Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

Oculorum aciem centaurio maiore putant adiuvari , si addita[*](addita Ev. -to rT.) aqua[*](aquae VdT.) foveantur, suco vero minoris[*](minoris v. -ribus ll.) cum nelle culices, nubeculas, obscuritates discuti, cicatrices extenuari , albugines quidem etiam iumentorum sideritide[*](si detur rite Eman. Dal.). nam[*](iam v. a. S.) chelidonia supra dictis omnibus mire medetur. panacis radicem[*](radice VR. -ix v. a. S.) cum polenta epiphoris inponunt[*](imponitur v. a. S.). hyoscyami semen et[*](et om.Ev. a. S. e d.) bibunt obolo, tantundem meconii[*](meconia Vd. -ni S.) adicientes[*](adia- centes VR.) vinumque , ad epiphoras inhibendas. inungunt[*](inungunt dTS. iniung- E. int ung- VR. ad- iung- v.) et Gentianae suco[*](sucum E (om. quem d) v. de structure cfr. § 54. 143. 144 (bis). 156. 163. XXVIII 73. 95. 130. (140). XXIX 62. 118. 119. XXI 150. VIII 99. 215. VII 67. 183; contra [§164]. XXVIII 94. 167 (bis).), quem collyriis quoque[*](quoque om.Ev. a. H.) acrioribus pro meconio miscent. facit claritatem et Euphorbeum[*](euphor- bium R(?)Ev. a. S.) inunctis.[*](Diosc. III 86. II 102. (cfr. Marc. 8, 2. 79). IV 102 (eupor. I 29). IV 61. (cfr. Marc. 8, 28). II 193.) instillatur plantaginis sucus lippitudini[*](lippitudinis d. -ne E.). caligines aristolochia discutit Hiberis[*](dist. ego.) adalligata capiti, quinquefolium[*](quinque- folium dEJ. -orum (quinquif- V) VR. cum quinquefolio v.). epiphoras[*](epiphoris E.) et si qua[*](dist. ego.) in oculis vitia sunt[*](an sint?) emendat verbascum. epiphoris

inponitur peristereos ex rosaceo vel aceto. ad hypochysis[*](hypochysis Ev. -sin C. ypocisis r.) et caliginem cyclamini[*](cyclamini dT. -meni VR. -men in ED. -minon in v.) pastillos diluunt[*](an diluunt et inlinunt?), peucedani sucum ut[*](dist. ego. cfr. § 118.) diximus, ad claritatem et caligines cum meconio et rosaceo.[*](118) psyllion[*](psyllion v. spy- Rd. spilion rf.) inlitum[*](illinitum R(?)EDal.) fronti epiphoras suspendit.

[*](Diosc. II 209. Marc. 8, 89.) Anagallida[*](anacallida VRd.) aliqui acoron[*](acoron Ev(D). -rum rf. corchoron B e Diosc.) vocant. duo genera eius: mas flore phoeniceo[*](poeniceo VS.), femina caeruleo, non altiores palmo, frutice[*](fructice R.) tenero[*](teneri V.), foiis pusillis, rotundis, in terra iacentibus. nascuntur in hortis et aquosis. prior floret[*](floret et R.) caerulea. utriusque sucus oculorum caliginem discutit cum melle et ex ictu[*](icto VR.) cruorem[*](cruorum V.) et argema rubens, magis cum Attico melle inunctis[*](inuntis R.). pupillas dilatat, et ideo hae[*](hae ego. hac VRdfS. huc E. hoc v.) inunguntur ante quibus paracentesis fit[*](an fiet?). iumentorum quoque oculis medentur. sucus caput purgat per nares infusus ita, ut deinde vino colluatur[*](colatur VR. colua- D.). bibitur et contra angues suci drachma in vino.[*]((Marc. 8, 62). Seren. 201, Marc. 8, 82 (167).) mirum quod feminam[*](feminam dv. -na r.) pecora vitant[*](uiuant E.) aut[*](at v. a. J.) si decepta similitudine[*](similitudinem VR.) —flore enim tantum distant— degustavere, statim[*](statim moriuntur V2.) eam[*](eam v. eadem (eand- d) ll.). quae[*](que VR.) asyla[*](asyla Ev. casula r. (nomen incertum).) appellatur, in remedi um[*](remediū ego. cfr. XI 282. XXX 103. II 41. -dia ll. S. -dio v.) quaerunt. a nostris felis[*](felis D. feris ll. ferus. v. felix U 54?. cfr. index.) oculus[*](oculus v. -lis ll.) vocatur[*](uocantur VR.). praecipiunt aliqui effossuris ante solis ortumn, priusquam quicquam aliud loquantur, salutare[*](loquantur, ter salutare v. a. S.) eam[*](eum E. eam tum v. a. S.), sublatam exprimere; ita praecipuas[*](praecipua as V1. -ua has V2.) esse vires. de Euphorbeae[*](euphorbeę VRdS. -bę E. -bii TH. -bio (del. suco) v.) suco satis dictum

est. Iippitdini, si tumor erit, absinthium cum melle tritum,[*](78) item cum[*](cum VRdTf.om.EH. que v.)... Vettonicae[*](lacunam ego indicavi; ex- cidisse videtur uino (ante uetto).) farina[*](farinam VR.) conveniet.

