Naturalis Historia

[*](Th. lap. 26. 51. 40. Vitruv. VII 9, 6. Isid. XIX 17, 10.) Chrysocolla[*](crisocolla R.) umor est in[*](in om.B.) puteis, quos diximus, per venam auri defluens crassescente limo rigoribus hibernis[*](67 sq.) usque in duritiam pumicis. laudatiorem eandem in aerariis[*](aprariis V2. -ris V1Rd.) metallis et proximam in argentariis fieri conpertum

est. invenitur et in plumbariis, vilior etiam auraria . in omnibus autem his[*](hif BS. is V. iis Rdhv.) metallis fit et[*](et om.VR.) cura multum infra[*](uena V.) naturalem illam inmissis in venam aquis leniter[*](lenitur R. leuiter hv. a. S.) hieme tota usque[*](torusque R.) in Iunium mensem, dein siccatis Iunio et Iulio, ut plane intellegatur nihil aliud chrysocolla quam vena putris.[*](Vitruv. VII 14, 2. cfr. Diosc. V 104.) nativa duritia maxime distat; uvam[*](uuam ll. v(S). unam h. luteam C.) vocant. et tamen illa quoque herba, quam lutum[*](lutum ll. H. cfr. Vitruv. VII 14, 2. -team hv.) appellant, tinguitur . natura est, quae lino[*](lino hv. ligno (e add.V2) ll.) lanaeve[*](laenaeue B1.), ad sucum[*](fucum Gron. cfr. § 121. XXXV 44. XXXI 123.) bibendum . tunditur in pila, dein tenui cribro cernitur, postea molitur ac deinde tenuius[*](tenuiufBdTH. (sic add.hv). -nuis sic R. -nius sic V.) cribratur. quidquid non transmeat , repetitur in pila, dein molitur. pulvis semper in catinos[*](catinos (cant- R) VRdhv(D). -no BS. cfr. XXXIV 135.) digeritur[*](degeritur V.om.R.) et ex aceto maceratur, ut omnis duritia[*](duritias VR.) solvatur[*](dist. ego.), ac rursus tunditur, dein lavatur, in[*](in om.BSJ.) conchis siccatur[*](fic catur BS. -turque rv(D).), tum[*](tum ego. tunc ll. v. de mendo cfr. XXIX 34 extr.) tinguitur alumine schisto et herba supra dicta pingiturque[*](pinguiturque B1R.), antequam pingat. refert[*](referi V1R. -erri V2.) quam bibula docilisque[*](docilique R. dulcifque B.) sit. nam nisi rapuit[*](rapiūt B2.) colorem, adduntur et scytanum atque turbistum[*](turbystumR(?)hv. a. S.); ita vocant medicamenta sorbere cogentia.

[*](Diosc. V 104. Isid. XIX 17, 10.) Cum tinxere pictores, orobitin[*](orobotin B1. -biti M V1. scribiti M V2.) vocant eiusque duo genera faciunt: elutam[*](elutam B1dhv(S). -ta B2T. aelucta V.om.R. luteam B.), quae[*](que B2VT.om.R.) servatur in lomentum[*](in lomenta v.a.G. om.R.), et liquidam[*](liquida B2.) globulis sudore resolutis. haec utraque genera in Cypro fiunt. laudatissima autem est in Armenia,

