Naturalis Historia

[*](Colum. I 5, 3. (Celsus II 18 p. 66, 23).—Athen. II 16 p. 42 c d.) Quaeritur inter medicos, cuius generis aquae sint utilissimae. stagnantes[*](stagnentes V.) pigrasque merito damnant[*](dampnant R.), utiliores quae profluunt[*](fluunt dT.an profluant?) existimantes[*](existimant a.), cursu enim percussuque ipso extenuari atque proficere; eoque miror cisternarum[*](cistanarum V.) ab aliquis maxime probari. sed hi rationem adferunt, quoniam levissima[*](breuissima VR1d.) sit imbrium[*](imbrium aqua v. a. J.), ut[*](ut Erv. om. r.) quae subire potuerit ac pendere in aëre. ideo et nives praeferunt[*](praeferuntur E. -unt imbribus R(?)v. a. J.) nivibusque[*](nubibus quae E.) etiam glaciem, velut ad infinitum[*](ad finitum E. infin- R. affinium H cum anon. Dal.) coacta[*](coacto V.) subtilitate ; leviora enim haec esse et glaciem multo leviorem[*](meliorem T. -raem V.) aqua[*](aque d.). horum sententiam refelli interest vitae[*](uituae V.). in primis enim levitas illa deprehendi[*](deprehendi v. repreh- d. repraeh- r.) aliter[*](alitem V. -tate d1. agili- d2.) quam sensu[*](sensus V. sexu E.) vix potest, nullo paene[*](poenae V.) momento ponderis aquis inter se distantibus[*](distantur VR1.). nec levitatis in pluvia aqua argumentum est subisse eam in caelum, cum etiam lapides[*](lapides om.E.) subire[*](subisse E.) appareat cadensque inficiatur halitu terrae, quo fit ut pluviae aquae sordium plurimum[*](plurium E.) inesse sentiatur citissimeque ideo calefiat aqua[*](qua E.) pluvia.[*](Hippocr. de aëre et aquis c. 4 p. 199.—cfr. Plin. II 152. XVII 225. Seneca nat. qu. III 25, 11.) nivem quidem glaciemque subtilissimum elementi[*](elementi Ev. -to d. -tum r.) eius videri miror adposito[*](adpositū V. -ta E.) grandinum argumento, e quibus pestilentissimum potum esse convenit. nec vero pauci

inter ipsos[*](ipsas d.) e contrario ex gelu[*](gelo VR.) ac nivibus insaluberrimos[*](insaluberrimis Vd1.) potus praedicant, quoniam exactum sit inde quod tenuissimum fuerit. minui certe liquorem omnem congelatione[*](congela- tionem V.) deprehenditur et rore nimio scabiem fieri, pruina uredinem [*](uridine a. ... dine E.), cognatis et nivis[*](ex niuis d.) causis.[*]((cfr. Celsus II 30 extr.).) pluvias quidem aquas celerrime putrescere convenit minimeque durare in navigatione . Epigenes autem aquam, quae septies putrefacta purgata sit, ait[*](ait J. om.VdE. perhibet R(?)v(D) contra Plinii usum. (an tradit?).) amplius non putrescere. nam cisternas etiam medici confitentur inutiles alvo duritia[*](duricia VRdT. -cias r. -tias E. -tias facientes v. a. S.) faucibusque, etiam limi non aliis inesse plus[*](plus aut E. plis ut V.) aut animalium, quae faciunt [*](an faciant?)[*](dist. D.) taedium.[*](Hippocr. de aëre et aquis c. 5.—Herodot. I 188. Athen. II 23 p. 45b. Solin. 38, 4.)item[*](taedium. item ego. taedium ll.v. (an taedium. at iidem?).) confitendum[*](confitendum rv. -ntum E. -ntes r.) habent[*](habent ll.v. cfr. praef. § 33. autem D.) nec statim amnium utilissimas esse, sicuti nec torrentium ullius[*](ullius v. uilius VRd. illius E.), lacusque plurimos salubres[*](salubres maxime v. a. J.). quaenam[*](que. Nam V. quaedam v. a. S.) igitur et cuius[*](huius d (?) Ev. a. S.) generis aptissimae? aliae alibi. Parthorum[*](id partorum d.) reges ex Choaspe[*](choaspe v. quoasphae E. quot asphecto V. quo aspectu r.) et[*](et Erv.om. r.) Eulaeo[*](euleo VR1v. a. Lugd. -lo d.) tantum bibunt; eae[*](eae (et eae C) v. heae d. hae (he R) rS. an eaeque?) quamvis in longinqua comitantur illos. sed[*](sed VRdS. et Ev.) horum placere[*](placere potum v. a. S.), non quia sint amnes, apparet[*](apparent VR1.), quoniam neque[*](nec (ter deinceps) v. a. S.) e[*](e Vv. ex d.om. r.) Tigri neque Euphrate neque[*](euphrate neque om.Vd.) e multis aliis bibunt.