[*](Diosc. IV 137 (eupor. I 54).) Aegilopas[*](aegilopas v. -lotas R. -lota Vd. -lata E.) sanat herba eodem nomine, quae in hordeo nascitur, tritici folio, semine contrito cum farina permixta inpositaque vel suco. exprimitur he e caule foliisque praegnantibus dempta spica et in trimestri farina digeritur in pastillos.

[*](Diosc. IV 76. Pl. iun. 21, 20. (Marc. 8, 8. 12). Isid. XVII 9, 30 (cfr. infra § 150).) Antiqui[*](antiqui ego. aliqui ll.v. cfr. § 37. 53. 57. XX 52. XXIII 97. 139. XXVII 6. XXVIII 48. 129. 141 al.) et mandragora utebantur, postea abdicatus est[*](est dES. et r. om. v.) in hac curatione[*](curatione est v. a. S.). epiphoris, quod certum est, medetur et oculorum dolori radix tusa[*](iusa VR.) cum rosaceo et vino. nam sucus multis oculorum medicamentis miscetur[*](medicamentis miscetur dEv. medicetur V1R. -catur V2.). mandragoran[*](mandragora d. -gon VR.) alii Circaeon[*](circaeon J. -ceon dTS. -caeo E. -ceo r. -ceion B. -caeum H. -ceium v.) vocant. duo eius genera: candidus qui et mas, niger qui femina existimatur, angustioribus quam lactucae foliis, hirsutis et caulibus, radicibus binis ternisve rufulis[*](ternisue rofolis V. -nis uero foliis d. -nisue nigris foris B e Diosc.), intus albis, carnosis tenerisque, is paene cubitalibus.[*](Diosc. IV 76. Th. H. IX 8, 8. 9, 1.) ferunt mala abellanarum nucum magnitudine et in[*](et in VRdH. et EVen. ex v.)iis[*](iis v. is E. his rH.) semen ceu pirorum. hoc albo[*](hoc albo ll.J (= `si hoc semen album est'). hoc album S. album hoe v.) alii arsena [*](assena VR. arsen dv. a. H.), alii morion[*](mo- drion. VRd.), alii hippophlomon[*](hippoplomum VRd.) vocant. huius folia alba, alterius foliis[*](alterius foliis ego e Diosc. -rius ll.v. quam alterius B.) latiora, ut lapathi sativae. effossuri[*](et fossura E.) cavent contrarium ventum et III circulis[*](tribus ll.) ante gladio[*](gladios VRd.) circumscribunt [*](circumscribitur B.), postea fodiunt[*](folia postea fodiunt VR.) ad occasum spectantes. sucus fit

et e malis et caule[*](et e caule v. a. G.) deciso cacumine et e[*](e om.Ev. a. S.) radice punctis aperta aut decocta. utilis haec vel[*](uel Ev. uelut r.) surculo; concisa quoque in orbiculos servatur in vino.[*](Diosc. IV 76. (Cels. III 18).) sucus non ubique invenitur , sed, ubi potest, circa vindemias quaeritur. odor gravis[*](dist. ego coll. U 545.) ei, ut et[*](ei ut et ego. eius et (sed v) ll. v. ei sed H cum man. Dal.) radicis et mali, gravior ex albo[*](ex albo EG. et aluum r. del. v(S). et albi J.). mala matura[*](mala tura R.) in umbra siccantur. sucus ex iis[*](iis Rv. hys V. his dES.) sole densatur, item radicis tusae vel in vino nigro ad[*](ad om.E.) tertias decoctae[*](decoctum VRdT.). folia servantur in muria[*](muri VRd. -riis v. a. G.) efficacius; salsus[*](salsus ego. (cfr. XXVII 71). albus ll.v. alias B. albi D cum U 546 (ad antecedd. referees).) rore tantum[*](rore tantum ll.v. recentium (vel rorantium) B. rorulenti U 546. rore tactorum D.) sucus[*](sucus Ev. -cum r.) pestis est[*](dist. ego.) ; sic quoque noxiae vires gravedinem adferunt etiam olfactu[*](olfacto V1Rd. quam Vd.). quamquam mala[*](mola d.) in aliquis[*](aliquis VRES. -uibus d(?)G. aliis v.) terris manduntur, nimio tamen odore obmutescunt ignari, potu[*](poto d. -te R. -tae V.) quidem largiore etiam moriuntur. vis somnifica pro viribus bibentium; media potio cyathi unius. bibitur et contra serpentes et ante sectiones punctionesque[*](ustionesque B e Diosc.), ne[*](nec V2.) sentiantur[*](satiantur VRd.) ; ob haec satis est aliquis[*](aliquid d. -ui E. -uibus v. a. S.) somnum[*](somnium R. -io V.) odore quaesisse. bibitur et[*](bibitur et contra serpentes et pro E (falso ex v. 13 iterans).) pro helleboro II obolis[*](duobus ll.v.) in mulso—efficacius[*](helleboro—efficacius om.R.) helleborum [*](dist. ego.) —ad vomitiones et ad bilem[*](et bilem R.) nigram extrahendam.