secunda[*](fecundum B.) in Macedonia, largissima in Hispania; summa[*](summa V1RdThv. -mmae BV2D (ubi si pro ut dicendum erat). -mma est J. cfr. § 50. X 133. XXXIV 4. XXXVI 96. XXXVII 84.) commendationis , ut[*](ut Bhv(S). om. rH.) colorem[*](colorem BRThv. -re Vd.) in herba[*](herbae (om. in) v.a.H.) segetis laete[*](laete RdhC. -tae B1Vv. latae B2.) virentis quam[*](quam om.R.) simillime reddat.[*]((cfr. Suet. Calig. 18).) visumque iam est Neronis principis spectaculis harenam circi chrysocolla sterni, cum ipse concolori[*](concoluri (cvnc- B2) B.) panno aurigaturus esset. indocta opificum turba tribus eam generibus distinguit: asperam[*](afpe B. asperam siue harenosam D (auctore U) coll. v. 8.), quae taxatur[*](texatur V. mataxatur B. (an iam taxatur?).) in libras[*](libris VdT.) $X$[*]($X$ VII S. XVII B. DVII VT. denariis VII Rd(?). VII hv.) VII, mediam quae $X$ v[*](xv B.), attritam, quam et[*](quae XIII d(?)hv. a. S.) herbaceam vocant, $X$ III. sublinunt autem harenosam[*](harenosam ll. v (i. e. pessi- mam in omni genere: cfr. Diosc.). deleri h. l. et transponi post asperam (v. 6) voluit U 737. (an herbaceam vel etiam harena tum? cfr. XXXVI 176. 177. XXXI 49. Blümneri technol. III 183. IV 432. 511).), priusquam inducant, atramento et paraetonio[*](paratemio V. -enio R.).[*](cfr. Plin. XXXV 36. Vitruv. VII 14, 2.) haec[*](hae B1.) sunt tenacia eius, colore[*](colore BJ. -ri S. et colori rG. in colore hv.) blanda[*](bi- amda V. bidiāda R.). paraetonium, quoniam est natura pinguissimum et propter levorem[*](leuorem S. laeu- hv. liu- B. libo- r. cfr. XXXV 36.) tenacissimum, atramento aspergitur, ne paraetonii candor pallorem chrysocollae [*](chrysocolla VR.) adferat. luteam[*](lutea VR.) putant a luto[*](a lutea hv. a. H.) herba[*](herba Thv. -am ll.) dictam, quam ipsam caeruleo subtritam pro chrysocolla inducunt, vilissimo genere atque fallacissimo.

[*](Diosc. V 104. eupor. I 88.) Usus chrysocollae et in[*](in om.B.) medicina est ad purganda volnera cum cera atque oleo. eadem per se arida siccat[*](ficcat & Bhv. et sicca r.) et contrahit. datur et in angina orthopnoeave[*](orthopneaue B1. -eiue B2. hortopnoue V.) lingenda [*](lingenda B(P)H. pin- r. miscen- hv.) cum melle. concitat vomitiones, miscetur et collyriis

ad cicatrices oculorum ac viridibus emplastris ad dolores mitigandos, cicatrices trahendas. hanc chrysocollam medici[*](medici—4 chrysocollam om.B.) acesim[*](acesin hv.a.D. accesim V. -essim Rd.) appellant, quae non est orobitis[*](arabitis R.). [*](Diosc. V 92.—cfr. Plin. XXXIV 116.) chrysocollam et aurifices sibi vindicant adglutinando[*](aglutinando V. glu-B2.) auro, et inde omnes[*](omnes Rhv. -nis r. -nem coni. H.) appellatas[*](appellataf BS. -ta (ape- V) r. -tam Thv.) similiter virentes[*](utentes hv. a. S.) dicunt. temperatur autem[*](autem BS. -em ea rv(D).) Cypria aerugine et pueri inpubis urina addito nitro teriturque[*](teriturque BS. -tur rv.) Cyprio aere in Cypriis mortariis; santernam vocant nostri. ita feruminatur[*](feraminatur Rd. elum- B2.) aurum, quod argentosum vocant. signum est, si addita santerna nitescit [*](an nitescat (vel -scet)?). e diverso aerosum[*](areno-fum B2.) contrahit se hebetaturque et difficulter feruminatur[*](eluminatur B2. (aurum prava iteratione add.VRhv. a. C).). ad id glutinum fit auro et septima argenti parte[*](parte om.Vdh.) ad supra dicta[*](dictam B.) additis unaque tritis[*](contritis Rdhv. a. S.).