[*](Athen. II 16 p. 42a. (cfr. Plin. XXIV 1). Geopon. II 5, 14.—Vitruv. VIII 5, 1. 2. (Celsus II 18 p. 66, 30). Pallad. IX 10, 1. 2. Athen. II 25 p. 46b.) Limus aquarum vitium est. si tamen idem amnis anguillis scateat, salubritatis indicium habetur, sicuti frigoris

taenias[*](taeneas V(E?)D. tineas v. a. H. de mendo cfr. XXVII 79 al.) in fonte[*](fronte V.) gigni. ante omnia autem damnantur amarae et quae sorbentem[*](sorbentem VRfS. cum sorbentur dTH. sorbem E. -be r. scrobem C. scobem v.) statim implent[*](an impleant?), quod evenit Troezene. nam nitrosas atque salmacidas[*](salmacidas v. .... cidas r (prioribus abscisis). -adicas V. -aticas R. -andicas dT. sed in acidas E.) in desertis Rubrum mare petentes addita polenta utiles intra duas horas faciunt ipsaque vescuntur polenta. damnantur in primis quae fonte[*](quae fonte dJ. que fonte VRT. qui (que r) fontes Er. fontes qui v.) caenum faciunt[*](an faciant?) quaeque[*](que quae V. quique R(?)v. a. J.) malum colorem bibentibus, refert et si vasa[*](uas E.) aerea[*](aera Vd. atra T. aere v. a. H.) inficiant[*](inficiant ego. -ciunt ll.v. item ter infra.) aut[*](aut Erv. et r.) si legumina tarde percocant, si liquatae leniter[*](an leuiter?) terram[*](tam terram V.) relinquant decoctaeque crassis obducant vasa crustis[*](eructis V.).[*](cfr. Plin. XV 108. Diosc. V 18.) est etiamnum vitium non fetidae[*](fecidae d.) modo, verum omnino quicquam resipientis , iucundum sit illud licet gratumque et, ut saepe[*](ut saepe VRdv. tusae E.), ad viciniam[*](uicenam R1. -na Vd. uicina v. a. G (cfr. XXX 7).) lactis accedens. aquam salubrem[*](salubris VR1.) aëri[*](aeri v. -rē V. -ris dEre corr. D.) quam simillimam esse oportet. unus in toto orbe traditur fons aquae iucunde olentis in Mesopotamia[*](mesopotamiae E1 (coni. S, sed cfr. XXXII 16).) Chabura[*](chabillae E. -bylle r. cabille v. a. B.); fabulae rationem adferunt, quoniam eo Iuno perfusa sit. de cetero aquarum salubrium[*](sabrium V.) sapor odorve nullus esse debet.