[*](Diosc. IV 79.)[*]((Diosc de venen. 11. Scribon. 179).) Cicuta quoque venenum est, publica Atheniensium poena invisa, ad multa tamen usus non omittendi. semen habet noxium; caulis autem et viridis estur a[*](estur a dEG. est urat r. estur B. urit et v.) plerisque [*](plerumque v. a. G.) et in patinis[*](pastinis d. pla- tanis Ev. a. B.). levis hic et geniculatus[*](geniculatis et VR.) ut calami,

nigricans, altior[*](nigricons altiore d. nigro onsolatiore (tons- V2) VR.) saepe binis cubitis, in cacuminibus[*](cacumine dT.) ramosus, folia[*](folia om.R.) coriandri[*](foliandri R.) teneriora[*](teneriore V. tenuiore d.), gravia[*](grauia ego (an grauiora?) -ui VdEv. -uidi R.) odoratu, semen aneso[*](aniso dEv. a. H.) crassius, radix concava, nullius[*](nulli d.) usus. semini et foliis refrigeratoria vis; sic et necat[*](ciet necat E cito necat man. Dal. quae si (quos P) enecat v. a. S.) : incipiunt algere[*](algere v. -geri (-giri V1) ll.) ab extremitatibus corporis.[*](cfr. Plin. XIV 58.) remedio est, priusquam ad vitalia pereniat , vini natura excalfactoria. sed in vino pota[*](pota dEv. ruta r.) inremediabilis existit[*](existit VRdTfS. -stimatur Ev.). sucus exprimitur foliis floribusque, tum enim maxime tempestivus est; melior[*](melior VRdTfD. et melior v. om.EG.) semine trito expressus [*](dist. ego.) et sole densatus in pastillos[*](pastillos dv. -llo r.). necat[*](nec ad V.) sanguinem[*](sanguiiinem VRdTv (S). -ine E(?)G.) spissando—haec altera[*](alterius E.) vis ei[*](ei ego. et ll. v.) —; ideo sic necatorum[*](necaturo d.) maculae in corporibus apparent.[*](Pl. iun. 22, 1–3.) ad dissolvenda medicamenta utuntur illo pro aqua. fit ex eo et[*](et VRdTS. ē E.del. v.) ad refrigerandum stomachum malagma. praecipuus tamen est[*](est om.dE(?) Dal.) ad cohibendas epiphoras aestivas oculorumque dolores sedandos circumlitus[*](circumlitus Ev. -tum r Ven. -tu J.) ; miscetur collyriis. et alias[*](alias J e coni. S. -ios ll. cfr. XXIII 52. XX 213. XIII 102.) omnes rheumatismos cohibet. folia quoque tumorem omnem doloreinque et epiphoras[*](epi- foram VRd.) sedant.[*](Diosc. eupor. I 135. Marc. 33, 27. 62. Th. H. IX 15, 8. 16, 8.) Anaxilaus auctor est mammas[*](mammas actor est E.) a virginitate inlitas semper staturas. quod certum est, lac puerperarum mammis inposita extinguit[*](extingut V. -gunt Rd.) veneremque[*](uenerem E.) testibus circa pubertatem inlita. remedia, in[*](remedia in ego. -dia VRdS. -dio D. -dia libertate (-rationi v) Ev.) quibus bibenda censetur , non equidem praeceperim. vis[*](praeceperim. uis J. -peri- muss ll.G. -pimus v.) maxima[*](maxima uis v. a. J.) natae Susis[*](natae Susis G e Theophr. natae suis ll. terrae v.)
Parthorum, mox Laconicae, Creticae, Asiaticae[*](asiricae V. assyriacae T. ac Cilissae P coll. Diosc.), in Graecia vero Megaricae[*](negaticae VRd.), deinde Atticae.

Cremnos[*](cremnos VdEVen.(D). crēnos R. crethmos Verc. cfr. XXVI 94 (82). 160.) agrios[*](agrion d.) gremias[*](gremias ll.fv (J). gram- Bas. (e Festo).) tollit oculorum inpositus, tumorem quoque polenta addita.

