Naturalis Historia
Pliny, the Elder
Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor
Proxime[*](dist. CFW Müler p. 17.) indicari debent metalla[*](metalli R.) ferri.
optumo pessimoque vitae instrumento est,[*](est ego. om. ll. v cfr. § 135. (an est, hoc quidem? cfr. Ludewig stud. philol. Prag. III p. 45 nr. 3).) siquidem hoc tellurem scindimus, arbores serimus[*](arboref feri- muf BS. serimus dav. om. r.), arbusta tondemus[*](tondemuf BS. pone- Vda. pomeria nemus h. ponemus (-nimus v) pomaria R (?)v.), vites squalore deciso annis omnibus cogimus invenescere, hoc exstruimus tecta, caedimus saxa, omnesque[*](omnifque BS.) ad alios[*](aliaf B1.) usus ferro utimur, sed eodem ad bella, caedes[*](caedis R.), latrocinia, non comminus solum, sed etiam missili volucrique, nunc tormentis excusso[*](excuso VR.), nunc lacertis, nunc vero pinnato[*](pennato B2v.a.S. pinnae a.), quam sceleratissimam humani ingenii fraudem arbitror, siquidem, ut ocius mors perveniret ad hominem, alitem illam fecimus pinnasque[*](pennafque B2v.a.S.) ferro dedimus[*](de- dicimus V1. didic- R.de mendo cfr. XVI 1).[*](Isid. VI 9, 2.) quam ob rem culpa[*](culta VR.) eius non naturae fiat accepta. aliquot[*](aliquod B1D.) experimentis probatum est posse innocens esse ferrum. in foedere, quod expulsis regibus populo Romano dedit Porsina[*](porfina B1S. -sena dhG. -senna (pers-V) rav(H). cfr. § 29.), nominatim comprehensum invenimus, ne ferro nisi in[*](in om.B1.) agri cultu[*](cultura d(?)v.a.S.) uteretur. et tum[*](tum ll.S. cum dThv(Brot.). del. C.) stilo osseo[*](osseo inserui ex Isid. cfr. U (Quellenregister p. 11). om. ll.v.) scribere institutum[*](inftitutū BD. intutum (-utu Rh) rdahS. -utum ut v(H). -utum est ut C.) vetustissimi auctores prodiderunt. Magni Pompei in tertio consulatu[*](cof. B1. conf. B2. (cfr. XIX 24).) extat edictum[*](edicto B.) in tumultu necis Clodianae[*](glodianae R.) prohibentis ullum telum esse in urbe.[*](cfr. Plin. XXXV 146.) et ars antiqua [*](et ars antiqua ego. & tamen uiquea (-que B2) B. & tamen uita rv. (saltem etiam uita).) ipsa non defuit[*](definit h.) honorem mitiorem habere ferro quoque . Aristonidas artifex[*](artifices VR.), cum exprimere vellet Athamantis[*](athamantif Bhv. athamnis d. ada- r.) furorem Learcho filio praecipitato residentem[*](et residentis d2in ras.hv. a.G.) paenitentia[*](poenitentiamque (G. -iam v) v.a. H.), aes[*](res VR.) ferrumque miscuit, ut robigine[*](robigine S. rub- dhv. robiginem B1V1. rvb- r.) eius per nitorem aeris relucente[*](relucente dh(?)v. -tem ll.) exprimeretur[*](exprimetur VR.) verecundiae rubor. hoc signum exstat[*](exta R.) hodie Rhodi[*](hodie rhodi BS. -ierno die rv (add. Thebis H). Thebis hodie C cum B.).[*]((cfr. Athenaeus XI 35 p. 469a. Ovid. met. XIII 683). —cfr. Isid. XVI 21, 4.) est in eadem urbe et ferreus Hercules , quem fecit Alcon laborum dei patientia inductus. videmus et Romae seyphos e ferro dicatos in templo Martis Ultoris. obstitit eadem naturae[*](natura B.) benignitas exigentis[*](exientif B1.) ab[*](ab BaS. a rv.) ferro ipso poenas[*](poene R.) robigine eademque providentia nihil in rebus mortalius[*](mortaliuf BC(S). -ibus rv(Dal.).) facientis[*](fa- cientis hman. Dal.S. -tem V. -te rv.) quam[*](quam om.h.) quod esset[*](effet BdThS. esse Va.om.R(?)v.) infestissimum mortalitati.[*](Isid. XVI 21, 2. Serv. ad Verg. Aen. X 174.