[*](cfr. Athen. II 25 p. 46b.) Quidam statera iudicant de salubritate, frustrante[*](frustante VRE.) diligentia, quando perrarum[*](ferrarum V. fera- R1.) est ut levior sit aliqua[*](aliquando R1.). certior subtilitas, inter pares meliorem esse quae calefiat refrigereturque celerius. quin et haustam[*](e haustam E. exh- v. a. H.) vasis portatis,[*](portatis ego. om. ll.v.) ne manu[*](manu vet. Dal. -nus ll.v. cfr. CFW Müller p. 27.) pendeant[*](suspendant D.), depositisque in humum[*](in unū R.) tepescere adfirmant. ex

quonam ergo genere maxime probabilis[*](probabile E.) continget? puteis[*](puteis—continget om.R.1) nimirum, ut in oppidis video constare[*](constare uideo R(?)v. a. S.), sed iis[*](iis v. his ll.C.), quibus et[*](et ED. om. rv.) exercitationis ratio crebro haustu continget[*](continget Vdr. -git Ev. (-gat Ven.).) et illa tenuitas colante terra. salubritati[*](salubritate VR1.) haec satis sunt; frigori et opacitas necessaria utque caelum videant. super omnia una observation—eadem et ad perennitatem[*](pertinentia VR1. -ent qua d. -et imo J.) pertinet—, ut illa e[*](illa e REBrot. ille V. ile d. illa v.) vado exiliat vena, non e lateribus. nam ut tactu gelida sit, etiam arte contingit, si expressa[*](si etiam expressa rv. a. S.) in altum aut e[*](autem e r. autem R.) sublimi deiecta verberatum[*](uerberatu rv. a. S.) corripiat aëra. in natando quidem spiritum continentibus frigidior sentitur eadem. [*](cfr. Plin. XIX 55. Sueton. Nero 48. Martial. epigr. XIV 117.—Aristot. meteor. I 12, 17.—cfr. Plin. XXXI 102.)Neronis principis inventum est decoquere[*](dicoquere V.) aquam vitroque[*](ultroque V.) demissam in nives refrigerare; ita voluptas[*](uoluptates VR1d.) frigoris contingit sine vitiis nivis. omnem utique decoctam utiliorem esse convenit, item calefactam magis refrigerari[*](refrigerari Ev. -are r.), subtilissimo invento. vitiosae aquae remedium est, si decoquatur ad dimidias partes. aqua frigida ingesta[*](iniecta Ev. a. H.) sistitur sanguis. aestus in balineis[*](balneis Ev. a. H(D).) arcetur, si quis ore teneat. quae sint[*](sint ErD. sunt Vdv. om.R.) haustu frigidissimae, non perinde et tactu esse[*](esset R.), alternante hoc bono, multi familiari exemplo colligunt.

[*](Plutarch. Coriol. 1. Dio Cass. 49, 42. cfr. Plin. XXXVI 121.) Clarissima aquarum omnium in toto orbe frigoris salubritatisque palma praeconio urbis Marcia est, inter reliqua deum[*](deum Rv. ad eum r.) munera[*](munera VdEv(S). -re R(?)C.) urbi[*](urbi om.E. turbe V.) tributa. vocabatur haec quondam Aufeia[*](aufeta d. aut foeta V. Saufeia coni. H.), fons autem ipse Pitonia. oritur in ultimis

montibus Paelignorum, transit Marsos[*](marisos V.) et Fucinum lacum, Romam[*](roma V.) non dubie petens. mox in[*](mox in VRdH. mons E. mox v.) specus[*](spectus V. -cu v. a. H.) mersa in Tiburtina se aperit, ita[*](aperit ita ego. -rint a VR. -ruit a d. -rit a TS. -rit Ev(D).) novem milibus passuum fornicibus[*](formicibus V.) structis perducta[*](instructis perinductam (-tum v) Ev. a. B. truftis perdue V.). primus[*](pri- mum VR1. in om.E.) eam in urbem ducere auspicatus est Ancus Marcius, unus e regibus, postea Q[*](Q. REv. que d. quae V.). Marcius Rex in praetura, rursusque restituit M. Agrippa. [*](Dio Cass. 54, 11 extr.) idem et Virginem adduxit ab octavi lapidis diverticulo [*](deuerticulo S.) duo milia passuum Praenestina via. iuxta est Herculaneus rivus, quem refugiens Virginis nomen obtinuit[*](obtenuit ut V.). horum amnium comparatione differentia supra dicta[*](dicta om.Vd.) deprehenditur , cum quantum Virgo tactu praestat[*](praestat VRTfS. -tet ED. om.d(?)v.), tantum praestet[*](prestet V. praeter Er.) Marcia haustu, quamquam utriusque iam pridem urbi periit[*](perit VD.) voluptas, ambitione avaritiaque[*](auaritiaequae V.) in villas ac suburbana detorquentibus publicam salutem.

