Naturalis Historia

[*](Th. lap. 37.) Idem Theophrastus et Mucianus esse aliquos lapides, qui pariant[*](pariant Bdav. -ient r.), credunt; Theophrastus et[*](et om.h. auctor est et d(?)v.a.S.) ebur fossile e[*](e ego. de dictione cfr. XXXVII 151. 176. om. ll.v.) candido et nigro inveniri[*](inueniri BFda. colore inueniri R(?)hv. uarium D.) et ossa[*](et ossa—19 inueniri[q.] om.B.) e[*](e Rdhv. om.Fa.) terra nasci invenirique lapides osseos.

Palmati circa[*](cir B1. circi a.) Mundam[*](mundam B1hav. myn- d. min- RF. muti- nam B2.) in Hispania, ubi Caesar dictator Pompeium vicit, reperiuntur idque quotiens fregeris.[*](cfr. infra § 158. Strabo VIII 5, 7 p. 367.—Isid. XVI 4, 31. 33. 34.) sunt

et nigri, quorum auctoritas venit in marmora, sicut Taenarius [*](taenariuf Bdv. gena- r. ianua- a.). Varro nigros ex Africa firmiores esse tradit quam in Italia, e[*](& (pro e) R.) diverso albos Coranos[*](coranof BIsid.v(S). -nios h. coronas r. tornis G.) duriores[*](duritioref B.) quam Parios, idem Luniensem[*](lunienfem BJ. lume- F. lumne- a. lune- Rdhv.) silicem serra[*](ferra feri B1. ferrari B2.) secari, Tusculanum[*](tisculanum RF. tusculano a.) dissilire igni, Sabinum fuscum addito oleo etiam lucere. idem[*](item d(?)hG.) molas versatiles Volsinis[*](uolsiniis R(?)G. -nae v.) inventas; aliquas et sponte motas invenimus in prodigiis. nusquam hic[*](hic ll.G. autem h. autem hie v. an his (sc. molis)?) utilior quam in Italia[*](italias RF.) gignitur[*](signitur R.) lapisque, non saxum, est. in quibusdam vero provinciis[*](prouincias R. -ntias F.) omnino non invenitur. sunt quidam in eo genere molliores[*](mollioref Bdav. meli- r.), qui et cote levantur[*](lauantur B1. leuigantur v.a.S. de mendo cfr. § 154, ceterum § 52. 139 et XIII 81. XVII 101. XX 20. XXXI 57.), ut procul in-o tuentibus ophites[*](ophitae R(?)v.a.S.) videri possit[*](possint hv.a.S.), neque est alius firmior, quando et lapidis natura[*](naturae B1.) ligno[*](ut lignum v.a.S.) similiter imbres[*](imbre RF.) solesque aut hiemes non patitur in aliis generibus[*](aliis atque aliis generibus hv.a.S.) atque aliis. sunt et qui lunam non tolerent[*](tolerent Bdv. tulerint F. -runt a. telerin' R.) et qui vetustate robiginem trahant coloremve[*](coloremue Bhv. -mue & RFd. -mque a.) candidum oleo mutent[*](oleum uitent (utenus R) RdT.).

[*](Isid. XVI 4, 5. cfr. Diosc. V 142.—Gels. V 11.)Molarem quidam[*](corallium lapidem quidam hv.a.G.) pyriten vocant, quoniam plurimus sit ignis illi, sed est alius[*](aliuf Bdav. alnus r.) spongiosior[*](fpongiofior—18 aliuf BS. om. rv.) tantum[*](tantum BS. an tactu?) et alius etiamnum[*](etiannum B1.) pyrites similitudine aeris. in Cypro eum reperiri volunt metallis[*](uolunt et in metallis R(?)hv.a.S.), quae sint[*](fint B. sunt rv.) circa Acamanta[*](acamanta RFdTS. -menta B. -mania a. -iam v. acarnaniam hG.), unum argenteo colore, alterum aureo. cocuntur varie[*](uarie BdaC. -ae v. uiriae r.), ab aliis

iterum tertiumque in melle, donec[*](donec—2 melle om.a.) consumatur liquor, ab aliis pruna prius, dein in[*](dein in J. dein ll.v.) melle, ac postea lavantur ut aes. usus eorum in medicina excalfacere, siccare,[*](34, 106) discutere[*](difcutere Bdav. -sumere r.),[*](& ll.v(D). del. H.) extenuare[*](humorem extenuare hv.a.S.) et duritias in pus[*](in puf B(P)S. intus a. innius R. in inius F. nimias hv.) vertere[*](uertere ll.S. mollire hv.). utuntur et[*](e (pro et) B.) crudis tusisque[*](tuffifq. B1a. tunf- B2S.) ad strumas atque furunculos.[*](Isid. XVI 4, 5.) pyritarum [*](pyritarum—8 sunt om.a.) etiamnum[*](&iannum B1.) unum[*](unum Bdv. una r.) genus aliqui faciunt plurimum ignis habentis[*](ignis habentis (-ti d1) d2T. -nis habent ii BS. -nis hapenti r. habent (-ns v) ignis hv. de structura cfr. § 147.). quos vivos appellamus[*](appellamus et R(?)hv.a.S.), ponderosissimi sunt, hi[*](hii B3. ii B2in ras. S. if B1.) exploratoribus castrorum maxime necessarii. qui clavo vel altero lapide percussi scintillam[*](scintillas Isid.hv.a.S.) edunt, quae excepta[*](exceptae Isid.hv.a.S.) sulpure aut fungis aridis vel foliis[*](follif B.) dicto celerius[*](celerim R.) praebet[*](praebet BaIsid.S. -bent G. trahent r. -hunt dThv(H).) ignem.

