Naturalis Historia

Sanguinem sistit in naribus sebum ex omento pecudum inditum[*](illitum dTxMarc.v.a.G.), item coagulum ex aqua, maxime agninum , subductum vel infusum[*](subactum et infusum Pl. iun. et Marc. (cfr. XXII 56. XVIII 102. XXVIII 67).), etiam si alia non prosint, adips anserinus cum butyro pari pondere pastillis[*](pastillus V.) ingestus, coclearum terrena[*](terrena arG. -narum rTfxv. cfr. § 116.), sed et ipsae extractae testis; e naribus 110 fluentem cocleae contritae fronti inlitae, aranei tela[*](tela dTxaMarc. H. -lae Vv(S). -le R.cfr. § 104. (78).) ; gallinacei [*](dist. Ven. (U 674).) cerebellum vel sanguis[*](sanguis ll.aVen. (H). -uinis xv.) profluvia ex cerebro, item columbinus ob id[*](ob id VRdxMarc.v. oui r. oui de a.) servatus concretusque. si vero ex vulnere inmodice fluat, fimi caballini cum putaminibus ovorum[*](euorum R.) cremati cinis[*](crematio cinis a. -tionis Vx.) inpositus mire sistit.

[*](Pl. iun. 77, 24–78, 3. 4. Marc. 4, 56. 57.) Ulceribus[*](uulneribus av.a.S.) medetur oesypum[*](esi- pum x. ysopum a.) cum hordei cinere et aerugine aequis partibus, ad carcinomata quoque ac serpentia valet. erodit et[*](erodit et arv.-det VRd1. -dit d2x.) ulcerum margines, carnesque exscrescentes ad aequalitatem redigit; explet[*](expletque x.) quoque et ad[*](et ad dxav. ad V. a R.) cicatricem perducit. magna vis et in cinere pecudum fimi ad carcinomata, addito nitro, aut in[*](in om.dxv.a. H.) cinere ex ossibus feminum agninorum, praecipue in iis[*](iis v. his ll.) ulceribus, quae cicatricem non trahant[*](trahant xaG. -hunt ll.fv (H).). magna et pulmonibus, praecipue[*](quoque (pro praecipue) aG.) arietum: carnes excrescentes[*](excrescentibus VR1.) in ulceribus ad aequalitatem efficacissime reducunt;[*](Pl. iun. 75, 8–10.—Seren. 691.) fimo quoque ipso ovium sub testo[*](testa xPl. iun. v.a. G(Dal.). cfr. XXVIII 234.) calefacto et subacto[*](sub- iecto R1dTx. subte- Vf.) tumor vulnerum sedatur, fistulae purgantur sananturque , item epinyctides. summa vero[*](uero uis in v.a.D.) in[*](in om.dx.) canini capitis