[*](Vitruv. VIII 1, 6. Pallad. IX 8, 7. Geop. II 5, 1. Democrit. ap. Geop. II 6, 5.) Non ab re sit[*](re sit Vdv. serit R. repsit Er.) quaerendi aquas iunxisse rationem[*](rationem Erv. om.VR. causas dT.cfr. index.). reperiuntur in convallibus maxime et quodam[*](quondam d.) convexitatis cardine aut montium radicibus. multi septentrionales ubique [*](ubi V.) partes aquosas existimavere, qua in re varietatem naturae aperuisse[*](apparuisse R1.) conveniat. in Hyrcanis montibus a meridiano latere non pluit; ideo silvigeri ab[*](ab om.R(?)Brot.) aquilonis tantum parte sunt. at Olympus, Ossa, Parnasus, Appenninus, Alpes undique vestiuntur amnibusque perfunduntur[*](perfundiuntur V.), aliqui ab austro, sicut[*](sicut dv. -ti VR. sic et Er.) in Creta Albi[*](alibi dE.) montes. nihil ergo in his perpetuae observationis iudicabitur.

[*](Vitruv. VIII 1, 3. Pallad. IX 8, 4. Geop. II 4, 1. (II 5, 4. 16. 6, 23 sqq.).) Aquarum sunt notae iuncus[*](iuncus D coll. v. 3 et Vitruv. (philol. XXXI p. 396). iuncus (incus R1) aut harundo ll.v.) et[*](et dED. aut rv.) herba[*](herbae d.), de qua dictum est, multumque alicui loco pectore incubans rana[*](ranas VE.).[*](26,30) salix enim erratica et alnus aut vitex aut harundo[*](aut harundo del. v. a. H.) aut hedera sponte proveniunt et conrivatione aquae pluviae in locum humiliorem e[*](e om.E.) superioribus defluentis, augurio fallaci[*](fallacia R1.), certiore[*](certiore S. -or pe VR. -or est d. -or Erv.) multo[*](multo Erv. om. r.) nebulosa exhalatione[*](exhalatio d. -tio est v. a. S.) ante ortum solis[*](colis R.) longius intuentibus, quod quidam[*](qui etiam V.) ex edito[*](editu d. hedito V.) speculantur proni terram adtingente mento.[*](Vitruv. VIII 1, 1. Pallad. IX 8, 1. Geop. II 5, 11.—ib. 5, 13.) est et peculiaris aestimatio peritis tantum nota, quam ferventissimo aestu secuntur dieique horis[*](oris V.) ardentissimis, qualis ex quoque loco repercussus splendeat. nam si terra sitiente umidior [*](utilior ar. (deEnon constat).) sit[*](sit ego. (cfr. v. 19). est ll.v.) ille, indubitata spes promittitur.[*](Vitruv. VIII 1, 4. 5. Pallad. IX 8, 5–7. Geop. II 4, 2–5. 6, 42–45.—Vitruv. VIII 1, 5. Pallad. IX 8, 7.) sed tanta oculorum intentione opus est, ut indolescant. quod fugientes ad alia[*](aliqua E.) experiment decurrunt. loco in altitudinemn pedum quinque defosso[*](defossi V.) ollisque[*](aliisque E.) e figlino opere crudis aut peruncta pelvi[*](peluia r. pelle R.) aerea lanae vellere[*](lanae uellere ego. om. ll.v. cfr. v. 19 et Vitruv. Pallad. Geop.) cooperto[*](cooperto post dein terra (17) transposuit D. cfr. philol. l. l. p. 399.) lucernaque ardente concamarata[*](concamerata dv. a. S.) frondibus, dein terra, si figlinum[*](sit liginum V.) umidum ruptumve aut in aere sudor vel lucerna sine defect olei restincta aut etiam vellus lanae madidum[*](modidum V.) reperiatur, non dubie promittunt aquas[*](aquas Ev. -uis VR.om.dT.). quidam et igni[*](igne VR(?)v. a. D.) prius excocunt [*](excolunt Ev. a. G. exquocunt V. (an exficcant, ut XVIII 242?).) locum, tanto efficaciore vasorum argumento.

