Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

[*](Diosc. V 106. Vitruv. VII 11, 1. Th. lap. 55.) Caeruleum harena est. huius genera tria fuere antiquitus: Aegyptium[*](aegypt' R.) maxime[*](maxime BS. quod ma- rv(D).) probatur[*](probatum BSJ.); Scythicum[*](fcithicum B.)mox[*](mox ego. cfr. 156. hoc ll. v. an potius umore, ut XXXV 187 (vel natiuum hoc e Theophr.)?) diluitur facile et, cum[*](& cum BS. cum r. cumque hv.) teritur[*](facile—teritur om.R.), in quattuor colores mutatur, candidiorem nigrioremve et crassiorem tenuioremve [*](& (om.hv)craffiorem tenuioremue (-que B) Bhav(S), om. rH.); praefertur huic etiamnum[*](etiamnum hv. -unc ll. J.) Cyprium. accessit his Puteolanum et Hispaniense, harena ibi confici[*](con- ficio R.) coepta. tinguitur autem omne[*](omni V. om???ia R.) et in sua[*](et in fua ll. v. an cum ifati (fua orto e fau=fati)? de mendo cfr. XXVI 39, de re XX 59. (XXII 2). Diosc. II 215.) coquitur herba bibitque sucum. reliqua confectura eadem quae chrysocollae.

Ex caeruleo fit quod vocatur lomentum,[*](cfr. Plin. XXXV 49.—Vitruv. VII 11, 1. Isid. XIX 17, 14.) perficitur id lavando terendoque[*](terendoque B(a?)S. -oue rv.). hoc est caeruleo candidius[*](candiduf B1.). pretia eius $X$ X[*]($X$ x H.. xx ll. x dT. XXIII hv.) in libras[*](libra Vrav. a. C.), caerulei $X$[*]($X$ VIII H. XVIII ll.hv. VIII dT.) VIII. usus in creta; calcis inpatiens. nuper accessit et Vestorianum[*](nestorianum hv.a. H.), ab auctore[*](actore V. ha- R.) appellatum. fit[*](& (pro fit) B.) ex Aegyptii[*](aegypti BVD.) levissima parte; pretium eius in libras[*](in libras om.VRdTS.) $X$[*]($X$ i H. xi ll. x. xi Brot. XL hv.) I. idem[*](ideo B. id est R.) et Puteolani usus, praeterque[*](praeter q.??? B2.) ad fenestras;[*](cfr. Plin. XXXV 46. (Diosc. V 107).—Vitruv. VII 14, 1. Diosc. V 106.) cylon[*](cylon BS. cyllon dT. cylonon V. cynolon R. cyanon Brot. e coni. Durandi. coclon h. coelon V.) vocant.—Non pridem adportari et Indicum coeptum est, cuius pretium $X$[*]($X$ VII S. XVII ll. XVIII dT. x. VIII H. XVII in libras hv.) VII. ratio in pictura ad[*](avt (pro ad) B2.) incisuras[*](incifura B.), hoc est umbras dividendas[*](diuidenda (-eda V1) sublimine VR.) ab lumine.— Est et vilissimum[*](uiliffimum BG. util- rdTO. subtil- hv.) genus lomenti, quod[*](quod BhS. quondam r. ....dam O. quidam B. quod dant v.) tritum[*](adtritum B2D. trit.. O.) vocant[*](uocant B(ad?)B.om. rhv (in horum archetypo videtur scriptum fuisse quoduocant tritum; inde quondam tritum).), quinis assibus aestimatum.

Caerulei sinceri experimentum in carbone ut flagret; fraus viola arida[*](arida B1.) decocta in aqua sucoque per linteum[*](lintium B1. lenteum R (fere semper).) expresso in cretam Eretriam. vis in medicina ut purget ulcera; itaque et emplastris adiciunt, item causticis. teritur[*](interitur R.)[*](dist. ego coll. Diosc.) autem[*](autem om.hv. a. H.) difficillime[*](diffi- cillime fil (ffil B1) BC. -llime sile hv. -llime dT. -lem est r.).[*](Diosc. V 108.)—Sil in medendo leniter[*](leuiter hv. a. S.) mordet adstringitque[*](acftringitq, B1. asft- B2.) et[*](& Bhv. om. r.) explet ulcera. uritur in fictilibus , ut prosit.