[*](cfr. Plin. XXXIV 158.—Th. H. V 9, 3.—cfr. Plin. supra § 60. Diosc. V 146. Nicand. ther. 45 sqq. Aristot. mir. ausc. 115. Aelian. n. a. IX 20.) Contexique[*](contextiq; R. -tisque d. -texi hv. a. S. (an con- texi quoque?).) par[*](par Bhv. pars r.) est reliqua[*](aliqua R.) circa hoc, ut universa naturae contingat[*](contingit R.) admiratio. auro[*](auro BS. -rū VR. -ri dhv.) glutinum est tale[*](est tale VRdhv. epalea B.), argilla ferro, cadmea aeris massis, alumen[*](alumine B.) lamnis, resina plumbo et marmori, at[*](at ego. & BS. sed rv.) plumbum nigrum albo iungitur ipsumque[*](oleumVRd.) album sibi oleo, item stagnum aeramentis[*](aeramentia B.), stagno[*](stannum ... stanno C.) argentum.—Pineis optume[*](optime B2v. a. S. -mi VR.) lignis aes ferrumque funditur[*](tunditur VRd.), sed et[*](et om.R.) Aegyptio[*](egypto R. aegyptia d(?)hv. a. S.)[*](palofif B1.) papyro, paleis aurum.—Calx aqua accenditur et Thracius lapis, idem oleo restinguitur, ignis autem aceto maxime et visco et ovo.—Terra minime flagrat, carboni[*](carbonibuf (om. uis) B.) vis maior exusto iterumque flagranti.

[*]((cfr. Plin. XXXIV 173. Diosc. V. 100).) Ab his[*](abis V.) argenti metalla dicantur, quae[*](quae Bhv. quae satis dT. que satisque r.(an exciderunt aliqua?).) sequens insania est. non nisi in puteis reperitur nullaque spe sui nascitur[*](inaurif B1.), nullis, ut in auro, lucentibus scintillis. terra est alias[*](aliaf BS. -ia dhv. abilia r.) rubra, alias[*](rubra aliaf BS. rufa alia rv.) cineracea. excoqui non potest, nisi cum plumbo nigro aut cum vena plumbi—galenam[*](gallinamVR.cfr. XXXIV 173.) vocant—, quae iuxta argenti venas plerumque reperitur. et codem opere ignium discedit[*](difcedit BS. cfr. § 99. descendit rv.) pars in plumbum, argentum autem innatat[*](natat B.sed cfr. § 99. 103. XII 123. XXIV 41.XXXI 90. 107 al.) superne, ut oleum[*](olem Va olim VR.) aquis. reperitur in omnibus paene provinciis, sed in Hispania pulcherrimum, id quoque in sterili solo atque etiam montibus, et ubicumque una inventa vena[*](uena om.VRd.) est, non procul invenitur alia. hoc quidem et in[*](in om.BVa.) omni fere materia[*](materia Bdv. -iae r.), unde metalla[*](metallia VaRa. -lli VR.) Graeci videntur dixisse. mirum, adhuc per Hispanias[*](spanias V.) ab Hannibale inchoatos durare puteos. sua nomina ab inventoribus[*](habent uentoribus VR.) habent[*](habentes d(?)hv. a. S.), ex[*](trecenta mil. B.) quis Baebelo[*](baebelo BS. bebulo rH. -belo v.) appellatur[*](appellantur VR.) hodie,[*]((cfr. Posidon. ap. Strab. III 2, 9 p. 147).) qui[*](hodieque qui hv. a. J.) ccc pondo Hannibali subministravit[*](** D??? B2. mille quingentos Rradhv. a. S.)[*](paffuuf B1D.) in dies, ad MD passus iam cavato monte, per quod spatium Aquitani[*](Accitani coni. H. Iacetani P. aquatini coni. S. de machine nomine cogitavit J.) stantes[*](instantes J.) noctibus diebusque egerunt aquas lucernarum mensura amnemque[*](amnemqueBdhv. manemque r. (de mendo cfr. § 75).) faciunt. argenti vena in summo reperta crudaria appellatur.[*](extr.: cfr. Plin. supra § 60. Isid. XVI 19, 1.) finis antiquis fodiendi solebat esse alumen inventum; ultra nihil quaerebatur. nuper inventa aeris vena infra alumen nullam[*](nullam BS. uena alba r. alba dTH. alba nullum hv.) fine[*](foffif B2.) spei fecit. odor ex argenti fodinis inimicus omnibus

animalibus, sed maxime canibus.—Aurum argentumque quo mollius, eo pulchrius. lineas ex argento nigras praeduci [*](praeduci BVdTS. prod- R(?)G. fieri hv.) plerique[*](plerique BRG. fie- VdT. producique hv.) mirantur[*](miramur hv. a. G.).