[*](cfr. Democrit. ap. Geop. II 6, 39. II 5, 7. Vitruv. VIII 1, 2. Pallad. IX 8, 2. Geop. II 5, 3.) Terra vero ipsa promittit candicantibus maculis aut tota glauci[*](toto clauci V.) coloris. in nigra enim scaturigines[*](eaturrigines V.) non fere sunt perennes. figularis[*](figularis VRdTfVen.(H). -ri v. -guris E.) creta semper adimit[*](adimit ll. Ven.(H). -mitur v.) spes[*](spem Gronov.), nec amplius puteum fodiunt coria terrae observantes, ut a nigra descendat ordo supra dictus.[*](Vitruv. VIII 1, 2. Pallad. IX 8, 2. 3.) aqua semper dulcis in[*](dulcis in om.E.) argillosa terra, frigidior in tofo[*](tofo v. -fa E. tofto r.). namque et hic probatur , dulces enim levissimasque[*](leuisque E. -uesque v. a. H.) facit et colando continet sordes. sabulum exiles limosasque promittit, glarea[*](glaria VR. -ie r.) incertas venas, sed boni saporis, sabulum masculum[*](masculi R. -linum Er.) et harena[*](harena VRTEv(D). -na et d(?) H.) carbunculus[*](carbunculosa v. a. H. cfr. philol. l. l. p. 400. (an harenae?).) certas stabilesque et salubres, rubra saxa optimas[*](optima E.) speique certissimae[*](certissimae dv(D). -me E. -mas VRfS. -ma r.), radices montium[*](montiumque VR.) saxosae [*](saxosas VR1.) et silex hoc amplius rigentes. oporteat[*](oporteat RE. -tet rv. cfr. vol. III p. 494.) autem fodientibus umidiores adsidue respondere glaebas faciliusque ferramenta[*](feramenta V.) descendere.[*](Vitruv.VIII 7, 12. 13. Pallad. IX 9, 1. 2.) depressis puteis sllpurata vel[*](uelut E.) aluminosa occurrentia putearios necant. experimentum huius periculi est demissa ardens[*](ardent V.) lucerna si extinguatur[*](extinguatur v. -uitur ll.S. cfr. XXIII 63.); tunc secundum puteum dextra ac sinistra fodiuntur[*](fodiuntur RdEv(D). -nt VfH.) aestuaria, quae graviorem[*](grauiores dx.om.E (hic deficiens).) illum halitum recipiant. fit et sine his vitiis altitudine ipsa gravior aër, quem emendant adsiduo[*](adsidue R.) linteorum iactatu eventilando. cum ad aquam ventum est, sine harenato[*](hare- nato ll.TfxH cum B. arena av.) opus[*](opus ll.xB. tophus av.) surgit, ne venae obstruantur[*](obtruantur V.).