Pretia rerum, quae usquam posuimus, non ignoramus alia aliis[*](in allis hv. a. S.) locis esse et omnibus paene mutari annis[*](mutari annif BS. annis mut- rv(D).), prout navigatione[*](nauigationes hv. a. S.) constiterint[*](constituerint VRd.) aut ut[*](ut om.R.) quisque mercatus[*](mergatuf B1. mercatus—4 aliquis om.R.) sit aut aliquis praevalens manceps[*](mancipiif B2.) annonam flagellet, non obliti Demetrium a[*](a BG. om. rv. ) tota Seplasia[*](feplafia BG. s& lasia r. sell- a. hellade B. -dia v.) Neronis principatu accusatum apud consules; poni tamen necessarium fuit quae plerumque erant[*](erat B.) Romae, ut exprimeretur auctoritas rerum.

[*](cfr. Isid. XV 5, 3. Paul. Diac. s. v. dirutum aeire (p. 69).) Proxime dicantur aeris metalla, cui et in usu proximum[*](proxime BaG(S). -mo Re corr. -ma VdThv(H).) est pretium, immo vero ante argentum ac paene etiam ante aurum Corinthio, stipis[*](ftipif Bhv. stirpis r.) quoque auctoritas, ut diximus. hinc aera[*](aerea B1.) militum, tribuni aerarii[*](aerari B1D.) et aerarium,[*](33,43,138) obaerati[*](oberrati Va.), aere[*](et aere R(?)H. ab aere hv.) diruti[*](dicti hv. a. H.). docuimus quamdiu populus Romanus aere tantum signato usus esset: et[*](sit. sed et H.) alia[*](alia re ego. alia ll. v. alta coni. J. an potius alio, ut XIV 145, vel alias?)re vetustas[*](33,42 sqq.) aequalem urbi auctoritatem eius declarat[*](declar& Rd. -raret VTh(v. a. H praem. cum).), a rege Numa[*](regnum a B.) collegio tertio aerarium[*](aerarium BS. -iorum rv(D).) fabrum instituto[*](inftitutof B.).

[*](cfr. Plin. infra § 100. 117. Isid. XVI 20, 2. 3. Aristot. h. a. V 19 § 106 p. 552b. Antig. hist. mir. 84 (90).) Vena quo dictum est modo foditur[*](effoditur hv. a. S.) ignique[*](dignique B.) perficitur . fit et e lapide aeroso, quem vocant cadmean[*](cadmean B1J. -mian B2. -meam rS. -miam hv. cfr. § 4. 100.), 32,[*](32,95 sqq) celebri trans[*](celebri tranf BS. -ritas rv.) maria[*](maria BTS. -iam Va. in aria R. in asia dv.) et quondam in Campania, nunc[*](nunc & BS. nunc rv(J).) et in Bergomatium[*](bergomatium Bv. perg- r.) agro extrema parte Italiae; ferunt[*](italiam efferunt R.) nuper etiam[*](& Bahv. om. r.) in Germania provincia repertum.