[*](cfr. Plin. XXXVII 151. 177. Diosc. V 164. Isid. XVI 4, 25.—Diosc. V 155. Geopon. XV 1, 33. Isid. XVI 4,19.) Ostracitae[*](oftracite B.) similitudinem testae habent. usus eorum pro pumice ad levandam[*](lauandam B1dT. leuigandam v.a.S.) cutem. poti[*](potii B1.) sanguinem sistunt et inliti cum melle ulcera doloresque mammarum sanant.—Amiantus alumini similis nihil igni deperdit. hic veneficiis[*](ueneficif B1D.) resistit omnibus, privatim Magorum.— [*](Diosc.V 168. cfr. ib. 150. Isid. XVI 4,26.) Geoden[*](geoden BH. ceo- a. gaeo- v. geomer r.) ex argumento appellant, quoniam conplexus est terram, oculorum medicamentis utilissimum, item mammarum ac testium vitiis.— Melitinus[*](melitines h. -tites v.a.S e Diosc.) lapis sucum remittit dulcem melleumque[*](melleumque BaS. melliu- (-eliu- F) r. -itumque hv.). tunsus[*](tunfuf BS. tusus rv. (dist. H).) et cerae[*](caere BF.) mixtus

eruptionibus pituitae maculisque corporis medetur et faucium exulcerationi, epinyctidas[*](epinyctidas dv. epynuct- B. epinit- a. -dis r.) tollit, volvarum dolores inpositus vellere[*](uel- lere BS. -ri rv. an in uellere? cfr. nota ad XXVIII 248.).[*](Diosc. V 145. Isid. XVI 4, 3. Solin. 22, 11 (19). Prise. 581 sqq. Geopon. XV 1, 32.)— Gagates lapis nomen habet[*](habet Ba(h)v. om. r.) loci et amnis Gagis[*](gacis F. gangis a. gagatis hv.a.B.) Lyciae. aiunt et in Leucolla[*](leucola B. -cocolla Tv. cfr. V 96. 131.) expelli mari atque intra XII stadia colligi. niger est, planus, pumicosus , levis, non multum a ligno differens, fragilis, odore, si teratur, gravis. fictilia ex eo inscripta[*](infcripta Bdv. in inscr- r. scr- a.) non delentur; cum uritur, odorem sulpureum reddit; mirumque, accenditur aqua, oleo[*](oleo ex B1. oleo ex eo B2.) restinguitur.[*](Nicand. ther. 37 c. schol. Orphei Lith. 479. Damig. 20. Diosc. V 145. Isid. XVI 4, 3. cfr. Plin. XXX 14.) fugat serpentes ita recreatque volvae strangulationes. deprendit sonticum morbum et virginitatem suffitus. idem[*](item RFv.a.G.) ex vino decoctus dentibus medetur strumisque cerae permixtus. hoc dicuntur uti Magi[*](& BaG. id r.) in ea[*](ea Bv. eam r.), quam vocant axinomantiam[*](axinomantiam BdhB (necyom- v). -ntiant F. -nciant R.), et peruri[*](periuri B1.) negant, si eventurum[*](euenturum (-torum F) RFdhav(D). uent- BS non apte coil. XVII 233 et Liv. IX 12, 1.) sit quod aliquis optet.[*](Diosc. V 162. Seren. 595. cfr. Plin. XXXVII 184.—Diosc. V 140. Isid. XVI 4, 9.)— Spongitae[*](fpongitae (span- a) BaS. -iae rv.) lapides[*](natiui hv.a.S.) inveniuntur in spongeis et sunt marini. quidam eos tecolithos[*](tecolithos G (cysteo- v). tego- (-tos B) Bdh. -thus r.) vocant, quoniam vesicis[*](uesicae dhv.a.S.) medentur, calculos rumpunt in vino poti.— Phrygius lapis gentis habet nomen; est autem glaeba pumicosa. uritur[*](uri B.) ante vino perfusus[*](perfufuf Bdhv. -so r.), flatus[*](flatus ego. -tur BS. -turque dav(D). -tusque r Isid.) follibus, donee rufescat[*](rufescat ll.v(S). rube- h(?)Dal.), ac rursus dulci vino extinguitur ternis[*](ternif BhaS. ext- r. et hoc trinis (ternis H) v.) vicibus, tinguendis vestibus tantum utilis.

[*](Diosc. V 143. cfr. Solin. 30, 34. Plin. XXXVII 168.) Schistos[*](scistos a. scisichos R. -ihos F.) et haematites[*](haematites dv. hem- BF. emathi- R. haec emati- a.) cognationem habent[*](habet Ra.). haematites invenitur in metallis, ustus[*](uftuf Bdav. ost- F. host- R.) minii[*](mini B1S.) colorem imitatur , uritur ut[*](et (pro ut) RFVen.) Phrygius, sed non restinguitur vino. adulteratu m[*](adulteratum H cum Salm. -tur BRdav. -tor F. -tus h (add. schisto v.a.S).) haematiten[*](haematiten B2v. -ite (hem- Fa) ra.) discernunt venae rubentes et friabilis[*](friabiles Fd. -lis est v.a.H. feriabilis a. fragilif B2.) natura. oculis cruore suffusis mire convenit.[*](Diosc. V 144. Orphei Lith. 666 sqq. Damig. 9. cfr. Isid. XVI 4, 18.) sistit profluvia [*](profluuiam F. -ium Rhv.a.S.) mulierum potus. bibunt et qui sanguinem[*](potuf—fanguinem Bav. om. r.) reiecerunt cum suco Punici mali. et in vesicae vitiis efficax bibitur et in vino contra serpentium ictus[*](ictuuf B1D.). infirmiora omnia[*](infirmior ad omnia haec (om. Ven.) eadem v.a.S.) eadem in eo[*](in eo ll.S. est v.), quem[*](quem dTv. que B. quam r.) schiston[*](scisthon R. fcifton B2.) appellant. oculorum vitiis[*](oculorum uitiis ego coll. § 152 et Diosc. in iis (his B2R) ll. (praem. sed) v.) commodior[*](com- modior Bav. -otior (-omo- R) r.) croco similis, peculiaris[*](peculiarius hv.a.S.) explendis[*](ex- plendif BS. -dit Fd. -det R. -pendit a. -plendet (spl- v) pro- ficit hv.) ulcerum[*](ulcerum D cum U 801. cfr. § 152. 156 et Diosc. oculorum ll.v.) lacunis[*](lacrymis hv.a.S.) in lacte muliebri, procidentesque oculos praeclare cohibet. haec est sententia eorum, qui nuperrime scripsere; [*](Isid. XVI (8, 5) 4, 17.) Sotacus e vetustissimis auctoribus quinque genera haematitarum tradit praeter magnetem. principatum dat ex iis[*](hif B2R (item infra).) Aethiopico, oculorum medicamentis utilissimo et iis, quae panchresta[*](panchrefta (-char- B1) Bdv(H). -cresta r Dal.) appellat[*](appellant dhv.a.S.), item ambustis. alterum androdamanta dicit[*](dicitur B.) vocari, colore nigrum[*](nigrum BS. -ro rv.), pondere ac duritia insignem, et inde nomen traxisse praecipueque in Africa repertum; trahere autem in se argentum, aes, ferrum. experimentum eius esse in cote ex lapide basanite—