Nascitur[*](nescitur R.) vulgo molybdaena[*](molybdaena v. -bena ll.), id est plumbago, etiam in arvo[*](in aruo E. martio r.), folio lapathi, crassa[*](crassa radice v. a. J. (an radice crassa?).), hispida. hac commanducata si oculus[*](oculos V.) subinde lingatur[*](lingatur VRdTJ. elin- EG. liniatur S e coni. G. religatur v.), plumbum, quod est[*](est (dE?)v(D). om. rS.) genus vitii, ex oculo tollitur.

Capnos trunca[*](trunca J ('ut opponatur fruticosae'). cfr. XXVI 57. truma dE. truna r. prima v.), quam pedes gallinacios vocant, nascens in parietinis et saepibus[*](et seminibus E.), ramis tenuissimis sparsisque , flore[*](an folio uiridi?) purpureo, viridis suco caliginem discutiti; itaque in medicamenta oculorum additur.

[*](Diosc. IV 108. Marc. 8, 182.) Similis et[*](simili est R. -le est V.) nomine et effect, sed alia est capnos fruticosa, praetenera, foliis coriandri, cineracei coloris, flore[*](flore dEv. flor ei V1. flos ei V2. flores ei R.) purpureo[*](purpereo V1. -pureus V2.). nascitur in hortis et segetibus hordeaciis[*](hordeacis VRD.). clarittem facit inunctis oculis delacrimationemque ceu[*](ceu Ev. feu r.) fumus, unde nomen. eadem evolsas palpebras renasci prohibet.

[*](Diosc. I 2. Isid. XVII 9, 10.) Acoron iridis[*](uiridis d. idis E.) folia habet angustiora tantum[*](et tantum E.) et longiore pediculo, radices nigras minusque venosas, cetero et has similes iridis[*](iridis Ev. ederis rf.), gustu acres, odore non ingratas, ructu faciles. optumae Daspetiacae e[*](daspetiacae e J. -iace V. -ice d. daepetiace R. despe//ie E. aspleticae e coni. S coll. Diosc. ponticae dein v.) Galatia[*](galatiae d. -icae v. a. J.), mox Creticae , sed plurimae[*](primae Ev. a. S.de mendo cfr. XXXVII 54. XXIX 67.) in Colchide iuxta Phasin amnem et

ubicumque in aquosis. recentibus virus maius quam vetustis , Creticae candidiores Ponticis.[*](cfr. Diosc. I 1.) siccantur, ut iris[*](ut iris (vel iridis) ego. utris ll. -ibus v. uere D.), in umbra[*](in umbra om.d.) digitalibus frustis[*](frusiris VR.). nec non inveniuntur qui oxymyrsinae radicem acoron[*](acaron C.) vocant[*](uocatur R.), ideoque quidam hanc acorion[*](acorion VRdT(P)S. -roi E. acoron (acar- C) agrion v.) vocare malunt. vis ei ad calfaciendum extenuandumque ,[*](dist. ego.) efficax contra suffusiones et caligines oculorum, suco eiusdem poto contra[*](quae poto contra V. poto contraque v. a. S.) serpentes.

[*](Diosc. IV 90. 91.) Cotyledon parvula herba est[*](est in VRdS. t in E.del. v. (an semen habet in? cfr. Diosc.).), in cauliculo tenero, pusillo folio pingui[*](folio pingui S. pingui folio B e Diosc. pingui ll. v.), concavo ut coxendices[*](excoxendices E.). nascitur in maritimis petrosisque[*](p???torisque R.) umidis[*](umidis ego coll. Marc. 12, 3. uiridis ll. v.), radice olivae modo rotunda. oculis medetur suco. est aliud genus eiusdem sordidis foliis, latioribus densioribusque circa radicem velut[*](uelut v. uel ll.) oculum[*](oculorum con V. -lum ei; R.) cingentibus, asperrimi gustus[*](gusto E.), longiore caule, sed[*](caule sed dEv. -les r.) pergracili [*](pergraciles d.om.VR.). usus[*](usus eius v. a. S.) ad eadem quae sativi[*](satiui ego. iniui E. iridi (yr- R) rTS. -dis v. iris G.) aizoi[*](aizoi Ev (D) ad seqq. referentes. alzio r. aizoo S (et dist.) coll. Diosc.).