fit et ex alio lapide, quem[*](quēquē VR.) chalcitim[*](chalciten hv. a. S. -ceitem d. -cheitem V. -chettem R.) appellant in Cypro, ubi prima aeris[*](fuit aeris v. a. S. ueteris h.) inventio, mox vilitas praecipua reperto in aliis terris praestantiore[*](praestantiorem a. -oref B.) maximeque aurichalco[*](aurichal- cho V.), quod praecipuam bonitatem admirationemque diu optinuit nec reperitur longo iam tempore effeta[*](effect V1Ra.) tellure. proximum bonitate fuit Sallustianum [*](faluftianum B2Vv. a. C.) in Ceutronum[*](ceutronum B (ceu in ras.) B(J). cfr. XI 240. III 135. ceuir- V1. ee uir- V2R. ebur- d2 (eb in ras.). cubur- h. Centr- v(Dal.)D.) Alpino tractu, non longi[*](longe B.) et ipsum aevi, successitque ei[*](ei BG. et rv.) Livianum in Gallia. utrumque a metallorum dominis appellatum, illud ab amico divi Augusti, hoc[*](dist. Ven. cfr. Madvig adv. crit. II 529.) a coniuge. velocis defectus[*](defectuuf B1D.) Livianum quoque; certe admodum exiguum invenitur. summa[*](fummae B.) gloriae[*](gloria hv. a. S. cfr. XXXIII 89.) nunc in Marianum[*](mari anxum V.) conversa, quod et Cordubense dicitur. hoc a Liviano[*](aluiano VR.) cadmean[*](cadmian B2. -meā R. -miam h v. a. S.) maxime sorbet et aurichalci bonitatem[*](bonitate V.) imitatur in sestertiis dupondiariisque[*](dupundiarifque B1V1D. dipon- B2V2.), Cyprio suo assibus contentis. et hactenus[*](haec tenuf B.) nobilitas in aere naturalis[*](an naturali? cfr. XXXIII 86. 119. X 198; aliter XXXI 74. XXXIII 62.) se[*](sed R.) habet.

Reliqua genera[*](genere R.) cura[*](cura BS. cum r. om.h. artificio v.) constant, quae suis locis

reddentur, summa claritate ante omnia indicata. quondam aes confusum auro argentoque miscebatur, et tamen ars pretiosior erat; nunc incertum est, peior haec sit an materia[*](an matea V. amamea R.), mirumque, cum ad infinitum operum pretia creverint [*](creuerint BG (haec praem. v). -rit a. hac (ac R) fuerit (-int d) rd.), auctoritas artis extincta est. quaestus[*](quaeftuuf B1D. que ius R. quę ius V.) enim causa, [*](dist.D.)ut[*](aut VR.) omnia, exerceri coepta est quae gloriae solebat— ideo etiam[*](ideo autem etiam BSJ.) deorum adscripta operi, cum proceres[*](procerus VR.) gentium claritatem et hac[*](ac V.) via quaererent—, adeoque exolevit[*](ex- olebit R. -bat V.) fundendi aeris pretiosi ratio, ut iam diu ne fortuna quidem in ea re[*](ea re BaS. aere rv.) ius artis habeat.

[*](Florus I 32, 7 (II 16). Isid. XVI 20, 4. Seneca de brev. vitae 12.—cfr. Quintil. XII 10, 3.)Ex illa autem antiqua gloria Corinthium maxime laudatur . hoc casus miscuit Corintho, cum caperetur, incensa , mireque circa id multorum adfectatio[*](et adfecta- tio V.) furit[*](furit S e coni. J coll. XXXIII 147. fuerit ll. fuer.. O. fuit hv.), quippe cum tradatur non alia de causa Verrem, quem M[*](quem M. BS. quem ahv. om. rO.). Cicero damnaverat, proscriptum[*](pro- fcriptu B.) cum eo[*](cum eo BaG(S). eum eum R. eum //// V. eum dO. esse hv(Brot.).) ab Antonio, quoniam[*](quoniam J. qn???m B. quam r. quam quod hv. quam quoniam coni. S.) Corinthiis cessurum se ei negavisset. ac[*](ac BaS. at rv.) mihi maior pars[*](ars VR.) eorum simulare eam scientiam videtur ad segregandos[*](segreganda VR. -dum d2in ras. h.) sese[*](si se VR. se dhv. a. S.) a ceteris magis quam intellegere aliquid ibi suptilius ; et hoc paucis docebo[*](tacebo V. staccho R.). Corinthus capta est olympiadis CLVIII[*](clvili B. CLVI Vdv. a. H.) anno tertio, nostrae[*](noftra B.) urbis DCVIII, cum ante haec[*](hęc B.om. rG. in hv.) saecula[*](saeculo v. a. Dal. defiiffent B2. dediss- VR.) fictores nobiles esse desissent, quorum isti[*](ista Rh(?)H.) omnia signa hodie Corinthia appellant. quapropter[*](cum propter VR.) ad