reddere enim sucum sanguineum—, et esse ad iocineris vitia praecipui[*](praecipui Bdv. -ue r.) remedii. tertium[*](tertium-p. 361, 7 generis om.a.) genus Arabici facit, simili duritia, vix reddentis sucum ad cotem aquariam, aliquando croco similem. quarti generis hepatiten[*](hepatiten BS. ela- (aela- F) r.) vocari[*](uocare B1.), quamdiu crudus[*](quan- diu crudū (-du B1) B.) sit, coctum vero miltiten[*](miltiten BC. -liten r. -tem hv.), utilem ambustis, ad omnia utiliorem rubrica[*](rubricae B.); quinti generis schiston, haemorrodias [*](haemoroidaf B.) reprimentem in potu[*](in potu BS. in totum rv. an potu vel in potione?). omnes autem haematitas tritos[*](tritof Bv. -tas r.)[*](trium ll.v.) in oleo II drachmarum pondere a ieiunis bibendos ad[*](& ll.S. del. B. esse v.) vitia sanguinis. idem[*](idem auctor hv.a.S.) schiston et alterius generis quam[*](quem (qua R) uocant Rdhv.a.S.) haematiten tradit, quem vocat anthraciten[*](anthraciten dhG (-tin B). -chiten (int- R) RF. andracithen B.); nasci in Africa nigrum, attritum[*](attritum Bdv. atertium F. at ciū R.) aquariis[*](aquarif B1D.) cotibus reddere ab ea parte, quae[*](quae—13 parte om.B1. (supply. ead. man. in marg.).) fuerit ab radice, nigrum colorem, ab altera parte[*](parte del. G.) croci. ipsum utilem esse oculorum[*](eucolorē R.) medicamentis.

[*](Isid. XVI 4, 22. Solin. 37, 15.—cfr. Diosc. V 160. Solin. 37, 14. Prisc. 985. 986.) Aëtitae[*](aetitae H. -ite B. -ites Rv. aethi- F. (lapis .. habet v.a.G).) lapides ex[*](ex BdG. et r. etiam hv.) argumento nominis magnam famam habent. reperiuntur in nidis aquilarum, sicut in decumo[*](decumo om.B.) volumine diximus. aiunt binos inveniri,[*](10,12) marem[*](marem et dhv.a.S. marmae RF.) ac feminam, nec sine iis[*](iis dhv. if B1D. his r.) parere quas diximus aquilas, et ideo binos[*](binof Bdv. -nas r.) tantum; genera eorum quattuor[*](quattuor Bv. quabi- turur F1. qua bibitur r.) in Africa nascentem pusillum ac mollem, intra se[*](fe BhS. senet F (ortum ex iterato uel). se et (ac v) RG. semet dD.) velut in[*](in om.Rh.) alvo[*](aluo Bv. albo r.) habentem argillam suavem, candidam. ipsum friabilem

[*](et p. 361, 1 fragilem B2.) feminei[*](quem feminei v.a.S.) sexus[*](fexuuf BD.) putant, marem autem, qui in Arabia nascatur[*](nafcatur BS. -citur rv.), durum, gallae[*](galle B1. -lliae B2.) similem aut subrutilum[*](fubrutilium B1.), in alvo habentem durum lapidem. tertius in Cypro invenitur colore illis in Africa nascentibus similis, amplior tamen atque dilatatus; ceteris enim globosa facies. habet in alvo harenam iucundam et lapillos, ipse tam mollis, ut etiam digitis frietur[*](frietur RFdG. frig&ur B1. fric&ur B2hv(D). cfr. § 166. XXXIV 117. 121. XXXVII 60. XII 49. 65. 92.). quarti generis Taphiusius[*](taphiusius hv. thapi- ll.) appellatur, nascens iuxta Leucada[*](leucada FdaS. -dam Rh. -dem v. leuchaba B.) in Taphiusa, qui[*](in taphiusa qui (-uf aeq. B) locus ll.v(S). ubi est mons capius (taphius H) qui locatus hH.) locus est dextra[*](dextra RFdhv. -tera a. extra BD.) navigantibus ex Ithaca[*](ex ithaca (itacha B) BS. ex hac (hat F) ad ll.v. ad hH.) Leucadem[*](leucadam Rha.). invenitur in[*](in om.B1.) fluminibus candidus ac rotundus. huic est in alvo lapis, qui vocatur callimus[*](callimuf Bdav. calamus r.), nec quicquam terreni[*](terreni ego. -ent (torr- a) ll.da. tene- rius hv. teretius S e coni. J. (cfr. supra argillam et hare- nam).).[*](Isid. XVI 4, 22. Solin. 37, 15. Prisc. 986. Damig. 1. cfr. Diosc. V 160. Geopon. XV 1, 30. Plin. XXX 130.) aëtitae gravidis[*](grauitis R. omnes grauidis hv.a.S.) adalligati mulieribus vel quadripedibus pelliculis[*](pelliculif Bav. -la r. fellicolis d.) sacrificatorum[*](sacrificati uteri hv.a.G.) animalium continent[*](con- tin& B.) partus[*](partuuf B1D.), non nisi parturiant removendi; alioqui[*](alioquin B2Tv.a.Bas.) volvae excidunt[*](excidunt ll.C(S). -dium fit dTv(H).). sed nisi parturientibus auferantur, omnino[*](omni RF.) non pariant[*](pariant (-rea-B1) BF1S. -riunt rv.).