cinere: excrescentia omnia spodii vice erodit[*](spodi uis erodit V.) ac[*](ac dxarv. e V. et fS. om.R.) persanat. et murino fimo eroduntur, item mustelae fimi cinere[*](fimo cinere V.). duritias[*](duricias xrv.a. C. -cia R. -itia V.) in alto[*](alto dav. adultero r.) ulcerum et carcinomata persequitur multipeda trita admixta[*](ad maxima a.) resina terebinthina et sinopide. eadem utilissima sunt in iis[*](iis v. his ll.v.) ulceribus, quae vermibus periclitentur [*](periclitantur dxv.a.S.).[*](Pl. iun. 75, 4–8. Marc. 4, 38. Pl. iun. 73, 14–16. Diosc. II 72. Seren. 968.) quin[*](qui V. q, R.) et vermium ipsorum genera mirandos[*](mirando V.) usus habent. cosses, qui in ligno nascuntur, sanant ulcera[*](ulcera uniuersa x.cfr. Marc.) omnia[*](carcinomata Marc.), nomas vero combusti cum pari pondere anesi[*](anesi arH. -exi rx. -eti Pl. iun. et Marc. anisi v.) ex[*](ex VRaS. et dx. et dxv.) oleo inliti. vulnera recentia conglutinant terreni adeo, ut nervos quoque abscisos[*](abscissos V(?)v.a.G. cfr. XXIX 99.) inlitis solidari intra septimum diem persuasio[*](persuasio VRdTfxH. -sum aG(D). cfr. XXVIII 28. (Democritus persuaserit v.a.G).) sit; itaque in melle servandos censent. cinis eorum margines ulcerum duriores absumit[*](adfumit V. aff- a.) cum pice lliquida[*](liquidam (om. uel—quidam) a.) vel symphyto et[*](symphyto et J coll. XXVI 148. sympulo et dT. simpolo (-pulo x) et VRx. del.r. sim- blio B coll. Diosc. II 101, ubi nunc legiturʽὑβλαίῳ (sic vet. Dal.). symbolo et v.) melle.[*](Pl. iun. 73, 16–18. 18–20. 75, 10–12. 73, 20. 21. Diosc. II 11.) quidam arefactis in sole ad vulnera ex aceto utuntur nec[*](nec dxav. ne r.) solvunt nisi biduo[*](ibiduo V. quiduo r.) intermisso . eadem ratione et coclearum terrena[*](terrenarum VR1v.a.G.) prosunt[*](sunt VR1. est v.a.G.), totaeque exemptae[*](emptae R1. -te V.) recentia vulnera tusae[*](tusā VR1.) inpositae conglutinant et[*](uncos ego posui. cfr. Pl. iun. 73, 20. vv. pertinere videntur ad § 115 ante uulnera recentia, nisi vero pro glossemate habenda sunt.) nomas sistunt.—(Herpes[*](perpes x.) quoque animal[*](an animal quoque?) a[*](a om.R1.) Graecis vocatur[*](uocantur VRI1), quo praecipue sanantur[*](sanatur VR1.) quaecumque[*](quec???que x. cumque VR1.) serpunt[*](an serpant? cfr. Frobeen.p. 39. 40.) ).— cocleae[*](cocleae TaG. -leae quoque rxv(D).) prosunt et[*](et VRdTfxS. eis arG(D). del. v.) cum testis suis tusae; cum murra quidem et ture etiam praecisos[*](praeciosos V.) nervos sanare dicuntur. draconum quoque adeps siccatus in sole magnopere prodest, item[*](dist. H.) gallinacei cerebrum recentibus plagis. sale viperino in cibo sumpto tradunt et ulcera tractabiliora fieri ac celerius sanari. Antonius quidem medicus, cum incidisset[*](incidissent VR. -sset in vet. Dal.) insanabilia ulcera[*](ulcera uiperas v. uipera ulceras ar. ulcera uiperis rx.), viperas edendas[*](edendas drv. edan- a. emendas VR. -dandas x.) dabat miraque celeritate [*](celerit V.) persanabat[*](persanat VR1.). trixallidum[*](trisallidum x. tryxali- (trox- H) v.a.J. cfr. § 49.) cinis margines ulcerum duros aufert[*](aufert dxv. -rri Ra. aut ferri V.) cum[*](cum (ante arrhenico) VRTxv(S). cinis cum d(?)arG(D).) melle, item fimi columbini cum arrhenico[*](arbennico R. ar.... r (reliquis margine abscisis). arfenico Tv.a.S. henico dx.) et melle[*](dist.ego.), eademque[*](eadem- que ego. -dem quae ll.xa. ea quae v.) erodentia[*](erodentia ego. -enda ll.xav. cfr. XXVII 29. (XXXI 98).) sunt.[*](Pl. iun. 75, 12–14. Seren. 132. Pl. iun. 34, 11. Marc. 19, 18 (ubi glossema id est elephantis delendum est).) bubonis cerebrum[*](cerebro Vxv.a.G.) cum adipe anserino mire vulnera[*](an ulcera?) dicitur glutinare; quae vero[*](uero arG. om. rxv.) vocantur cacoēthe, cinis feminurm[*](feminini V.) arietis cum lacte muliebri [*](mulieris a.), diligenter prius elutis linteolis, ulula avis cocta in oleo, cui liquato miscetur butyrum ovillum et mel[*](mel arv. mel (melle R) et rTx.). ulcerum [*](ulcerarum V.) labra duriora apes in melle mortuae[*](emortuae v.a.G.) emolliunt[*](molliunt R.), et elephantiasin[*](elephantiasim (elefa- x) dxSJ.) sanguis[*](sansuguis V.) et cinis mustelae. verberum vulnera atque vibices pellibus ovium recentibus inpositis obliterantur.