coarguendos eos ponemus artificum[*](artificium VR.) aetates[*](aetatis V.); nam urbis nostrae annos ex[*](ei (pro ex) V.) supra dicta comparatione olympiadum colligere facile erit. sunt ergo vasa tantum Corinthia, quae isti elegantiores[*](ele- gantiore B2dT.) modo ad[*](modo ad (S. in G) esculenta (fefc- B) BaG. modo desculpentia (-to h) r. nunc aes sculpendo v.) esculenta transferunt, modo in lucernas aut trulleos[*](tul- leos R. trullas Tv. a. G.) nullo munditiarum dispectu[*](dispectu S. diffp- BD. desp- rv(Brot.). resp- B.).[*](init.: Isid. XVI 20, 4.) eius[*](eius om. R. an aeris (scriptum olim eris?).) tria genera: candidum argento nitore quam proxime accedens , in quo illa mixtura praevaluit; alterum, in quo auri fulva[*](du- centos (-tes R) peries VR.) natura; tertium, in quo aequalis omnium temperies fuit. praeter haec est cuius ratio non potest reddi, quamquam hominis manu est[*](manu est ego. cfr. XXXV 66. 91. 94. XXXVI 26(bis). 28. 32. -nuf & Ba. -nu sed dTS. -nus sed r. -nu facta v.); at[*](at dT. ad ll. S. a CFW Müller p. 28. dederit v.) fortuna[*](fortunā B2SJD. cfr. § 5. XXXV 103. 104.) temperatur[*](tem- peratur BaS. -atum CFW Müller. -amentum rOv. om.h.) in[*](in om.hv. a. S. cfr. XXXIII 24.) simu- [*](dist. ego.)lacris[*](fimulacrif BS. -cro raOv.) signisque illud suo colore pretiosum ad iocineris imaginem vergens, quod ideo hepatizon[*](hepatizon a(?)v.s -icon (c in ras.) B2. hipatizon R. hyp- V.) appellant, procul a Corinthio, longe[*](longa V.) tamen ante Aegineticum[*](aegeneticum B2. ag- B1.) atque Deliacum [*](deligacum R. -atum V.), quae diu optinuere principatum.

Antiquissima aeris gloria Deliaco fuit, mercatus[*](mercatuuf B1D.) in[*](dist. S cum U.) Delo celebrante[*](co celebrante V. concel- Rdhv.a.S(J).) toto orbe, et ideo cura officinis. tricliniorum pedibus fulcrisque[*](pulchrisque V.) ibi prima aeris[*](aeris om.R.) nobilitas, pervenit deinde et ad[*](& ad BaS. ad rv.) deum simulacra effigiemque hominum et aliorum animalium.

[*](extr.: cfr. Plin. infra § 49.) Proxima laus[*](dist. S.) Aeginetico[*](aegeinetico B.) fuit, insula et[*](et om.Bv. a. G(S).) ipsa eo[*](eo ego. est ll. v(J). om.dG. aere S.)

nec quod ibi[*](quod ibi S. uod ibi B. est r. aes dhG. del. v.) gigneretur[*](gigne- retur S. fignetur B. gignens Vdhav. gimens R.), sed officinarum temperatura, nobilitata. bos aereus inde captus in foro boario est Romae. hoc erit exemplar Aeginetici[*](aegenetici BV.) aeris, Deliaci autem Iuppiter in Capitolio in[*](capitolio in VRdhv(D). -lia in a. -lini// BS. -lio J coll. § 79. XXXVI 50 cum § 165. [XXXV 19]. XXXVI 58. XXXVII [75] 161. sed cfr. etiam CFW Müller grat. p. 546 sqq.) Iovis Tonantis aede[*](hede V. aere B.). illo aere[*](aeri R. aery V.) Myron[*](myroco d. -ro cx R. miro ex V. miro a.) usus est, hoc Polycletus[*](policlytus R. polyclytis V.), aequales atque condiscipuli ; sic[*](sic ego. fit B1. set rD. sed dTS.om.hv.) aemulatio et[*](et om.BSJ.) in materia fuit.