[*](Diosc. V 172. Isid. XVI 4, 13.) Est et lapis Samius in eadem insula, ubi terram laudavimus, poliendo auro utilis, in medicina oculorum[*](35,191) ulceribus cum lacte quo supra dictum est modo et contra veteres lacrimationes[*](lacrumationef Bd.). prodest et contra vitia stomachi[*](fthomathi B.) pots, vertigines sedat mentesque[*](mentes R(?)hG.) commotas restituit.

quidam et morbis comitialibus utiliter dari putant et ad urinae difficultates. et acopis miscetur. probatur gravitate , candore. volunt[*](uolunt ll.S. uuluas hv.) et partus contineri adalligato eo.[*](eo tradunt hv.a.S.)- Arabus[*](ara- bius v.a.G.) lapis,[*](Diosc. V 148. cfr. Isid. XVI 4, 11. Plin. XXXVII 145.) ebori similis, dentifriciis adcommodatur[*](adcommodatur (-omo- B) Bdav. -tus R. -tos F.) crematus. privatim haemorroidas[*](haemoroidaf B.) sanat cum lanugine linteorum aut super[*](aut fuper BS. insuper rv. cfr. XVII 76 et nota ad XXX 107. an & insuper?) linteolis inpositis[*](impositis Rha. -tus dD.).

[*](cfr. Plin. epist. I 9, 6. Ovid. ars am. I 506. Martial. ep. XIV 205. V 41, 6. Catull. 1, 2. 22, 8.) Non praetermittenda est et pumicum natura. appellantur quidem[*](quidem BdaB. -dam r (praem. lapides) v.) ita[*](ita (S. et ita G) erofa faxa in (samin RF) ll.aG. et cetera saxa erosa annis in B. ita erosi amne h (add. in) v.) erosa saxa in aedificiis[*](aedi- ficiif B2av. -cif B1D. ae (e F) diffusis r.), quae musaea [*](musea Rdhv.a.J. cfr. XXXVII 14.) vocant, dependentia ad imaginem specus[*](fpecuuf B1D.) arte reddendam , sed ii[*](ii dS. io F. hi Ba. hic R. et ii v.) pumices, qui sunt in usu corporum levandorum [*](lauandorum B1dTh. leuigand- v. a.S.)[*](tā R.) feminis, iam quidem et viris, atque, ut ait Catullus, libris, laudatissimi[*](laudatiffimif B.) sunt[*](sunt om.R.) in Melo, Nisyro[*](in syro dT. scyro v.a.H. cfr. Theophr.) et Aeoliis insulis.[*](Th. lap. 21. Diosc. V 124.) probatio in candore minimoque pondere et ut[*](& ut Bv. & r. ut T.) quam maxime spongiosi aridique[*](ariq. B1. -idi a.) sint, teri[*](ac teri d(?)v.a.S. eri FR. facile B1.) faciles nec harenosi in fricando[*](an friando? cfr. Theophr.). vis eorum in medicina extenuare , siccare, trina[*](trina—17 lauantur om.a.) ustione[*](trina (tertia H) uftione BG. tur in austri natione (nit- F) r. in austro (in ustrina ter v) siccantur hv.) ita, uti[*](ut R(?) v.a.J. de uti cfr. nota ad XXXI 7.) torreantur[*](torreant B. -tur et (ac v) hv.a.S.) carbone puro, totiens vino restinguantur albo[*](aluo B.om.R.). lavantur[*](labantur F. alb- R.) deinde ut[*](34,106) cadmia et siccati[*](ficcatif B.) conduntur quam minime uliginoso loco.

usus farinae ex iis[*](ex iis ego. eius ll. v.) oculorum maxime medicamentis: [*](Diosc. V 124. Th. H. IX 17, 3. Isid. XVI 3, 7.) ulcera purgant[*](purgant Bdav. -gat R(?)hVerc. pugnant F.) eorum leniter explentque[*](expletque Verc.), cicatrices[*](cicatrices et R(?)hv.a.D. (dist. D).) emendant [*](emendat R(?)Verc.).[*](uncos ego posui; pertinere videntur verba post loco (p. 362,18). 3 a BS. om. rv.)—(Quidam a tertia ustione refrigerates potius quam restinctos terere[*](terrere B1.) malunt ex vino).—adduntur et in[*](& in BdaS. etiam F. etiam ad R(?)hv.) malagmata capitum verendorumque ulceribus utilissimi[*](utilissima d(?)v.a.S (ad seqq. relatum).). fiunt ex iis[*](iif v(S). if B1 (Fa?)D. his rC.) et[*](ad (pro et) h.om.d(?)v.a.S.) dentifricia. Theophrastus auctor[*](auctor BaG. autem auctor rv.) est potores in certamine bibendi[*](bibendo B1.) praesumere farinam eam, sed, nisi universe[*](uniuerfo ll. v (S). immenso hVerc. locus adhuc corruptus videtur.) potu inpleantur, periclitari, tantamque[*](tantumq. B. -taque F. (an ficcandi? cfr. Theophr.).) refrigerandi naturam esse, ut musta fervere desinant pumice addito.