[*](Diosc. IV 88. 89 Th. H. VII 15, 2. cfr. Plin. XVIII 159. XXVII 14.) Duo genera eius[*](eius VS. om. rv(D).) : maius in fictilibus vasculis seritur, quod aliqui bupihthalmon appellant[*](appellant VRS. uocant d(?)Ev.), alii zoophthalmon [*](zoobthalmon ap- pellant V.), alii stergethron[*](stergethron C. -ton (hist- d) ll.v.), quia[*](quia VdS. quod Ev(J). quia—hypogeson om.R.) amatoriis conveniat[*](conueniant Vd.), alii hypo- geson[*](hypogeson B ('e codd. Rom.'). stergeton VE.om. (R)d. speg- v. cfr. nota ad XVII 159. (exspectes potius epi- vel hypergeson, sed ane hoc quidem usquam traditum est).), quoniam in subgrundiis[*](sugrundis VR.) fere nascitur[*](nascitur stergeton d.) ; sunt qui ambrosiam potius[*](potius om.RS.) vocant et qui amerimnon, Italia[*](italias Rd. -li v. a. S.) sedum[*](seddum V.)

magnum aut oculum[*](oculum dv. -lorum rf.) aut digitillum. alterum minusculum, quod erithales[*](erithales C. -theles v. -tiles VR. -////des E. -cles d.) vocant, alii trithales[*](trithales C. -theles v. -chales E. -cteles r.), quia ter[*](quia ter dEv. quater r.) floreat, alii erysithales[*](erysithales VfJ.cfr. XXVI 137. erisist- Rd. chrysot- E(?)v.), aliqui isoētes[*](isoetes v ex ind. is (his V2) et si VR. ysetun d. sem E.), Italia[*](italia EJ. milia VR. alii d. sed G. sed alii itali v.) sedum[*](sedum ll.v(J). del. G.), sed aeqne[*](sed aeque ego. (cfr. XXIX 85). sed qui VRdJ. qui E. alii v. del. G. atque D. sed graeci coni. S.) aizoum[*](atzoum R -ouum V.) utrumque, quoniam[*](quoniam om.E.) vireat[*](uirerat R. uiret G.) semper[*](semper ll.S. emper aliqui semperuiuum E2v(D), a Plinio nusquam alibi dictum.). maius et cubiti altitudinem [*](altitudine VRd.) excedit, crassitudine plus quam pollicari. folia[*](folia G e Diosc. lia ll. -iud v.) in cacumine linguae similia[*](simile v. a. G.), carnosa, pinguia, larga[*](largo v. a. H.) suco, latitudine pollicari, alia in terrain convexa, alia stantia ita, ut[*](ita ut dEv. it V1R. ut V2. ita S.) ambitu effigiem imitentur[*](imitentur dv. -tantur VES. -tatur R.) oculi. quod[*](quo E.) minus est, in muris[*](muri VR.) parietinisque et tegulis nascitur[*](innascitur E.), fruticosum a radice et foliosum[*](foliosum VRdTfH(J). fufum ES. furfum v.) usque ad cacumen, foliis angustis, mucronatis, sucosis, palmum[*](palmū D cum U 547. -mo ll. v. cfr. XXVI 39. 68. 82. XXIII 131.) alto caule. radix inutilis.

[*](Dios. IV 89 [91] coll. II 217.) Huic similis[*](simile VRE.) est quam Graeci andrachnen[*](andrachnen v. cfr. XIII 120. -raciem VRd. -rechien E. -rachlen S coll. ind.) agrian[*](agrian J. -am v. agarian VR. -am d. enagrian E.) vocant, Italia[*](italia VRdS. -licae E. -li v.) inlecebram[*](inlecebram (ille- B) S e Diosc. elecebram d. -ant V. ecelebrant R. celeb- Ev.), pusillis[*](pusillos VR. in pastillos v. a. B.) latioribus foliis et[*](et VRdfv(D). om.EC(J). sed S.) breviore [*](breuiore VD. ori Ev. -or r.) cacumine. nascitur in petris[*](petrosis dT.) et colligitur cibi causa.

Omnium harum vis eadem, refrigerare[*](perfrigerare Ev. a. H.) et adstringere. [*](Diosc. IV 88. eupor. II 137. 121.) medentur epiphoris folia inposita vel sucus inunctis[*](inunctus dTv. a. G. cfr. nota ad § 142.), purgat[*](pungat E.)

enim ulcera oculorum expletque[*](expersque E.) et ad cicatricem perducit palpebras deglutinat. eaedem[*](eadem VRVen.) capitis[*](capiti VR.) doloribus medentur suco vel folio temporibus inlitis, adversantur phalangiorum ictibus, aconito vero maius aizoum[*](atzoum V1. adz- V2R.) praecipue. a scorpionibus quoque habentem id feriri[*](fieri VR.) negant.

[*](Diosc. IV 69. eupor. I 57. 67. (Marc. 9, 60). Diosc. II 152 III 82.—Marc. 15, 38. Pl. iun. 20, 17.) Medentur et aurium dolori, item sucus[*](sucus VRTfS. sucus in- unctus d(?)Ev(D).) hyoscyami[*](hyoscyami TEv. -mos rf.) modicus [*](modica E. -ce v. a. S.), item Achilleae et centaurii minoris et plantaginis, peucedani cum rosaceo et meconio[*](meconi VR.), acori sucus cum rosa —omnis autem strigili calefactus infunditur—, cotyledon etiam purulentis cum[*](cum VRv(S). et cum d(?)EG.) medulla cervina calefacta, ebuli radicis [*](dist. D.) tritae sucus linteo colatus, mox in sole densatus et, cum opus sit, rosaceo dilutus et calefactus.