[*](Varro rer. div. VIII ap. Macrob. III 4, 2.) Privatim Aegina candelabrorum superficiem dumtaxat elaboravit, sicut Tarentum scapos. in iis[*](iif B1v. hiif B2. his rC.) ergo iuncta commendatio officinarum est. nec pudet tribunorum militarium salariis emere, cum ipsum nomen a[*](a RdahOv (J). e V.om.BS.) candelarum lumine[*](nomine Bh.) inpositum appareat. accessio[*](acceffio BaG. ....esio O. -ensio rv.) candelabri talis fuit Theonis[*](theonif BaOG. heo- V. haeo- R. dionis h. ut auctor est Dion v.) iussu[*](iussum VO. iussu praeconis om.B.) praeconis Clesippus fullo[*](fulgo VRd.) gibber[*](gibber & BhS. -ere rG. -er H. -ere et v.) et praeterea et alio[*](& albo B1. alios h. alio v.a.G.) foedus aspect, emente id Gegania HS L???;[*](L???; BS. L vel quinquaginta rv.). eadem ostentante in[*](in BV(S). om. rG.) convivio empta[*](empta RhD. -tam B1. emtam V. empta//in d. -tum B2v.) ludibrii causa[*](caufam B1) nudatus atque inpudentia[*](inpudentia (ut p- VR) ll. v (S). impote- G.) libidinis receptus in torum[*](thorum B2. totum VRv. a. B.), mox in testamentum, praedives[*](prae diuif B2.) numinum vice illud[*](luminum B.) candelabrum coluit et hanc Corinthiis fabulam adiecit, vindicatis tamen moribus[*](morbuf B1. -bif B2.) nobili sepulchro, per quod aeterna supra terras Geganiae dedecoris memoria duraret. sed cum esse nulla Corinthia candelabra constet, nomen id praecipue in his celebratur, quoniam Mummi[*](nummi VR.) victoria Corinthum quidem

diruit, sed e[*](e BS. om. rv.) compluribus[*](cum pluribusprifcy B.Vd.) Achaiae oppidis simul aera dispersit.

[*](Isid. XVI 20, 11. Liv. XLV 42, 2. Festus p. 178, 4–8. Ovid. Fasti VI 277.—Plutarch. Camill. 12 init.) Prisci limina etiam ac valvas in templis ex aere factitavere. invenio et a Cn[*](a cn. Rdv. ac. CN. B1. a. GN. B2. a con???. V.). Octavio, qui de Perseo rege navalem triumphum egit, factam porticum duplicem ad circum Flaminium[*](flamineum R.), quae Corinthia[*](corintha B.) sit appellata a capitulis aereis[*](uefte B.) columnarum, Vestae quoque aedem ipsam Syracusana [*](furacufana/// B1. fir- B2 (item infra). syracusanam VR.) superficie tegi placuisse[*](placuiffe Bhv. -sset raO.). Syracusana sunt in Pantheo capita columnarum a M. Agrippa posita. quin etiam privata opulentia eo modo usurpata est. Camillo inter crimina obiecit[*](obicit VRh.) Spurius Carvilius[*](caruilluf B1.) quaestor, ostia quod aerata[*](oftia quod aerata BU. quod (quo Va) aerata (erat V1) ostia (ho- a) rav.) haberet[*](haber& B2e corr.Vrav. //e//& B1.) in domo.[*](L. Piso et Valer. Antias (Peter hist. Rom. fragm. p. 85.175). Liv. XXXIX 6, 7. Diodor. XVI 26, 5.) nam triclinia aerata abacosque et monopodia Cn. Manlium[*](manilium Vrav. a. G.) Asia devicta primum invexisse [*](inuexisset V1. -enisse R(?)Dal.) triumpho suo, quem duxit anno urbis DLXVII[*](DLXVI B.), L.[*](heredef BS. -dem dhv. -de a. h. VO. b. R.) Piso auctor est, Antias quidem heredes L. Crassi[*](quidem L. Crassum hv. a. S.) oratoris multa etiam triclinia aerata vendidisse. ex aere factitavere[*](& ego. a V1. ac Bcod. Poll. U. om. rv(D)) et cortinas tripodum[*](tropeodum O1. -podum O2. triumphodum V1), nomine et Delphicas, quoniam[*](quod BUJ.) donis[*](donis Vrdhav(D). erat B. aeratae U. eae J. ludis cod. Poll. locus nondum sanatus.) maxime Apollini[*](apollini U cum J. -nis ll. V.) Delphico[*](del- phico BU. -ci rv.) dicabantur[*](dicebantur VraVen.). placuere et lychnuchi[*](lychnuci R. luch- Vd.) pensiles in delubris aut arborum mala ferentium modo lucentes, quale[*](quale B2VraG(SD). -lef B1. -lis dhv(UJ). qual. O.) est in templo Apollinis