—(cfr. Aristot. mir. ausc. 48).) Ferri metalla[*](mella B1.) ubique propemodum[*](propemodo VR.) reperiuntur, quippe etiam insula Italiae Ilva[*](ilua B1v. silua a. illa r.) gignente, minimaque difficultate adgnoscuntur[*](adgnofcuntur B1D. agn- rS. cogn- v.) colore ipso terrae manifesto[*](manifefto Bv. -ta rS.). ratio[*](sed ratio v.a.S.) eadem excoquendis[*](excoquendif Bdav(D). cfr. § 166 extr. 146. -di rhJ coll. XI 231.) venis; in Cappadocia tantum quaestio est, aquae[*](aquae Bv. -ua r.) an terrae[*](terrae Bv. -rra r.) fiat[*](fiat om.R.) acceptum, quoniam perfusa Cer aso[*](Ceraso U 755. certo- ll.v.a.D.) fluvio terra neque aliter ferrum e[*](et VR.) fornacibus reddit. differentia ferri numerosa[*](innumerosa VRh.).[*](Isid. XVI 21, 3.—Verg. Aen. VIII 420. Varro ap. Serv. ad Aen. X 174. Nonius p. 21, 10 M. cfr. Lucil. fragm. III 29 (Müller).) prima in genere[*](genera VR.) terrae caelive [*](caeli- uae B.): aliae molle tantum plumboque vicinum[*](uicinius hv.a.S.) subministrant, aliae fragile et aerosum rotarumque usibus et clavis maxime fugiendum, cui prior ratio convenit; aliud brevitate sola placet clavisque caligariis[*](galligaris VRd.), aliud robiginem[*](rubi- ginem V2Rdhv.a.S. ab origine B.de mendo cfr. § 149.) celerius sentit[*](fefntit B1. fe fentit B2. (a robigine. . senescit coni. J).).
stricturae vocantur hae[*](haec B1VR. eae v.a.H.) omnes, quod non in aliis metallis, a[*](a B2ahIsid.v. ad r.) stringenda acie vocabulo inposito.[*](Isid. XVI 21, 3.) et fornacium magna[*](maxima R(?)hv.a.S.) differentia est, nucleusque quidam[*](quidam BTS. -dem rv(H). equi- dem G.) ferri excoquitur in iis[*](iif ll.S. his dhH. om. hoc loco v.) ad indurandam aciem, alioque[*](alioque BaG(S). -iquem VR. -que T. -quae v(H).) modo ad densandas incudes malleorumve[*](malliorumue B.) rostra. summa autem differentia in aqua, cui subinde candens inmergitur. haec alibi[*](alibe B1. aqua alibi v.a.G.) atque[*](aquae V. aqua d.om. Ven.) alibi[*](alibe B1. om. Ven.) utilior nobilitavit loca gloria ferri, sicuti Bilbilim[*](bilbilim BS. -in v. birbilium r.) in Hispania et Turiassonem[*](tyri iasonem a. turiasso VRdh.), Comum in Italia, cum ferraria metalla in iis[*](iif Bv(S). his rC.) locis non sint[*](funt R. fiant h.).[*](Isid. XVI 21, 2. 4.) ex omnibus autem generibus [*](generalibus R.) palma[*](prima B.sed cfr. § 95 et Isid.) Serico ferro[*](fenco B1.) est; Seres hoc cum vestibus suis pellibusque mittunt; secunda Parthico.- neque alia genera ferri ex mera[*](ex mera BB ex Isid. ex mira r. ex nimia a. eximia v.) acie[*](acie Bdav. atia (acie V2) aeta (& a R) r. an acie ita?) tenmperantur, ceteris enim admiscetur mollior complexus. in[*](in Bav. om.r.) nostro orbe aliubi[*](aliube B1. -ibi B2. (item deinceps).) vena bonitatem hanc[*](dist. S cum J.) praestat, ut in Noricis, aliubi factura, ut Sulmone, aqua ubi[*](uti v.a.S.) diximus, quippe[*](quippe—16 acies fortasse pertinent post du- rentur (v. 19). cfr. etiam Isid.) cum[*](cum in Rdhv. a. S.) exacuendo oleariae[*](oleare VRd. -res hv.a.S.) cotes[*](cotef Bhv. coctaes r. om.a.) aquariaeque differant et oleo delicatior fiat acies. mirumque , cum excoquatur vena[*](uene R.), aquae modo liquari ferrum, postea in spongeas[*](fpongiaf B2Vdv.a.S.) frangi. tenuiora ferramenta oleo restingui mos est, ne aqua in fragilitatem durentur. a ferro sanguis humanus se ulciscitur, contactum[*](contactum dahIsid.v. -tectum B. -tractum VR2. -trac R1.) namque eo celerius [*](celeriuf BIsid.S. -ius subinde rdahv(D).) robiginem trahit.[*](Isid. XVI 21, 4. 4, 1. Lucret. VI 911.) De magnete lapide suo loco dicemus concordiaque , quam cum ferro habet. sola haec materia virus[*](uirus ll.Tav(S). cfr. § 120. 160. 177. -res d(?)hB. uim Isid. cfr. v. 10. XXXVI 128.)[*](36,126 sqq.) ab eo lapide accipit retinetque longo tempore, aliud[*](aliud Bav. aut r.) adprehendens ferrum, ut anulorum[*](acolorum VR.) catena spectetur interdum . quod volgus imperitum appellat ferrum vivum, vulneraque talia[*](tali dv.a.S.) asperiora fiunt.