[*](Isid. XVI 4, 36. (cfr. Plin. XXXVII 189).) Auctoribus curae fuere lapides mortariorum quoque, nec[*](ne (pro nec) B.om.h.) medicinalium tantum aut ad pigmenta pertinentium . Etesium[*](etesium 11. H. eth- T (add. que) v. ephesiumque G.) lapidem in iis praetulere ceteris, mox[*](mox et dhv.a.S.) Thebaicum, quem pyrropoecilon appellavimus—aliqui[*](63) psaranum[*](pfaranum BS. -ronum Fd. -nium Rhv. -ron a.) vocant—, tertium[*](tertium—p. 364, 4 faciunt om.a.) ex[*](& (pro ex) B.) chalazio chrysiten[*](chryfiten dv. -tem B. -te R. dirysitae F.), medicis autem ex basanite[*](medici autem et basaniten cod.Poll.v.a.S. (hie desinitR).). hic enim lapis nihil ex sese remittit . ii[*](hii B2. ii autem hv.a.S.) lapides, qui sucum reddunt, oculorum medicamentis utiles existimantur; ideo Aethiopici ad ea maxime probantur.[*](cfr. Plin. supra § 135. Diosc. V 152.) Taenarium lapidem[*](tenarium lapide m (-dē B2) B.) et Phoeniceum[*](phoeni- ceum BS. poenicum dhv. pen- F.) et haematiten iis medicamentis prodesse tradunt, quae ex croco

componantur; ex alio Taenario[*](tenario F. taenareo B.), qui niger est, et[*](et Fdhv. om.B.) ex Pario lapide non[*](non eq. B.) aeque medicis utilem, potioremque[*](potioremque BS. -orem Fv. -or est d.) ex alabastrite[*](alabaftrite Bdv. labasaente F.) Aegyptio[*](aegypto F.) vel ex ophite[*](ophite hv. opithe B. phite Fd.) albo. est enim hoc genus ophitis[*](ophitif Bhv. -hotis Fd.), ex[*](ex om.h. eo F.) quo vasa et cados etiam faciunt.

[*](Th. lap. 42. Isid. XVI 4, 35.) In Siphno[*](fipno B. syphino a. -phno v.a.C.) lapis est, qui cavatur tornaturque in vasa vel[*](uelom.hv.a.S.) coquendis[*](cocendif B1. quoque- F.) cibis utilia vel ad esculentorum[*](esculentorum (desc- F) Fdhv(D). -tof BS (ortum fortasse ex -tor???). excolendorum a. ) usus, quod[*](& BS. om. rv.) et in Comensi[*](con- menfi B. comm- a.) Italiae lapide viridi[*](uiridi BG. -de a. uendi Fh.del. v.) accidere scimus, sed in Siphnio[*](siphnio hG. -no v. fipnio B. sitnio Fd. sithinio a.) singulare quod excalfactus oleo nigrescit durescitque natura[*](na- tura om. SJ (errore).) mollissimus[*](moliffimuf B1.). tanta qualitatium[*](qualitatum B2dhv.a.J.) differentia est, nam mollitiae trans[*](et trans v.a.S.) Alpis[*](alpif B1av(S). -pef B2C. latis Fdh.) praecipua sunt exempla. in Belgica provincia candidum lapidem serra, qua lignum, faciliusque etiam secant tantum[*](secant tantum ego. fecantiū Bdav.a.B. sicc- F. secant h(?)B. (secant. sunt et schisti lapides, quibus utuntur Habets).) ad[*](at B.) tegularum[*](tegularem F. regularum a.) et imbricum vicem vel, si libeat, quae[*](ad quae hv.a.J.) vocant pavonacea tegendi[*](tegendi (-ntii F) Fhav. leg- B.) genera.

[*](Isid. XVI 4, 37. (cfr. Strabo XII 2, 10 p. 540).) Et hi quidem sectiles sunt, specularis vero, quoniam et hic lapidis[*](lapidis ll.S. -pis d(?) hv.) nomen optinet, faciliore multo natura finditur[*](funditur B1.) in quamlibeat[*](quamlibet dhv.a.S.) tenues crustas. Hispania hunc tantum citerior olim dabat, nec tota, sed intra C???[*](c??? ego. c BFdD cum U 803. c. milia ahv.) passuum[*](passuum hv. -ffum B1. -us rD.) circa Segobrigam[*](fegobrigam BJ. -icam Fdv. sebogic- a.cfr. III 25.) urbem, iam et Cypros et Cappadocia et Sicilia et nuper inventum Africa, postferendos

tamen omnes Hispaniae, Cappadocia[*](et Cappadociae v.a.S.) amplissimos[*](ampliffimof BS. -mae a. mel- lissimos Fd. moll- T. mollissimis et amplissimae v.) magnitudine[*](magni-tudinis av.a.S.)[*](& Bdv. om. r.), sed obscuros[*](obscuris v.a.S.).[*](Isid. XVI 4, 37.) sunt et in Bononiensi Italiae parte[*](dist. ego.) breves, macula[*](macula B. -losae F. -se dh. -si av.) complexu silicis alligata[*](alligata ego. -tae B. -te r. -ti v. de dictione cfr. XXXII 66.), quorum[*](quorum hv. qua-rum ll.) tamen appareat natura similis. puteis in Hispania effoditur e[*](e BS. et a.om.Fdhv.) profunda altitudine, nec non et saxo inclusus sub terra invenitur extrahiturque[*](extrahiturque (ex- iturque F.an eruiturque?) aut exciditur FdS (plurali nunzerohv). om.B.inalacuna usque ad repertus in v. 20.) aut exciditur, sed maiore[*](maiore ex ego. -rae B1. -re rS. -ri v.)ex parte fossili natura, absolutus in se caementi[*](in fe caementi BS. in sem- Fd. in segm- T. segm- v.) modo, numquam adhuc quinque pedum longitudine amplior. umorem[*](humorem Bv.a.S.) hunc terrae quadam anima[*](quadam anima BFdTS. quidam autumant hv.) crystalli[*](cry- ftelli B1. crustalli F.) modo glaciari et in lapidem concrescere manifesto[*](manifefto Bdv. -te h. -tae F.) apparet, quod cum ferae decidere in puteos tales, medullae in ossibus earum post unam[*](uam B1.) hiemem in eandem[*](eandem BThG. ead- Fdv.) lapidis naturam[*](natura dv.a.G.) figurantur[*](figurantur BTv. -rarunt Fd.). invenitur et niger aliquando, sed candido[*](candida B.) natura[*](natu- ram F.) mira, cum sit mollitia nota, perpetiendi soles[*](solis rigorisque v.a.H.) rigoresque, nec[*](///// nec B.) senescit, si modo iniuria[*](iniuria Bv(S). -riam F. -ria in T. -ria non dhH.) absit[*](abfit Bv(S). arsit FdThH.), cum hoc etiam in caementis multorum generum accidat. invenere et alium usum in ramentis squamaque[*](squamaque S. -ma quae B. quam- que Fd. quoque hv.), Circum maximum ludis Circensibus sternendi ut sit in commendatione candor.