[*](Pl. iun. 72, 20–22. 99, 18. 19. Marc. 34, 66.—Seren. 950–954. Pl. iun. 99, 11–16.) Articulorum fracturis cinis feminum pecudis peculiariter medetur cum cera—efficacius idem medicamentum fit maxillis simul ustis cornuque cervino et cera

mollita rosaceo—; ossibus fractis caninum cerebrum linteolo inlito, superpositis[*](superinpositis f(?)S.) lanis, quae subinde oleo[*](oleo ego coll. Pl. iun. et Sereno. om. ll. v.) subfundantur ; fere XIIII diebus solidat, nec tardius cinis silvestris muris[*](a v. muris denuo incipitE.) cum melle aut vermium terrenorum, qui et ossa extrahit.

[*](Pl. iun. 86, 18. 19. 20–22.) Cicatrices ad colorem[*](colorum V.) reducit pecudum pulmo, praecipue ex ariete, sebum ex nitro[*](cum nitro Pl. iun.), lacertae viridis cinis, vernatio anguium ex vino decocta, fimum columbinum cum melle, item[*](an idem?) vitiligines[*](uetligines V.) albas ex vino, vitiliginem[*](Ad uitiliginem v.a.J. dist. J.) et cantharides [*](duabus (duob- VE) ll.v.) cum rutae foliorum II partibus. in sole, donec formicet cutis, tolerandae sunt, postea fovere oleoque perunguere necessarium iterumque inlinere[*](illinere dv(Brot.). -nire (inl- EJ) rG(J).), idque pluribus diebus facere, caventes exulcerationem altam[*](alteram T. multam Erv.a.H.).[*](Pl. iun. 100, 4. 9. 10. Seren. 85.) ad easdem vitiligines et muscas[*](muscam VRTS.) inlini iubent cum radice Eupatoriae[*](eupatoriae S coll. XXV 65. lupatoria ll.T. lappa- v. lapathoria f. -orum B.), gallinarum fimi[*](fimi ll.T(P)S. -mum v.) candidum servatum in oleo vetere cornea pyxide, vespertilionis sanguinem, fel irenacei ex aqua. scabiem vero bubonis cerebrum cum aphronitro[*](aphonitro VR.), sed ante omnia sanguis caninus sedat[*](se- dat VRd. -ant Erv.), pruritum cocleae minutae, latae[*](latae om.VR1.) contritae[*](inlitae contritae R1.) inlitae.

[*](Pl. iun. 87, 15. Marc. 34, 35. Pl. iun. 87, 17. 16. Diosc. II 69. II 11. Pl. iun. 87, 17. 18.) Harundines et tela quaeque alia extrahenda sunt[*](an sint?) 20 corpori evocat mus[*](euocamus Vd.) dissectus inpositus, praecipue vero lacerta dissecta et[*](an et delendum?) vel caput tantum[*](tantum eius ES. et antum (-te R1) eius VR. eius tantum d(?)v.) eius contusum[*](contusa R1. cum tusa V. (an capite tantum contusa [vel -so] ... inposita?).) cum sale inpositum, cocleae ex iis[*](iis v. his ll. C.), quae gregatim folia sectantur,

contusae inpositae cum[*](inpositae cum ego. -taeque ll. -taeque cum v. (cfr. § 126).) testis et eae[*](eae dv. hec V. haec r.), quae manduntur, exemptae[*](dist. v.a.D. cfr. Pl. iun.) testis, sed cum leporis coagulo efficacissime. ossa anguium[*](anguidum E.) eundem[*](eundem d2v. om.d1. ead- (adem R1) rD.) cum coagulo cuiuscumque quadripedis intra tertium diem adprobant effectum. laudantur et cantharides tritae[*](tritus V.) cum farina hordei.