[*](Isid. XVI 21, 4.) hic[*](hic om.VRdh.) lapis et in Cantabria [*](can- tabri B.) nascitur, non ut[*](ut BS. om. rv.) ille magnes verus caute continua, sed sparsa bulbatione[*](bulbatione B. bull- r H cum B. bubb- v.)—ita appellant[*](appellantes scio VRa.)—, nescio an vitro[*](uitro B. cfr. XXXVI 192. ultro (-ra a) ll.dahv.) fundendo perinde utilis, nondum enim expertus est quisquam [*](quicquam VRh.); ferrum[*](ferri v.a.H.) utique inficit eadem[*](aciem v.a.H.) vi[*](ui BTH cum Gron. ut rv.).—Magnete[*](magnet B2.) lapide[*](lapidē B2. -def B1.) architectus[*](artitectus R.) Timochares[*](timocharef BS. -ohares (tym- dT) rdT. -ocrates ah. Dinochares H. -ocrates G. chirocr- v. (cfr. V 62. VII 125).) Alexandriae[*](alexandreae V. -dri d.) Arsinoes templum concamarare incohaverat[*](incohauerat ego. incola- B. inchoa- rv. cfr. XIV 61. XXXVI 75. 122.), ut in eo[*](eo BRIsid.v. ea r.) simulacrum e ferro pendere in aēre[*](in aere hIsid.v. aere VRdaS. om.B.cfr. X 111. XXXI 31. 30. XIV 12. XXXVI 118.) videretur. intercessit ipsius mors et Ptolemaei [*](tolemaei B1. -mei B2. tholomei R. tphol- V.) regis[*](regis om.hv.a.S.), qui id sorori[*](sororis uitie iussit R.) suae iusserat fieri.[*](Isid. XVI 21, 4.)— Metallorum [*](dist. ego.) omnium vena ferri largissima est Cantabriae[*](canthabriae B.). maritima[*](maritimae SJ(errore).) parte, qua[*](quam dhv.a.S.) oceanus adluit[*](alluut R.), mons praealtus[*](praerupte altus hv.a.S.)- incredibile dictu—totus ex ea materia[*](ma- terie dhv.a.S.) est, ut in am- (?)bitu oceani diximus. [*](4,112)
Ferrum accensum igni, nisi duretur ictibus, corrumpitur . rubens non est habile[*](estabile V.) tundendo neque antequam
albescere incipiat[*](incipit BS. accepta VR.de mendo cfr. § 129. 168.). aceto aut[*](ut VRd. et hv.a.G.) alumine[*](palumine B.) inlitum fit aeri[*](aeri hv. -ris ll.S. cfr. nov. luc. p. 26.) simile.[*](Isid. XVI 21, 7.—cfr. Plin. V 86.) a robigine[*](a rubigine V2av.a.S. ab origine B.) vindicatur cerussa[*](ceruiffa B1.) et gypso et liquida pice. haec est ferro[*](ferri d. temperatura hv.a.S. rerum U 756.) a Graecis antipathia dicta. ferunt quidem[*](quidam hv.a.D.) et religione quadam id fieri et exstare ferream catenam apud Euphraten[*](apoteo pratenam nam VR.) amnem in urbe[*](urbem B1.), quae Zeugma[*](zeugma Bv. zeuma r.) appellatur[*](an appelletur?), qua[*](quia V2Th.) Alexander Magnus ibi iunxerit[*](iunxerit BdTaS. -rat rH. uinxerit v. -rat C.) pontem, cuius anulos, qui[*](an (pro qui) B. ) refecti sint[*](funt B1hv.a.S.), robigine infestari, carentibus ea prioribus.[*](Pl. iun. 36, 8–10. 86, 1. 54, 4. Diosc. V 93 extr. Celsus IV 96 (9). Scribon. 146.) Medicina[*](medicinae B.) e ferro[*](efferro B1.) est et alia quam secandi. namque[*](fecvndina quę B2.) et[*](et om.hv.a.S.) circumscribi circulo[*](circulo Bv(S) -los rH.) terve circumlato mucrone et adultis et infantibus prodest contra noxia medicamenta, et praefixisse[*](praefixiffe BG. -xe r. -xae a. -xit d. -xo h. -xos v.) in[*](in Bav. om. r.) limine evulsos[*](aeuulsos V1. -sis V2.) sepulchris clavos adversus noctumas lymphationes, pungique leviter mucrone[*](mucro- nem B1.), quo[*](que VR.) percussus homo sit, contra dolores laterum pectorumque[*](pectorumue VTh. -uel R.) subitos[*](sub- ditos Vd. -tus R.), qui punctionem adferant[*](adferantque. Bam V1. -que. Nam V2.). quaedam ustione sanantur , privatim vero canis rabidi[*](rapidi V.) morsus[*](morfuuf B1D.), quippe etiam praevalente morbo[*](morfo B.) expaventesque[*](expauescentesque hv.a.S.) potum usta[*](tusta V.) plaga ilico liberantur. calfit[*](calefit Rdhv.a.S.) etiam ferro candente potus in multis vitiis, privatim vero dysentericis.