[*](Isid. XVI 4, 23. (cfr. Suet. Domit. 14).) Nerone principe in Cappadocia repertus est

lapis duritia marmoris, candidus atque tralucens etiam qua parte fulvae inciderant venae, ex argumento phengites appellatus. hoc construxerat aedem Fortunae, quam[*](quam—4 appellant om.a.) Seiani[*](feiani BB coll. VIII 197 (D). seiam dhv(G). cfr. XVIII 8. si iam F.) appellant[*](appellant BFdv(G). -atione dicebat hB.), a Servio rege sacratam, amplexus aurea domo; quare etiam foribus opertis[*](opertif BdTH. ap- rv. clausis Isid.) interdiu claritas ibi diurna[*](indura F.) erat alio[*](haud alio v.a.H.) quam specularium modo tamquam inclusa luce, non transmissa.—In Arabia quoque esse lapidem vitri modo tralucidum, quo utantur[*](utuntur dhv.a.S.) pro specularibus, Iuba auctor est.

Nunc ad operarios[*](operarum F.) lapides transisse conveniat primumque cotes ferro acuendo[*](aquendo B1.). multa earum genera: Creticae[*](creticae (-iae a) diu Bdav. -ca aedium F.) diu maximam laudem habuere, secundam Laconicae e Taygeto[*](e taygeto v. & aug- B. e tagg- Fd. et ayeto a.) monte, oleo utraeque[*](utraeque Bhv. -raque FdTa.) indigentes. inter aquarias Naxiae laus maxima[*](maxima Bhav. -marum Fd.) fuit, mox Armeniacae[*](armeniacae Bdav. armis eniaese F.), de quibus diximus. ex oleo et aqua Ciliciae[*](ciliciae Bdhv. cel- F. cal- a.) pollent, ex[*](54) aqua Arsinoiticae[*](arfinoi- ticae BaS. -oeticae hv. arxinoitice F.).[*](Isid. XVI 3, 6. cfr. Plin. XVIII 261.) repertae[*](repertae ahv. -ta r.) sunt et in Italia aqua trahentes aciem acerrimae[*](acerrimae aD. -ma r. -me d. -mo hv.) effectu, nec non et trans Alpis, quas passernices vocant. quarta ratio est saliva hominis[*](omnis F.) proficientium in[*](in om.a. quae in v.a.G.) tonstrinarum[*](tonftrinarum (tort- B1) Bv. lust- Fd.om.a.) officinis[*](officinif Bv. -ciis Fdh. -cinas a.add. in- utilis est (del.G)fragili mollitia v.a.D.). Laminitanae[*](laminitanae BS. cfr. III 6. 25. flam- hv. -tante Fd.inalac. usque ad aedificiis (v. 21).) ex Hispania citeriore in eo genere praecipuae.

[*](Isid. XIX 10, 6.—cfr. Plin. XIV 120.) E[*](e BH. om.FdThv.) reliqua multitudine[*](multitudo hv.a.H.) lapidum tofus[*](tofuf BH ex Isid. totus dT. -tis F. -tum h. in totum v.) aedificiis

inutilis est mortalitate[*](morositate v.a.G.), mollitia[*](mollitia BaS. -tiae G. om.FdThv.). quaedam[*](quaedam—18 aera funduntur om.a.) tamen loca non alium habent, sicuti[*](sicut hv.a.S. } in africa—3 uento om.dTh.) Carthago in Africa. exestur[*](exeftur B1S. -tuf B2. efer- tur F2. -tum F1. exercetur cod.Poll.v.) halitu[*](halitum F.) maris, friatur[*](fria- tur B1D cum U 804. -tum F. fricatur B2v.) vento, everberatur[*](euerberatur BS. uerb- (-tor F) Fdh. et uerb- v.) imbri. sed cura tuentur picando parietes, quoniam et tectorii[*](tectorii G. -ri BIFdS. -ria B2v(D).) calce[*](calx v.a.G.) eroditur[*](eroditur B2D. rod- B1v. prod- FdTh.), sciteque dictum est ad tecta eos pice[*](tecteos pice d. tecta spiccae F.), ad vina calce uti, quoniam sic musta condiunt.[*](Vitruv. II 7, 1. 2.) allia mollitia circa Romam Fidenati[*](fidenasti F. -anti d.) et Albano. in Umbria[*](umbri d. liguria hv.a.S.) quoque[*](quoque umbria v.a.S.) et Venetia albus lapis dentata serra secatur. hi tractabiles in opere[*](opere Bhv. -ra Fd.) laborem [*](labore F. in hoc h.) quoque tolerant[*](tole- rant Bdv. laborant Fh.), sub tecto dumtaxat; aspergine et gelu pruinisque[*](prunisque Fd. + contra humores et auram v.a.S.) rumpuntur in testas, nec contra auram maris robusti. Tiburtini, ad reliqua fortes, vapore dissiliunt .