[*](Diosc. V 110. cfr. Isid. XVI 19, 2. 3.—Vitruv. VII 8, 4. 5.) Est[*](est om.B.) et lapis in[*](in om.VR.) iis[*](iif B1v. his rC.) venis, cuius vomica liquoris aeterni argentum vivum appellatur. venenum rerum omnium [*](que BS. per r. om.hv..) est[*](eft ll. S.exedit (exest G) ac hv.) perrumpitque vasa permanans[*](permananta (-nata R1) obedire VR.) tabe dira. omnia ei innatant praeter aurum; id unum ad se trahit. ideo et[*](& Bhv. om. r.) optime purgat, ceteras[*](ceteris eius sordens VR.) eius sordes expuens crebro[*](cribro VR.) iactatu[*](iactatus R.)[*](dist. S.) fictilibus in vasis. ita vitiis[*](ita uitiis hv(J). ita uitis VR. ita ut iif (hiif B2) B. auitis dT. alutis (P)Brot. uestibus H. ita autem iis S.)eiectis[*](eiectis S e coni. J. tectif B. iniectis RdH. inuectis V. abiectis hv.) ut et[*](ut et hv(S). & ut B. sed ut rH(D). ut Dal.) ipsum ab auro discedat, in pelles subactas effunditur, per quas sudoris vice defluens purum relinquit[*](reliquid VR. -uit dv.a.C.) aurum. ergo et cum aera[*](rara VR.) inaurentur[*](inaurantur R(?)hv.a.S), sublitum bratteis[*](bratis R.) pertinacissime retinet , verum pallore[*](pallorem B2.) detegit simplices aut praetenues[*](praetenebres VR.) bratteas . quapropter id furtum quaerentes ovi[*](oui Bhv. ob r.) liquore candido usum eum adulteravere, mox et hydrargyro, de quo dicemus[*](123) suo loco. et alias argentum vivum[*](uiuom B1S.) non largum inventu [*](inuentu D cum U 738. -tum ll. v.) est.

[*](Diosc. V 99.) In isdem[*](hifdem B2V.) argenti metallis invenitur, ut proprie[*](prope B.) dicatur[*](dicatur ego. -tuf B1. dictuf B2. -cemus r. -camus hv.), spumae lapis candidae nitentisque, non tamen tralucentis[*](trali lucentif B1. transluc- B2v. a. J.); stimi[*](stimi RJ. fimi B. ti- V. stimmi dhB. -mini v.) appellant, alii stibi[*](ftibi BVS. -bia R. -ium C. stybiam dh. stib- v.), alii[*](alii om.V.) alabastrum, aliqui

larbasim[*](larbafim BS. -son B e Diosc. turbasin rv.). duo eius genera, mas ac femina. magis probant feminam[*](magis probant feminam om.B.), horridior est mas scabriorque et minus ponderosus minusque radians et harenosior, femina contra nitet, friabilis[*](friabiles V. fragilif B2.) fissurisque, non globis, dehiscens.

[*](Diosc. V 99.) Vis eius adstringere ac refrigerare, principalis autem circa oculos, namque ideo etiam plerique[*](plerique om.Rhv. a. G.) platyophthalmon [*](platyophthalmon dv. platyopth- BVh. platiobth- R.) id appellavere, quoniam in calliblepharis[*](calliblepharif BG. callibus. Leparis VRd. collyriis C. callibus hv.) mulierum [*](mulierumque epiphoris hv.a.G.) dilatet oculos, et fluctiones inhibet oculorum[*](oculorv??? B2.)[*](efluctionef B2.) exulcerationesque farina eius ac turis cummi admixto. sistit et[*](et om.VR.) sanguinem e[*](e om.VR.) cerebro profluentem, efficacissime[*](efficaciffime BJ. -mum S. -caci r. -cacior hv.) et contra recentia volnera et contra veteres canum morsus inspersa[*](inp R1. inpsa R2. an inspersa per se?) farina et contra ambusta igni cum adipe ac spuma[*](summaV1R.) argenti cerussaque et cera. uritur autem offis bubuli fimi circumlitum in clibanis, dein restinguitur mulierum lacte teriturque in mortariis admixta[*](inmixta BS.an mixta?) aqua pluvia[*](pluuiae B2. -iali G.); ac subinde turbidum transfunditur in aereum vas emundatum[*](emundatur dT. emmu- VR. et mu- v.a.S.) nitro. faex eius intellegitur plumbosissima, quae[*](quae BS. quaeque rv.) subsedit in mortario abiciturque[*](abiciturque G. abigi- BVv. -tur Rd.). dein vas, in quod[*](quod BdS. quo rv.) turbida transfusa sint[*](sint S. fit B. sunt rv(D). an turbidū transfusū sit?), opertum linteo[*](in lenteo VR.) per noctem relinquitur et postero die quidquid innatet[*](innatet B1. -tat rv. cfr. p. 141, 4 et Frobeen p. 39.) effunditur spongeave[*](fpongeaue BS. -eaque VD. -giaque rv.) tollitur. quod ibi subsedit, flos intellegitur ac linteo[*](linteo BdhS. -olo v. lenteo r.) interposito in sole siccatur, non ut perarescat, iterumque in mortario teritur et in pastillos dividitur. ante omnia autem urendi[*](terendi B.) modus