[*](cfr. Plin. XXV 42.) Est et robigo ipsa in remediis, et sic proditur[*](proditum B.de mendo cfr. § 122. 175.)
Telephum[*](elephum VR.) sanasse[*](sanas sed (red R) ac miles VR.) Achilles, sive id aerea[*](id era a. ad aere VR.) sive ferrea cuspide fecit; ita certe pingitur ex ea decutiens gladio. sed robigo ferri[*](ferri Bdav. -rro r.) deraditur umido ferro clavis[*](clauisue B2.) veteribus.[*](Diosc. V 93. eupor..I 95. 46. 48. 168. 190. II 83. I 162. 219. 235.) potentia eius ligare, siccare, sistere[*](strin- gere h. restri- v.a.S.). emendat alopecias[*](alopetias V. -phiaf B.) inlita. utuntur et ad scabritias[*](feabritia B.) genarum pusulasque[*](puftulafque B2v.a. H.) totius corporis cum cera et myrteo[*](murteo R.) oleo, ad ignes[*](ignis R.) vero sacros ex aceto, item ad scabiem, paronychia digitorum et pterygia in linteolis. sistit et feminarum profluvia inposita velleribus[*](uel- leribus ll.v. an in uellere, utilis? cfr. XXVI 144 et nota ad XXVIII 248.), plagis quoque recentibus vino diluta et cum murra subacta[*](subacto VR.), condylomatis ex aceto[*](aceto prodest hv.a.S.). podagras quoque inlita[*](inlita BS. -tas V1Ra. illitas V2dh. -ta v.) lenit.[*](cfr. Diosc. V 90. eupor. I 209. II 61. I 212.) Squama quoque ferri in usu est ex acie aut mucronibus, maxime simili[*](similis et Vd.), sed acriore vi quam robigo, quam ob rem et contra epiphoras oculorum adsumitur. sanguinem[*](fanguinem BaS. -emque rv.) sistit, cum volnera ferro maxime fiant. sistit et feminarum profluvia. inponitur et contra[*](contra om.R.) lienium[*](lienium BS. liconium a. lienum V2dhv. ali- r.) vitia, et[*](& BaS. om. rv.) haemorroidas[*](emoroidaf B.) compescit ulcerumque serpentia. et genis prodest farinae modo adspersa paullisper. praecipua tamen commendatio eius in hygremplastro ad purganda vulnera fistulasque et omnem[*](omnē Bav(S). -ne r Brot.) callum erodendum et rasis ossibus carnes recreandas. componitur hoc modo: propolis[*](propolis ego coll. XXII 107. Scribon. 209. pari VRdTaD (coll. XXXVI 158). pal. B.om.hv. picis H. panis J coll. XXII 138. aluminis coni. S (coll. § 149 de mendo). conici possit etiam galbani: cfr. XXIV 21 (XI 16). Scribon. 210 (vel panacis: cfr. Diosc. eupor. I 188).) oboli[*](et p. 219, 1 obolif fex B1. -lis ex Vhv.a.H. -lis et dT.)
VI,[*](duae (pro sex) H.) Cimoliae cretae drachmae[*](cimolia creta duobus, drachmis v.a.H.) VI, aeris[*](ex aere v.a.H. sex aeris—drachmae om.B.) tusi[*](tusi VRdH(D). tunsi S. tritus a. totidem v.) drachmae[*](duae ll. H. ex (del. drachmae) v.) II, squamae[*](squama v.a.H.) ferri[*](ferri Bav(S). -rreae RdTH. -rreae et V.) totidem, cerae[*](cera a.) X[*](x ego. XL B1. XI B2. ex rv. sex dTH.), olei[*](oleo hv.a.G.) sextarius[*](sextario v.a.H. (fortasse obolis x . . drachmis x .. drachmis II .... sextariis [sc. singulis]).). his adieitutr, cum sunt repurganda volnera aUt replenda, ceratum.