[*](Vitruv. II 7, 3. 4. Isid. XIX 10, 12. 13.) Nigri silices optimi[*](optimi—locif Bv. om.Fdh.), quibusdam in locis et[*](et om.d.) rubentes . nonnusquam vero et albi[*](albi Bv. ibi Fdh.), sicut in[*](in om.d.) Tarquiniensi Anicianis lapicidinis[*](lapicidinis d(?)H. lapidici- BFhv (D).)circa lacum[*](latiam F.) Volsiniensem et in Statoniensi [*](statoniensi ThB. -tionenfi B. -tonensi (stra- v) F(v)D. -sem d.cfr. II 209. XIV 67; contra III 52 et codd. Vitr.), quibus ne ignis[*](ignif B1FhIsid. Vitr. v. -nef B2dTS.) quidem noceat[*](noceat ego. -ceN??? BFdTS. -cet hv. } iidem v. idem BD. om.FdTh.). iidem et in[*](in Bhv. hi FdT.) monimentis[*](monumentif (-nim- B1S) BFdThH. -ta v.) scalpti[*](scapti F. fcvlpti B2v.a. G.) contra vetustatem quoque incorrupti permanent; ex iis formae fiunt, in quibus aera funduntur.

est et viridis[*](uiridif lapif Bhav(D). lapis uiridis d. lapis F. uiridis silex H ex Isid. uiridis SJ. (an talis pro lapis?).) lapis vehementer igni resistens, sed nusquam copiosus et, ubi invenitur, lapis, non saxum, est. e[*](e om.B.) reliquis[*](reliquiif B2.) pallidus[*](fallidus F.) in caemento[*](caemento (cem- v)BaG. crem- FdhVen.) raro utilis, globosus contra iniurias fortis, sed[*](fed BS. sed ad hv. sed contra (-ra in a) r.) structurae[*](ftructurae BS. -ra r. -ras d. -ram hv.) infidelis, nisi[*](nisi om.B.) multa suffrenatione devinctus. nec certior fluviatilis, semper veluti madens.[*](Vitruv. II 7, 6. Isid. XIX 10, 14.) remedium est in lapide dubio[*](rubro H e Vitr.) aestate eum[*](aeftate eum Bhav. est ante eum d. state cum F.) eximere nec ante biennium inserere tecto, domitum tempestatibus . quae ex eo laesa fuerint, subterraneae[*](subterraneae S. -naeę B2. -nae B1. -nea est a. -nea in d. (in subt- hv). -teraniae in F.) structurae [*](ftructurae BS. -ra Fdhv. tracturae a.) aptentur[*](aptentur BhaS. (-tantur Tv). capt- Fd.) utilius; quae[*](quae hv. que Fda. q. B.) restiterint[*](refifterent B.), tutum est vel caelo committere.

[*](Vitruv. II 8, 5. 6. 7) Graeci[*](graeci (gre- B) e Bhv. gretie F. gratie d. -iae a.) e lapide duro aut silice[*](silicc F.) aequato[*](aequo FTv.a.G. equo d.om.h.) struunt[*](construunt hv.a.S.) veluti latericios parietes. cum ita fecerunt, isodomon[*](ifodomon BG. -mos v. isidomos r.) vocant genus structurae; at[*](ad F.om.a.) cum inaequali crassitudine structa sunt[*](f??? (pro funt) B.) coria[*](coria BS. cfr. Vitr. cona dh.om. rv.), pseudisodomon[*](pseudisodomon v. //// feudif- B. pseudips- dh. absseudips- F.om.a.). tertium est emplecton; tantummodo frontibus[*](fortuita B2. -to B1Fdhv. -tu aD. (ita ut sunt nata cum materia Vitr.).) politis reliqua fortuita conlocant. [*](Vitruv. II 8, 7. 1.)alternas coagmentationes[*](coavgmentationef B2. aug- ah.) fieri, ut commissuras antecedentium medii lapides optineant, necessarium est, in medio quoque pariete, si res patiatur[*](patiatur Bv(S). -itur rG.); si minus, utique a lateribus[*](utique alteribus (-rius h) Fh.). medios parietes farcire fractis caementis

diatonicon[*](diatonicon J2coll. Vitr. -nichon B. -toichon S cum J1. diemedion F. -mechon d. diamicton H cum P. diothecon a. dictyotheton v (ad seqq. relatum).) vocant. reticulata[*](reticulata BTaH. -atam v. -la Fd.) structura[*](structuram hv.a. H.), qua[*](qua—-2 structuram om.a.)[*](qua BTH. que Fd. quam hv.) frequentissime Romae struunt, rimis opportuna est[*](opportuna est BFdTH. -nam v.). structuram ad normam et libellam[*](libella B2.) fieri, ad perpendiculum respondere oportet[*](oportet et hv.a.S.)[*](quinque ll.v.).[*](Vitruv. VIII 7 (6), 14. 15.)

cisternas harenae purae asperae[*](et asperae v.a.J. om.h.) V partibus, calcis quam v[*](quam hv.a.H.)ehementissimae[*](uehementissimae v. -me (uehent- F) ll.) II construi, fragmentis [*](duabus (duobus a)—5. 6 frag- mentis (fracm- B) BaL2(J). om.FdhL1. [ construi conuenit L2v.a.J(D)].) silicis non excedentibus[*](excidentib, B. ced- d.) libras; ita ferratis vectibus calcari[*](calcari Bdhv. -cati a. -ciari F.) solum parietesque similiter. utilius geminas esse, ut in[*](in om.BSJ.) priore vitia considant atque per colum in proximam[*](proximam C. -ma d. -mas ll.v. om.h.) transeat pura[*](maxime pura hv.a.S.) aqua.