[*](Diosc. II 57. eupor. II 92.) In muliebribus malis membranae e[*](e VdS. ex R.om.Er. a v.) partu[*](parte V1 (Dal.).) ovium[*](obuium V.) proficiunt, sicut in capris rettulimus. fimum [*](28, 256) quoque pecudum eosdem usus habet. locustarum suffitu stranguriae maxume mulierum iuvantur. gallinaceorum testes si subinde[*](si subinde J. subinde ll.S. -de si v.) a conceptu edat mulier, mares in utero fieri dicuntur. partus conceptos[*](conceptus VE.) hystricum cinis potus continet, maturat caninum lacte[*](lac d(?)v.a.S.) potum, evocat membrana e secundis[*](membrane secundis V.) canum, si terram non attigerit[*](attingerit VR.), lumbis[*](lumbos v.a.D.) parturientium [*](dist. D.)tactis[*](tactis D. lactis VdE. potus lactis R(?)v.).[*](init.: Seren. 350.) fimum murinum aqua[*](aqua dErv. quoque rf.om.T.) pluvia[*](pluuiu E.) dilutum mammas[*](mamme V.) mulierum a partu tumentes[*](tumentis R. com- V.) reficit. cinis irenaceorum cum oleo perunctarum custodit partus contra abortus[*](lac. ego indicavi. cum VRE. ad- ipem dT. (cfr. § 130. 131. Diosc. II 86. 94). fimum v. del. D.). facilius enituntur quae . . um anserinum cum aquae[*](cum aquae Erv. cumq; VR. cum d.)[*](duobus ll. v.) II cyathis[*](cyatis d. quiatis VR.) sorbuere aut ex utriculo[*](utriculo Rdv. cfr. XI 209. uiri- V. uentri- ED.) mustelino per genitale[*](genitalem VE.) effluentes[*](effluentem RE.) aquas.[*](Seren. 352.) —Vermes terreni inliti, ne[*](in (pro ne) Ev.a.H.) cervicis [*](ceruicis dTH. -ces rv.) scapularumque nervi[*](et scapulas ne nerui v.a.H.) doleant, praestant. graves[*](graues dTH. -uis VRS. -uidis Erv.) secundas pellunt[*](appellunt R.) in passo poti. iidem per se inpositi mammarum

