitis LIIII[*](LIII dT.an LXIII? cfr.Gell. et Censor.) annum excedentibus.

Primum ergo ipsius artis inconstantia declarat quam incerta res sit. accedunt experimenta[*](experimenta ll.H. add. exempla (et exe- F2E2v) ll.v(D). cfr. n. luc. p.77) recentissimi census, quem intra quadrienninm Imperatores[*](imperatores v.-orū R2. -or r) Caesares[*](Caesares v. -ris ll) Vespasiani pater filiusque censores egerunt. nec sunt omnia vasaria[*](uaria FdT) excutienda; mediae[*](meridiae F1. -die Ra) tantum partis inter Appenninum Padumque ponemus exempla:[*](cfr. Phlegon. fr. 29 Mü.) CXX annos Parmae tres edidere, [*](p. 57,2 dist. D) Brixilli[*](Brixilli D coll. III 115. -xili ll. -xelli v) unus[*](unum .. duos .. unum .. unam mulierem itemque deinceps va.G) , CXXV Parmae duo, CXXX Placentiae[*](placintiae F1) unus[*](anus F2. (add. CXXXI va.H)),

Favelltiae una mulier[*](muliere R.-rae F1.-ri ad) , CXXXV[*](CXXXV H. -XII v. CXXV ll) Bononiae L.[*](L. et terentius F2) Terentius M. filius, Arimini vero M. Aponius[*](M. Aponius G. (-omum v). maponias (-nia F2E)ll) CXL[*](CXL (Bergk)S. CX (C v) et L Rv. fex et L r), Tertulla CXXXVII. citra[*](citra DFEav(D). circa R(?)C) Placentiam in collibus oppidum est Veleiatium[*](ueleiatium DdE(?) Brot.(D). -acium FzH(S).-acū a.-eaciū R2e corr. Velleia- v. cfr.III 116) , in[*](in del.R2S) quo CX[*](CX R(?)v. CCX r) annos sex detulere, quattuor vero[*](uero om.Rd(?)va.D) centenos vicenos, unus CXL[*](CXL G(S). ex (C F2E) quinquaginta ll. CL v(Brot.)), M. Mucius[*](mutius Fva.H) M. filius Galeria[*](galeria E(D?)zH. -rius F2v. gali r) Felix. ac ne pluribus moremur in re confessa, in regione Italiae octava centenum annorum censi sunt homines LIIII, centenum denum homines XIIII[*](LVII (pro XIIII) v.aH) , centenum vicenum quinum homines duo, centenum [*](centenum uicenum tricenum E) tricenum homines quattuor, centenum tricenum quinum [*](quinum homines IIII tricenum centenum E2) aut[*](autem DF1a) septenum[*](septimum E) totidem, centenum quadragenum homines tres.

[*](Hom. ς 249.)Alia mortalitatis inconstantia: Homerus eadem nocte natos Hectorem etPolydamanta tradidit[*](traditi va.S) , tam[*](IamRda) diversae sortis viros[*](uero F1a). C. Mario Cn. Carbone III cos. a. d. V kal. Iunias M. Caelius[*](Caelius C(S). Cel- v. caecilius ll.G. demendo cfr. XXVII 4) Rufus et C.[*](C. G. cornelius ll.v) Licinius Calvus eadem[*](an eodem?) die geniti sunt, oratores quidem ambo, sed tam dispari eventu. hoc etiam isdem horis nascentibus in toto mundo cotidie evenit, pariterque domini ac servi gignuntur, reges et inopes.

[*]((4. 5) Liv. per. LXI.)[*](21) Cic. ND III 70. Val.M. I 8 ext. 6. cfr. Plut. de cap. ex inim. util. 6, 89c.) P.[*](P. om. o) Cornelius Rufus, qui consul cum M'.[*](M'. v(H). M. ll. marco o) Curio[*](curio F2v. cario ro) fuit, dormiens oculorum visum amisit, cum id sibi accidere somniaret. e diverso Pheraeus[*](Pheraeus G2cum B(H). phalereus (-re uis a. ualerius F2) ll.v(L)) Iason[*](lason R(?) G2Turn.(H). iacum (a cum a. eacus F2)r. tum C(L). iam tum v) deploratus a medicis