Parotidas verbenaca[*](uerbenacae R. -ca quoque v. a. S.), item plantago sanat, item sideritis cum axungia vetere.

[*](Diosc. III 4 [6]. eupor. I 160. Pl. iun. 23, 19. Marc. 10, 62.—Diosc. III 48. IV 69. eupor. I 69. Cels. VI 9. Marc. 12, 59. Pl. iun. 27, 12.—Diosc. IV 8.—Diosc. II 152. Marc. 12, 60. Pl. iun. 27, 13–15.) Narium ozaenas[*](ozaenas v. -nam S. cfr. XXIV 113. ozena VRd. ozen E. (an ozaena emendatur?).) emendat aristolochia cum cypero.

Dentibus remedio sunt panacis[*](panaci VRd.) radix commanducata , praecipue Chironiae, item sucus collutis[*](col- lutis Ev((D). -tibus rfS.), radix hyoscyami ex aceto manducata, item Polemoniae. commanducatur [*](commanducatur Ven.(S). -an- tur ll.v.) et plantaginis radix[*](radices v. a. S.), aut colluuntur[*](coluntur VR.) in aceto decoctae suco; et folia esse[*](esse VRES. edere dT. sunt v.) utile[*](inutile E. utilia v. a. S.), vel si sanguine gingivae[*](sanguinem gingina VR.) putrescant; [vel[*](uncos ego posui. uel ll.Tv(J). uel (uel si S cum vet. Dal.) sanguinis sit reiectio C coll. Diosc. del. Brot. (an pu- trescant tumeantve?).) ] semen eiusdem apostemata et collectiones

gingivarum sanat.[*](Diosc. III 4 [6]. (eupor. I 79). IV 42. eupor. I 69. Cels. VI 9. Marc. 12, (1) 30. Pl. iun. 27, 16–20.—Diosc. IV 102. Pl. iun. 27, 20. Diosc. III 27. 82. II 209.) et aristolochia gingivas dentesque[*](dentesue d(?)ES.) confirmat , verbenaca[*](uerbenace E. -acae S cum vet. Dal.) cum radice commanducata et decoctae[*](decoctae v(S). -ta ll.C.) ex vino aut aceto sucus colltus, item quinquefolii radicis[*](radices Ev. a. S.) decoctae ad tertias in[*](in ego. cfr. infra. om. ll. v. ex Pl. iun.) vino aut aceto. prius quam decoquatur [*](decoquantur EC.), aqua marina aut salsa lavatur[*](Isauatur R. lauantur Ev. a. J.) ; decoctum diu[*](diu om.E.) tenendum in ore. quidam cinere quinqlefolii fricare malunt. et verbasci radix decoquitur in vino ad colluendos dentes, et hysopo[*](hysipo VR.) colluuntur[*](coluuntur VD.) et peucedani[*](peucedanis VR.) suco cum meconio vel radicum anagallidis[*](anacallidis VRd.), magis feminae, suco ab altera nare, quam doleat, infuso.

[*](Diosc. IV 95. Isid. XVII 9, 53.) Erigeron[*](Frigeron VR.) a nostris vocatur[*](uocatus VR.) senecio. hanc si[*](si dEv. sine r. an si ter? cfr. § 148. XXI 42.) ferro circumscriptam[*](circumscripta VR.) effodiat aliquis tangatque ea dentem[*](ter dentem Cornar.) et alternis ter despuat ac reponat in eundem locum ita[*](eta V. eza R.)[*](ita V2v. itē r.), ut vivat[*](bibat E.) herba, aiunt dentem eum postea non doliturum. herba est trixaginis[*](trixa- gini V.) specie et mollitia, cauliculis subrubicundis . nascitur in tegulis et in muris[*](moris VR.). nomen hoc[*](hoc nomen RS.) Graeci dederunt, quia vere canescit. caput eius numerose[*](numerose V2d. -ore V1R. -osa Ev. cfr. XXXIII 61.) dividitur lanugine, qualis est spinae, inter divisuras exeunte; quare Callimachus[*](gallimachus R. galliam chus V.) eam acanthida appellavit, alii pappum. nec deinde Graecis de ea constat. alii erucae foliis esse dixerunt, alii roboris—at minora[*](at minora ego. minora aminora E. minora rJ. sed minoribus (-ra D)v.) multo—, radice alii supervacua, alii nervis utili[*](utilia/// V.), alii potu strangulante. e diverso quidam[*](quidem E.) regio morbo cum vino dederunt et contra omnia

vesicae vitia, item cordis et iocineris. extrahere renibus harenam dixere. ischiadicis drachmam cum oxymelite ab ambulatione propinavere[*](propriauere E.), torminibus quoque et[*](et om.d(?)Ev. a. S.) in passo utilissimam, praecordiis etiam cibo ex aceto eam praedicantes serentesque[*](serentesque Ev. -tes d. serpentes V.om.R.) in hortis. nec defuere qui et alterum genus facerent nec quale[*](quale Ev. -lem VR. -lis d.) esset[*](essent VR.) demonstrarent, contra serpentes in aqua bibendam edendamque[*](medendamque VRd.) comitialibus dantes. nos eam Romanis experimentis per usus digeremus. lanugo eius cum croco et exiguo aquae frigidae trita inlinitur epiphoris , tosta[*](tosta R (?)v. tota r.) cum mica salis strumis.