Palatini quod[*](quem v. a. G.) Alexander Magnus Thebarum expugnatione captum in Cyme dicaverat eidem deo[*](idem deo V1R2. idem de eo V2R1.).

[*](Liv. II 41, 10. Val. Max. V 8, 2.—cfr. Plin. XXXV 182.) Transiit[*](transit Vv.a.G. cfr. XXXIII 131.) deinde ars vulgo ubique ad effigies deorum. Romae simulacrum ex aere factum Cereri[*](cereri B(a?)v. caereri O. ceteri r.) primum reperio ex peculio Sp. Cassi, quem regnum adfectantem pater ipsius interemerit[*](interemerit BS. -rat rv.). transiit[*](tranfit BVD.) et a diis ad[*](ad om.VR.) hominum statuas atque imagines[*](imaginem VR.) multis modis. bitumine[*](bituminef B.) antiqui[*](antiqua V.) tinguebant[*](pingebant v.a.H.) eas, quo magis mirum est placuisse auro integere[*](integre Vd.). hoc nescio an Romanum fuerit inventum; certe etiam nomen non[*](nomen non BU. cfr. § 65. XXX 49. romae non rv(D). romae nomen S.) habet vetustum[*](uetuftum BS. -statem rv(D).).[*](cfr. Paus. VI 18, 7.—Plin. infra § 70. (86).) effigies hominum non solebant exprimi nisi aliqua inlustri[*](industri V. -iae d.) causa perpetuitatem merentium[*](uictoriam V.), primo sacrorum certaminum victoria maximeque Olympiae, ubi omnium, qui vicissent, statuas dicari mos erat, eorum vero, qui ter ibi superavissent ex membris ipsorum similitudine expressa, quas iconicas[*](yconicaf B2.) vocant. Athenienses nescio an primis omnium[*](primi fomnium B. -mi omnium dhv. a. S.) Harmodio et Aristogitoni tyrannicidis[*](tyrannidif B2.) publice posuerint statuas. hoc actum[*](autum V. auctum R.) est eodem anno, quo et Romae reges pulsi. excepta deinde res est a toto orbe terrarum humanissima ambitione, et in[*](& in BadTS. et iam Rv. aetiam V. et O.) omnium municipiorum foris statuae ornamentum esse coepere propagarique[*](propagarique (-quę B2) BU. prorog- rv(JD). cfr. XV 49. XXXV 4. VII 188.) memoria hominum et honores legendi aevo basibus[*](uasibus V2Rd. uassi- V1.) inscribi, ne in sepulcris tantum legerentur. mox forum et in domibus privatis

factum[*](dist. sustulerunt JD.) atque in atriis[*](atris V1aOD. antrif B.): honos[*](honef B1. -nor dO.) clientium[*](colentium Vdh.) instituit sic colere [*](colere B2adhv. -lore r. -lonos O.) patronos.