vomicae morbo, cum mortem in acie quaereret, vulnerato pectore[*](pictore F2. re F1. rē a) medicinam invenit ex hoste. Q. Fabius Maximus consul apud flumen[*](fluminis aram F1a) Isaram proelio commisso adversus[*](uersus R2. om.R1) Allobrogum [*](adlobrogum FR) Arvernorumque[*](aruenorumque F. adue- a CXX Liv. per. LXI) gentes a. d. VI idus Augustas, CXXX perduellium caesis, febri quartana liberatus est in acie. incertum ac fragile nimirum[*](nimirum F2E2v(D). -ium r H. om.o) est hoc munus[*](mundus F1a) naturae, quicquid datur nobis, malignum vero et breve etiam in iis[*](iis v. his ll.H) quibus largissime contigit[*](contingit dova.H) , universum utique[*](itaque a) aevi tempus intuentibus.[*](post (pro quod) ao) quid, quod aestimatione[*](estimationem o) nocturnae quietis dimidio quisque spatio vitae suae vivit, pars[*](par////equa F1. parere. Qua a) aequa morti similis exigitur aut poena[*](poena ē Müller em. Ip. 16. -nae Rv.-ne F1. paenę F2 pene ao) est, nisi contigit quies? nec[*](nec (pro non) oz) reputantur infantiae anni, qui sensu carent, non senectae in poenam vivacis, tot periculorum genera, tot morbi, tot metus, tot curae, totiens[*](tociens ao. et offensae Müller l.l. 17) invocata morte[*](mors z) , ut nullum frequentius sit votum.[*]((19) Val. M. VIII 13 ext. 3. Aristoxenus ap. Lucian. macr. 18.) natura vero nihil hominibus brevitate vitae praestitit melius. hebescunt sensus, membra torpent[*](torquent a. ntur ozva.G.), praemoritur visus, auditus, incessus, dentes etiam ac[*](ad (pro ac) o) ciborum instrumenta , et tamen vitae hoc tempus adnumeratur[*](adnumerant F). ergo pro miraculo et id solitarium reperitur exemplum Xenophili musici[*](xenophili musici R2S. -l' music' F2.-lum musicum v. -limus r.-linius o) , centum[*](centum Rd(?)B. duce- r.-tis ozv) et quinque annis vixisse[*](uixisse annis o) sine ullo corporis incommodo. at Hercule[*](Hercule om.o. -les H Brot.) reliquis omnibus per singulas membrorum partes, qualiter nullis aliis animalibus, certis pestifer calor remeat horis aut rigor, neque horis modo, sed et diebus noctibusque[*](noctibus om.F1a) trinis quadrinisve, etiam anno toto[*](toto anno o). atque etiam morbus est aliquantisper[*](aliquantisper Alcia-tus ap. H. aliquis per ll.v) sapientiam[*](sapiendā DF1E1a) mori.[*]((6) cfr. Cels. III 23. Pl. XXVIII 44. XXVI 1. 4.) morbis quoque enim[*](enim quoque R (?)va.D. quoque o) quasdam leges natura posuit[*](naturā posuit F1.-ra inpo-aozva.G(D)) : quadrini circuitus febrem numquam bruma, numquam hibernis mensibus incipere , quosdam post sexagensimum vitae spatium non accedere [*](accidere Rd (?) G) ; alliis[*](aliis ego. alius F1Rd1a. -ios F2d2v) pubertate deponi, feminis[*](a feminis F2d2v) praecipue; senes minime sentire[*](sentisse F1a) pestilentiam. namque et[*](et om.o) universis gentibus ingruunt morbi et generatim modo servitiis, modo procerum ordini[*](ad R. ab S) aliosque per gradus. qua in re observatum a meridianis partibus ad[*](& (pro ad) F1R1a) occasum solis pestilentiam semper ire nec umquam aliter fere[*](fere aliter va.S) , non hieme, nec[*](nisi ova.H) ut[*](ut uerno a. ut nos F1) ternos excedat[*](excedat v. -ant ll.o) menses.[*](Cels. II 6. Hippocr. progn. 2–4.— Cat. quae ext. ed. Jordan p. 78, 5.)