[*](Cato 38, 2. Vitruv. II 5, 1. Pallad. I 10, 3. Isid. XVI 3, 10. (cfr. Vitruv. II 4, 2).) Calcem e vario lapide Cato censorius inprobat; ex albo[*](alio F.) melior[*](melior. quae H. -or qua a1T. -or quam rv.). quae ex duro, structurae utilior; quae ex fistuloso[*](pistuloso Fd.), tectoriis; ad utrumque damnatur ex silice. utilior eadem effosso[*](ex effosso v.a.S.) lapide quam ex ripis fluminum collecto , utilior[*](an uilior? (cfr. Vitr. H 4, 3 extr. de pinguitudine).) e[*](e om.F.) molari, quia est quaedam pinguior natura eius[*](natura eiuf Bv. -rae uis dT. -ra ē r.). mirum aliquid[*](aliquit B1.), postquam arserit, accendi aquis.— Harenae tria genera:[*](Vitruv. II 5,1. (Pallad. I 10, 1. 2. 3). II 6, 5.) fossicia, cui[*](qui (procui) B1.) quarta pars calcis addi debet, fluviatili aut marinae[*](marinae Bav. -na dh. -rma F.) tertia. si et[*](fi et Bv. sit et r. si h.) testae tusae tertia pars addatur, melior materia erit. ab Appennino

ad Padum[*](padum Bav. earum FdT.om.h.) non[*](non om.BSJ. sed cfr. Vitr.) invenitur fossicia, nec trans[*](trans om.hv.a.G.) maria[*](marina dhv.a.G.). [*](Vitruv. VII 2, 1. 3, 6. (Pallad. I 15). VII 4, 1.) Ruinarum urbis ea maxume causa, quod furto[*](furto Bav. fulto FdTh.) calcis sine ferumine suo caementa componuntur. intrita[*](intrita—6 ideo om.a.) quoque ea[*](ea BS. et a Fd.om.hv.) quo[*](quod B1.) vetustior, eo melior. in antiquorum[*](antiquorum BS. cfr. XXV 147. -quarum dhv. anquarum F.) aedium legibus invenitur, ne recentiore[*](retentiore F. recenfi- B.) trima uteretur redemptor; ideo[*](indeo B1. deo F.) nullae[*](nulla adhv.a.S.) tectoria eorum[*](tectoria eorum B1Fdv. -riorum B2. -ria a.) rimae foedavere. tectorium, nisi quod[*](nifi quod BS. quod (que quod v. que G) nisi rv. quidem nisi (ubi h) dThH.) ter[*](per B.) harenato et bis marmorato[*](& bif marmorato Bav. om.Fdh.) inductum est, numquam [*](numquam BS. non rv.)satis splendoris habet. uliginosa et[*](uli- ginofa et Bav. -osae F.) ubi salsugo vitiet[*](uitiet ego. -tiat B. -tia Fdhv (ortum ex uiti&). -tia. at B.) testaceo sublini[*](teftaceo fublini Bv. -eosum lini d. -ta sublimi a. -cio silini F.) utilius.[*](Vitruv. VII 3, 10. 6. 2, 1. Pallad. I 15.—cfr. Plin. XXXV 54. 57.) in Graecia[*](graecia Fdhav(D). greciae (grae- S) BS.) tectoriis[*](tectoriif Bdhv. -ris FD. -turis a.) etiam harenatum, quo[*](quod hv.a.S.) inducturi sunt, prius in mortario ligneis vectibus subigunt. experimentum[*](experimento F.) marmorati est in subigendo [*](fubigiendo B1.), done rutro[*](rutro Bv. rubro a. ultro FdTh.) non cohaereat; contra[*](contra—15 phidiae om.a.) in albario opere, ut macerata calx ceu glutinum[*](glutinum FdhLVitr. v(D). -na BS.) haereat; macerari non nisi ex glaeba[*](ex (H. a v) glaeba FdhLH(D). glaeba BS. -bam J. an eximia glaeba? (glaebae calcis optimae Vitr.).) oportet. Elide aedis[*](in Elide aedes v.a.S.) est Minervae, in qua frater Phidiae Panaenus[*](patenus h. paneus vel pannaeus v. a.H.) tectorium induxi lacte et Fdhav(D). late e BS. lacte e J. an tale e?t lacte et croco subactum, ut ferunt[*](ferunt Bdv. -rent r.); ideo, si teratur hodie in eo saliva pollice, odorem croci saporemque reddit.

[*](Vitruv. III 2 (3), 11. IV 1, 6. 8. 7, 2. 1,1.) Columnae eaedem[*](eaedem B2TS. ead- B1. aed- r. heed- dL. in aede hB. cedere v.) densius positae crassiores videntur . genera earum quattuor: quae sextam partem altitudinis in crassitudine[*](crassitudine dLav. -nem (croffi- B2) r.) ima[*](ima ll.v. una h. nimia dL.) habent, Doricae vocantur; quae nonam, Ionicae; quae septimam, Tuscanicae[*](corinthiis dhv. -this FaD. -thi B.); Corinthiis eadem ratio quae lonicis, set[*](set vet.Dal. et ll.v.) differentia, quoniam capitulis [*](capitulif BBas. -laris rv.) Corinthiarum[*](corinthearū B.) eadem est altitudo, quae colligitur crassitudine[*](croffitudine B2. ima v. imae ll. nimia dL.) ima, ideoque graciliores videntur; Ionicis[*](ionicis—8 crassitudinis om.a.)[*](ionici B.) enim capituli altitudo[*](altitudo Bv. -ito F. -i ut dL.) tertia pars est[*](parf eft BB. prestet FdL. praestat v.) crassitudinis[*](croffitudinif B2.).[*](Vitruv. IV 1, 1. 11. 1. 7, 2. 1, 7. (III 5, 1. IV 12). Isid. XV 8, 14.) antiqua ratio erat columnarum altitudinis tertia pars latitudinum delubri. in Ephesiae Dianae aede, quae[*](quae—14 praeter om.a.)[*](quae BS. qua FdL. de qua v.) prius fuit[*](fuit sermo v.a.S.), primum columnis spirae[*](fpirae Bv. -inae Fdh.) subditae et capitula addita, placuitque altitudinis octava[*](occulta ua B.) pars in crassitudine et ut[*](ut om.B.) spirae haberent crassitudinis dimidium septimaeque partes[*](partis dhv.a.G.) detraherentur [*](detraherentur BG. -hentibus Fdhv.) summarum crassitudine[*](crassitudini B.). praeter haec[*](has hv.a.S.) sunt quae vocantur Atticae columnae quaternis angulis[*](angutif B.), pari laterum intervallo.