[*](Diosc. IV 85.—II 211. IV 149.) Ephemeron folia habet iilii[*](lilii Ev. illis r.), sed minora, caulem parem, florem caeruleum, semen supervacuum, radicem unam digitali[*](digitalem E.) crassitudine, dentibus praecipuam[*](praecipuum R.) concisam in aceto decoctamque, ut tepido colluantur. et ipsa etiam radix[*](radix mobiles v. a. S.) sistit; cavis[*](sistit cauis Ev (J). sistit in (sistint VR) cauis rTBrot. an sistit motus? cfr. XX 16.), exesis[*](exesis S (et ex- v). -si ll.TJ (offendente num. singulari).) inprimitur. chelidoniae radix ex aceto trita continetur ore, erosis veratrum nigrum inprimitur [*](imponitur v. a. S.), mobiles utrolibet decocto[*](utralibet decocta d (?)Ev. a. S.) in aceto firmantur.

[*](Diosc. III 11. cfr. Plin. XXVII 71 (89). XXX 24. (XXII 121).) Labrum Venerium[*](uenerium D. -reum v. (cfr. XVIII 124). uenenarium ll.) vocant in flumine nascentem. est ei vermiculus[*](uermiculum VR.), qui circa dentes fricatur[*](fricatur ego. cfr. XXII 121. necatur (ortum ex Fncatur) ll. G. de mendo cfr. § 167. XXVI 11. 15. XXX 83. XXVIII 133. ligatur v. nectitur D cum U 547 (contra Plinii usum).) aut cavis dentium cera includitur. cavendum ne vulsa[*](uulsa VdE. euu- v. cfr. nota ad XVIII 296; adde XIX 28, ubi etiam 27 (et fortasse 16) rectius uellitur scribendum erat. auu- R (?)G.) herba terram tangat[*](tangant VR. (an recte?).).

[*](Diosc. II 206. cfr. Geop. II 6, 30.) Ranunculum vocamus quam[*](quam dv(S). cfr. ind. et supra § 93. 117. 171. qua VR. quem E(?)C(D).) Graeci batrachion.

genera eius IIII: unum pinguioribus quam coriandri fohis et ad latitudinem malvae accedentibus, colore livido, caule alto[*](alto S e coni. Dal. alio VRd. albo Ev. an cubitali? cfr. Diosc.), gracili et radice alba. nascitur in limitibus umidis et opacis. alterun foliosius[*](foliosis E.), pluribus foliorum incisuris, altius[*](altius dED. alitus r. altis v.) caulibus. tertium minimum est, gravi odore, flore[*](grauiore flore R.) aureo. quartum simile huic, flore lacteo[*](lacteo Brot. Cum Buellio e Diosc. luteo ll.v. (J).). omnibus vis caustica, si cruda folia inponantur, pusulasque ut ignis[*](igni V. igi E.) faciunt. ideo ad lepras et psoras[*](psoras dv. spo- r.)iis[*](iis S. is VRED. eis G. om.dv.) utuntur et ad tollenda stigmata, causticisque[*](causticisque d(?)Ev. -cis uriae V. -cis uirie E.an causticis uarie (vel uero)?) omnibus miscent. alopeciis inponunt celeriter removentes[*](emouentes VET. euome- d.). radix in dolore commanducata diutius rumpit dentes; eadem[*](ad (at S) eadeim R.B) sicca concisa sternumentum [*](sternu- tamentum V2dEv. a. S(D). cfr. nota ad XXIV 97.) est.[*](cfr. Plin. XXI 144. XXVI 24.—Diosc. II 152. Pl. iun. 25, 7–9. Diosc. IV 42. 70.) nostri herbarii strumum eam[*](stru- mum eam VRdTfS. strumeam Ev. cfr. ind.) vocant, quoniam medetur strumis et panis parte in fumo suspensa, creduntque ea rursus sata rebellare quae curaverint[*](curata fuerint (vet. Dal.) S.) vitia, in[*](uitia in ego. -tia ll. v. (quo in CFW Müller p. 22. et in plantagine coni. Dal.).) quo scelere et plantagine utuntur. oris ulcera intus[*](intus ll. v. an illitus?) sucus plantaginis emendat et folia radicesque commanducatae [*](commanducatae VdS. -te R. -ta Ev(D).), vel si rheumatismo laboret[*](laboret Ev. habet r.) os, ulcera faetoremque quinquefolium, ulcera psyllium[*](psyllium. v. -llum E. pusillum r.).