necessarius est[*](eft Bv. et r.), ne plumbum fiat. quidam non fimo utuntur coquentes, sed adipe[*](alipe B1.). alii[*](ali B1VD.) tritum in aqua triplici linteo saccant[*](ficcant B2V2dhv.a.G.) faecemque abiciunt idque, quod defluxit[*](defluxit VRdG. cfr. § 86. 99. 107. XXXIV 135. -xerit hv. effluxit BS.), transfundunt[*](dist. ego.), quidquid subsidat[*](fubfidat BdG(S). -dit Brot. -dit ad V2. -dit (-det v.a.C)id hv. subdit ad V1R.) colligentes. emplastris quoque[*](quoque om.hv.a.G. (an que?).) et[*](et om.VRhv. a. G.) collyriis[*](collyriisque hv.a.G.) miscent.

[*](Diosc. V 101.) Scoriam in argento Graeci vocant helcysma. vis eius adstringere et refrigerare corpora, ac remedio est[*](ac remedio est ego. acre dief B1. hac re B2. om. rv. hac de re D. quare his Müller emend. V 12. locus adhuc corrupts. conici possit etiam acribus (cfr. XXX 174) vel uiridibus (φαιαῖςDiosc. cfr. § 92) vel a Graecis (sc. medicis).) addita[*](addita ego. -tur ll. v.) emplastris ut molybdaena, de qua dicemus in[*](34,173 sq) plumbo[*](dist.v. a. C(U 739).), cicatricibus maxime glutinandis, et contra tenesmos dysenteriasque infusa clysteribus cum myrteo[*](murteo B1. mirtę B2.) oleo. addunt et in medicamenta[*](medicamentū R.), quae vocant liparas, ad excrescentia ulcerum aut[*](autem (aut B2) attritu B.) ex attritu facta aut in capite manantia.

[*](extr.: Diosc. V 102.)Fit in isdem[*](hisdem V.) metallis et quae vocatur spuma argenti. genera eius tria: optima quam chrysitim vocant, sequens[*](fequenf BS. sed que V1R. sed quam V2. secunda hv.) quam argyritim[*](squā argaritim R. -garytim V1. squama agarytim V2.), tertia quam molybditim. et plerumque omnes hi colores in isdem[*](hifdem B.) tubulis[*](tubulif B2v. cub- h. tab- r.) inveniuntur. probatissima est Attica, proxima Hispaniensis. chrysitis ex vena ipsa fit, argyritis ex argento[*](an ex argenti (sc. fusura)?), molybditis e[*](e BS.om. rv.) plumbi ipsius[*](ipfius ll. v. an potius?) fusura[*](dist. v. a. S(U 740).)—quae fit Puteolis—et inde habet nomen. omnis autem fit excocta sua materia ex superiore catino defluens in inferiorem et ex[*](& ex BG. ex rv.) eo sublata vericulis[*](uericulif BS. uehi- r. ueruc- hv.) ferreis