suppurationes concocunt et aperiunt extrahuntque et ad cicatricem perducunt. lac[*](lat V. lacte J.) devocant[*](deuocant Erv. euo- VdTJ. uo- R. (κατασπᾶνfamiliare Dioscoridi).) poti[*](potu V.) cum mulso. inveniuntur et in gramine[*](in gramine Erv(S). om. rTfH.) vermiculi[*](merculi Vf. -rtuli R.), qui adalligati collo continent partum; detrahuntur[*](detrahuntur autem (iidem T) TErv. -huntunaifte (-tae d) r.) autem sub partu, alias eniti non patiuntur; cavendum et[*](et VRdJ. ei E. etiam v.) ne in terra ponantur. conceptus quoque causa dantur in potu quini aut[*](quinta ut V.) septeni. [*](init.: Seren. 617.) —Cocleae in cibo sumptae adcelerant partum, item conceptum inpositae cum croco. eaedem[*](eaedem dv. ead- ll.) ex amylo et tragacantha inlitae profluvia[*](profluuię R. -ie V.) sistunt. prosunt et purgationibus sumptae in cibo et vulvam aversam[*](auerso Vd.) corrigunt cum medulla cervina ita, ut[*](it ut V.) uni[*](nini dEv.a.C.) cocleae denarii pondus addatur et cypri[*](cypri dErVen.(S). -peri v. ofpri r.). inflationes quoque vulvarum discutiunt exemptae[*](et exemptis Vf.) testis[*](totis f.) tritae[*](tritaeque Rd(?)v.a.J.) cum rosaceo. ad[*](ad Erv. ut r.) haec[*](haec dEG. hec r. hae V. he R. hoc v.) Astypalaeicae maxime eliguntur.[*](extr.: cfr. Plin. XXX 121,) alio modo Africanae binae tritae cum feni[*](feno (-ni V) graeco VdTv.a.G.) Graeci[*](tribus ll.v.) quod III digitis capiatur[*](captatur Vf.), addito[*](additis Ev.a. H (mellis).) melle coclearibus IIII[*](quattuor ll.v.), inlinuntur alvo prius irino[*](inrino V.) suco[*](super (pro suco) VR1.) perunctae. sunt et minutae[*](sunt et minutae—p. 467, 2 polenta ad finem § 121 (post inlitae) transponi voluit U 677.)[*](minutae (-te r) Erv(D). minimae rTJ.) loricaeque[*](loricaeque (quae V. -ceq. Rd) VRdT. lubri- J. longaeque Ev(D). cfr. VIII 88.) candidae[*](candidae om.VR1T.) cocleae passim oberrantes[*](oberrantes Erv. cfr. XXIX 60. obferua- rT. obuerfa- P.) ; hae[*](eae d(?)v.a.S.) arefactae[*](factae E.) sole in tegulis tusaeque in farinam[*](farinam J cum vet. Dal. -nae V. -na rv. cfr. XX 11. XXXIII 119. XXXII 71. XXXIV 170. XXXVI 183. XXIII 162. XVIII 74.) miscentur lomento aequis partibus candoremque et levorem[*](liuorem E.) corpori[*](corporii V.) adferunt. scabendi desideria tollunt minutae et latae[*](lotae E.) cum polenta.—Viperam[*](uipera V.) mulier praegnans si transcendent, abortum faciet, item amphisbaenam, mortuam dumtaxat, nam vivam habentes in pyxide inpune transeunt; etiam si[*](si dv. om. r.)[*](dist. ego.) mortua sit atque adservata, partus faciles[*](facile Vf.) praestat. in[*](in ego. uel ll.v.) mortua mirum, si sine[*](si sine R(?)Brot.(D). sine VdE. si non v(S).) adservata[*](adseruatam v.a. Brot.(S).) transcendent gravida, innoxium[*](ni R.) fieri, si protinus transcendat adservatam.—Anguis [*](an angues (aut adiuuantur, ut § 123)?) inveterati[*](inueterate VR1.) suffitu[*](suffitus dv.a.S.) menstrua adiuvant. anguium senectus adalligata lumbis faciliores partus facit, protinus a puerperio removenda. dant et in vino bibendam cum ture[*](ture Erv. iure rT.) ; aliter sumpta[*](sumpserit VR1.) abortum facit. baculum, quo angui rana excussa sit, parturientes adiuvat; trixallidum[*](tryxallidum (thry- VR) VRd. -alidum (trox- H) v.a.J. cfr. § 49.) cinis inlitus[*](dist. ego.) cum melle purgationes, item araneus: qui filum deducit ex alto, capi[*](capite VR1d.an capi ita?) debet manu cava tritusque[*](tribusque VR1.) admoveri, quod[*](an quod qui?), si redeuntem prenderit[*](prenderet VR1d.), inhibebit idem purgationes. [*](cfr. Plin. XXXVI 151.—cfr. Plin. X 32.—Hippocr. morb. mul. I 125 p. 516.—cfr. Diosc. II 86. 94.) —Lapis aëtites in aquilae repertus nido custodit partus contra omnes[*](omnis ll.(?)S.) abortuum[*](abortum V. -tium E.) insidias. penna vulturina subiecta pedibus adiuvat parturientes[*](parturienti- bus VR1.). ovum corvi cavendum gravidis constat, quoniam transgressis[*](transgressus Ev.a. H.) abortum[*](auortum V. abortus v.a.H.) per os[*](per os VdTH. peros R. asperos Ev.) faciat. fimum accipitris in mulso potum videtur fecundas[*](fecun- das d.) facere. vulvarum duritias, collectiones adeps anserinus[*](anseris R(?)ED.) aut cygni[*](cygni (cigni r) emollit drv. cfr. § 30. 69. 70. ciente mo- VR. ciconiae mo- ED. sed cfr. indices ciconia I [=§ 108] et priore libro II [== XXIX 105. 128].) emollit.[*](cfr. Seren. 356. 357. (Diosc. eupor. I 139).) mammas a[*](a Erv. om. r.) partu custodit adeps anseris cum rosaceo et araneo[*](arraneo V. irino coni. H.). Phryges et Lycaones mammis[*](mammes V. -mas R.) puerperio vexatis invenerunt otidum[*](totidum R.) odipem utilem esse. iis[*](iis v. his ll. C.), quae[*](qui R. ) vulva strangulentur, et blattas[*](blatias V. -tes r. ablacies R.) inlinunt . ovorum[*](orum R.) perdicis putaminum[*](potaminum V.) cinis cadmiae mixtus et cerae stantes mammas servat[*](seruat v. -ant ll.). putant et ter circumductas [*](circumducis V.)[*](lac. indicavit S. otidis D cum U 678. an anseris? cfr. Serenus.) ovo perdicis aut[*](aut VRdTS(D). om.Erv(J).).... non inclinari et, si sorbeantur , eadem[*](eindem V.) fecunditatem facere, lactis quoque copiam, cum anserino adipe perunctis mammis dolores[*](dores V.) minuere, molas uteri[*](uteris V.) rumpere[*](tumper E.), scabiem vulvarum sedare[*](sedari VR.), si cum cimice[*](cimice Erv. cinere rTf.) trito inlinantur.