Quaedam aquae[*](aqua V.) vere statim incipiente frigidiores sunt,

quarum non in alto origo est—hibernis enim constant[*](constat VR1.) imbribus—, quaedam[*](quadam V.) a[*](a aD. om. rv.) canis ortu[*](ortus V.), sicut in Macedoniae[*](macedoniae G. -ia, ll.av.) Pella[*](pella aG. apellant V. appellam (-ant dx) r. an Macedonia ad Pellam? cfr. § 51. 74. 106.) utrumque. ante oppidum enim incipiente aestate[*](astae V.) frigida est palustris[*](palustri VR1.), dein maximo aestu in excelsioribus oppidi[*](oppidi av. -dis (opi- Vx) ll.Tx.) riget[*](rigit VR1.). hoc et in Chio evenit simili ratione portus et oppidi. Athenis[*](oppida thenis Vdx.) Enneacrunos[*](henne acrunus V. enneacynnos d. -cinnos x.) nimbosa aestate frigidior est quam puteus in lovis horto, at ille siccitatibus riget.

maxime autem putei circa arcturum[*](auctorum V. -tumnum dTe corr.x.), non[*](non ll.Txa(P)H. nam v.) ipsa aestate, deficiunt[*](dist. D cum P.) omnesque quatriduo eo subsidunt, iam vero multi hieme tota, ut circa Olynthum[*](olinthum R. olympum dv. a. S. olim- x.), vere primum aquis redeuntibus .[*](Ciceronis fragm. ed. Klotz. IV 3 p. 349.) in Sicilia quidem circa Messanam et Mylas hieme in totum inarescunt fontes, aestate[*](ipsa aestate aD. cfr. v. 8.) exundant amnemque faciunt. Apolloniae in Ponto fons iuxta mare aestate tantum superfluit et maxime circa[*](circa aG(D). om. rv(J). cfr. XXX 25.) canis ortum[*](ortu Txv. a. G(J).), parcius, si frigidior sit aestas. quaedam terrae imbribus sicciores[*](siciores V.) fiunt, velut in Narniensi agro, quod admirandis[*](admirandis—17 M. om.V.) suis inseruit M. Cicero, siccitate lutum[*](luctum R.) fieri prodens, imbre pulverem.[*](Vitruv. VIII 4, 26. 3, 12.—Theophr. ap. Athen. II 15 p. 42a.)— Omnis aqua hieme dulcior est[*](est Vdxav(S). om.RC.), aestate minus[*](minus RxaS. -nus autem V. autem minus d(?)v.), autumno minime[*](meme V.), minusque[*](minusque Vdxv. persisque are corr.) per siccitates[*](sicitates V.). neque aequalis amnium plerumque[*](plurumque V.) gustus est magna alvei[*](albei V.) differentia . quippe tales sunt aquae, qualis terra, per quam fluunt, qualesve[*](qualesue VTxD. -lisue a. -lesque r(?)v.) herbarum, quas lavant, suci. ergo iidem[*](idem xaD.)

amnes parte aliqua reperiuntur insalubres. mutant saporem et influentes rivi, ut Borysthenen[*](boristenen (-ryst- R) VRx.an ut in Borysthene?), victique diluuntur[*](diluntur V.). aliqui vero et imbre mutantur. ter[*](ger d.) accidit in Bosporo[*](bosforo Rx. -sphoro v. a. Brot.), ut salsi deciderent necarentque frumenta, totiens et Nili rigua[*](nili rigua av. niligna VR. in ligna dx.) pluviae amara fecere, magna pestilentia Aegypti.

[*](Theophr. ap. Senec. nat. qu. III 11, 3.—Theophr. ib,III 11, 5.) Nascuntur fontes decisis plerumque silvis, quos arborum alimenta[*](alumenta Vx.) consumebant, sicut in Haemo[*](hemo xv. a. G. hiemo V.) obsidente Gallos Cassandro, cum valli gratia silvas cecidissent. plerumque vero dannosi torrentes conrivantur[*](conriuantur av. corriga- rx.) detracta collibus silva continere nimbos ac digerere consueta. et coli moverique terrain callumque summae cutis solvi aquarum interest. proditur certe in Creta expugnato oppido , quod vocabatur Arcadia, cessasse fontes amnesque, qui in eo situ multi erant, rursus condito post sex annos emersisse, ut quaeque coepissent partes coli.[*]((cfr. Th. H. III 1, 2. V 4, 6). Theophr. ap. Senec. nat. qu. III 11, 2. id. ap. Athen. II 15 p. 42a.)