atque in ipsa flamma convoluta vericulo[*](uericulo B. ueni- h. ueruc- v. uerit oculis ferreis at- que r.), ut sit modici[*](modice VR.) ponderis. est autem, ut ex nomine intellegi potest, fervescentis et futurae[*](et foturae B2. del. H Brot. an e fuura?) materiae spuma. distat a scoria quo potest spuma a faece distare: alterum purgantis se[*](purgatis se V1. -atiffimae B.) materiae , alterum purgatae vitium est.[*](Diosc. V 102.) quidam duo genera faciunt spumae, quae vocant scirerytida[*](fcirerytida BS. sciror- U 741. sclerer- D. scelerelythrida Vd. stelere lychryda R. sterelytrida h. (stelery- v) -tida C. lythrida Brot.) et peumenen[*](peumenen ll. S. -nem dhv. reum- D. pneum- U 741.), tertium molybdaenam in plumbo dicendam. spuma, ut[*](aut fit BV1.) sit[*](34,173) utilis[*](ulif B.), iterum coquitur confractis tubulis[*](tabulif B1dh.) ad magnitudinem anulorum[*](anulo- rum ll. v (G). auellanarum C (S) cum B e Diosc. (καρύων). nucularum coni. J.). ita accensa[*](adcenfa B1.) follibus ad separandos carbones cineremque abluitur aceto aut vino[*](aut in uino VR.) simulque restinguitur. quodsi sit argyritis, ut candor ei detur, magnitudine fabae confracta in fictili coqui[*](coci V.) iubetur ex aqua addito in linteolis [*](lentiolif B1.) tritico et hordeo novis[*](nouis ll. v. transponendum videtur post linteolis (vel etiam nouo post fictili): cfr. Diosc.), donec ea purgentur. postea VI[*](sex ll. v.) diebus terunt in mortariis, ter die abluentes aqua frigida et, cum dies[*](dies ego. cfr. Diosc. (εἰς ἑσπέραν). denigrare CFW Müller p. 28. om ll. v.) desinat[*](desinant hv. a. J.), calida, addito sale fossili[*](fusili VR.) in libram spumae obolo. novissimo die dein[*](die dein BJ. die in r. die hv. cfr. § 22.) condunt[*](combunt R.) in plumbeo[*](plumbo V.) vase. alii cum faba candida et tisana[*](tisane V. ptisana Thv. a. J.) cocunt siccantque sole[*](in sole dTv. a. S.)[*](sole—20 siccantque om.VR.), alii in lana candida cum faba, done[*](donec om.d.) lanam non denigret[*](denigret BdBrot. -rent hv.). tune salem fossilem adiciunt subinde aqua mutata siccantque diebus XL calidissimis aestatis. nec non in ventre suillo[*](in- uentoref uillo B2.) in aqua coquunt[*](cogunt V.) exemptamque[*](exemptamnque Bhv. -taque r.) nitro[*](intra R.) fricant et ut supra terunt in mortariis cum sale. sunt qui non coquant, sed cum sale terant et adiecta[*](adiacta B1.)[*](103) aqua abluant.[*](extr.: Diosc. eupor. I 168. cfr. Cels. V 19, 26.) usus eius ad collyria et cuti[*](cuti ego et dist. coll. Diosc. (de dativo cfr. XXVIII 97. an cutem, ut XXVIII 139. XXXV 194? ). litum B1V. fitum B2D. litu ad R(?)B. nitrum ad hv.) mulierum[*](muliebrum hVen. -brium v. a. D.) cicatricum foeditates tollendas maculasque, abluendum[*](et (et ad d) abluendum dhv. a. S. ad alendum J.) capillum. vis autem siccare[*](secare R.), mollire, refrigerare[*](frigerare VR.), tempe- [*](dist. ego.)rate[*](temperate B. -are Vdhv. tēptare R.) purgare, explere ulcera, tumores lenire[*](linere Vd. -nire R.); talibusque[*](talibusque ll. v. albisque Fröhner anal. crit. 2 p.19. cfr. XXXV 176. (XXXI 63). Müller emend. V 12.) emplastris additur[*](addi- tur et liparif BS. om. rv.) et liparis supra dictis. ignes etiam[*](105) sacros tollit cum ruta myrtisque[*](myrtoque hv. a. S.) et[*](et om.R.) aceto, item[*](item BS. -mque rv..) perniones cum myrtis et cera[*](cera v. cetera ll. add. domineum V. et abdomine hv. a. G.).