[*](init.: Seren. 663. Pl. iun. 105, 18.) Vespertilionum sanguis psilotri vim habet, sed alis[*](alis VRdTfD. aliis Er. malis v.) puerorum inlitus non satis proficit[*](proficiunt E.), nisi aerugo vel cicutae semen postea inducatur; sic enim aut in totum tolluntur pili aut non[*](aut non dEv. non r.) excedunt lanuginem[*](excidunt lanugine E.). idem et cerebro eorum[*](eodem VR1.) profici putant; est[*](est Erv. si r.) autem duplex, rubens utique et[*](utique et d(?)v. itaque et r. an atque (vel aliquando et [scriptum aliquō et], ut XXVI 72. XXXVII 114. 119)?) candidum. aliqui sanguinem et iocur eiusdem[*](eiusdem ll.v. an ex iisdem?) admiscent[*](tribus ll. v.).[*](Pl. iun. 105, 18–21. 15. 16.) quidam in III heminis olei discocunt[*](discocturi E.) viperam exemptis ossibus[*](dist. ego e Pl. iun. (ossibus et v.a.G).), psilotri vice utuntur, evolsis prius pilis, quos renasci nolunt[*](uolunt d.cfr. XXVIII 249.). fel irenacei psilotrum est, utique mixtum[*](mixture dTrS. -tum est VR. -to Ev(D).) vespertilionis cerebro et lacte caprino, item per se[*](dist. H.) cinis[*](cinis ll. v. an canis (sc. fel)?). lacte canis primiparae[*](priniparae prius ego. -parae (-re V) VRS. -partus d(?)ErPl.iun.v(D).), prius evolsis pilis[*](pilis ED. pilis quos renasci nolunt rv. cfr. v. 18 sq.) vel

nondum natis, perunctae partes[*](perunctis partibus v.a.S.) alios[*](alios fman. Dal.S. alii RdEv. ali T. ale V.) non sufficiunt[*](surgunt v.a.S.).[*](Seren. 665. 54. 48. Pl. iun. 16, 20–22. Marc. 7, 8.) idem[*](item VR1d.) evenire traditur sanguine ricini evulsi cani[*](canis V2. cinis V1. om.R1.), item hirundinino [*](dist.D.)[*](hirundino V.) sanguine vel felle, ovis formicarum.