[*](Pl. iun. 25, 17–22. Marc. 11, 12. Pl. iun. 24, 1–3. Marc. 10, 62. Diosc. III 27. IV-76.) Conposita quoque contra faetores, vel maxime pudendum[*](pu- dentium VRd.) vitium[*](uitulum VR.), trademus. ergo folia myrti et lentisci pari pondere, gallae Syriacae dimidium pondus simul terere et vino vetusto sparsa mandere matutino ex usu[*](et usus E: optimum v. a. H.)

est, vel hederae bacas cum casia[*](cassia Vd.) et murra[*](myrrha RdEv. a. S.) pari pondere ex vino. naribus utilissimum est dracontii semen contritum ex melle, etiam si carcinomata in iis sint[*](sit VRd.). suggillata hysopo emendantur, stigmata[*](stag- mata R.) in[*](in Rv. om. r.) facie mandragoras[*](mandragora v. a. H.) inlitus[*](illitus dTE(P)H. -ta v. inlinitus VRS. cfr. XXIII 124.) delet.

Sensit[*](sensit et v. a. S.) facies hominum et[*](et ll. D. del. v.) novos omnique aevo priore incognitos non Italiae modo, verum etiam universae prope Europae morbos, tune quoque non tota Italia nec[*](nec VRdv. ne E.) per Illyricum Galliasve aut Hispanias magno[*](magnopere RdEv.a.S.) opere vagatos aut alibi quam Romae circaque, sine dolore quidem illos ac[*](ac VRdG. aut Ev.) sine pernicie vitae, sed tanta foeditate, ut quaecumque mors praeferenda[*](petenda d.) esset.

[*](Pl. iun. 32, 12–17. (cfr. Marc. 19, 1).) Gravissimum ex iis[*](iis v. n E. his rC.) lichenas appellavere Graeco nomine, Latine[*](latini V2.), quoniam a mento fere oriebatur, ioculari primum lascivia, ut est procax multorum natura in alienis[*](aliena R1) miseriis[*](miseris ED.), mox et usurpato[*](usurpate R1.) vocabulo mentagram, occupantem[*](occupantē RdTv. -te r.) multis[*](in multis v. a. S.) et[*](et ll. Ven. (S). del. v.) latis[*](latius ego. intus V1RdTfS. in- tuitus Er. man.Dal. Ven. intutus V2. del. v (D). an intentius.? cfr. § 6.) totos[*](totus V. totosque man. Dal. Ven.) utique voltus, oculis tantum inmunibus,

descendentem[*](tantum manibus descendente E.) vero et in colla pectusque ac manus foedo cutis furfure.

[*](Pl. iun. 33, 7. 8.) Non fuerat haec lues apud maiores patresque nostros et primum Ti[*](ti V1R1D. tiberii d(?)v. titi r.). Claudi Caesaris principatu medio inrepsit in Italiam quodam Perusino[*](persino VR(Dal.).) equite[*](equiti RE.) Romano, quaestorio scriba, cum in[*](in om.d.) Asia adparuisset[*](aperuisset (-sset et d) Vd.), inde contagionem eius inportante. nec sensere id malum feminae aut servitia plebesque humilis aut media, sed proceres veloci transitu osculi maxime, foediore multorum, qui perpeti medicinam toleraverant, cicatrice quam morbo. causticis namque curabatur, ni usque[*](pius- que V1. pri- V2.) in[*](in Vr (in ras.) Ev (J). ad dTfS.) ossa corpus exustum esset, rebellante[*](se bellante d.) taedio.[*](Pl. iun. 32, 17–19.) adveneruntque ex Aegypto, genetrice talium vitiorum, medici hanc solam operam[*](operam Erv. orem dT. morem VR. opem P.) adferentes magna sua praeda, siquidem certum est Manilium Cornutum e[*](et (pro e) E. ex v. a. H.) praetoriis legatum Aquitanicae provinciae HS CC[*](CC (H)D.) elocasse in eo morbo curandum sese[*](esse V2Er.). accidit quoque[*](quoque ego. que ll.v.) saepius , ut nova contra[*](contra V2dErv. om.V1RTD. an ut contra noua? (cfr. XII 92. XVII 41. XXI 33. XXXI 11).) genera morborum[*](post morborum falso iteraverunt curandum—saepius R, acci- ditque saepius V.) gregatim sentirentur . quo mirabilius quid potest reperiri[*](repperiri VE.) ? aliqua gigni repente vitia terrarum in parte certa[*](creta d. -am V.) membrisque hominum certis vel aetatibus aut etiam fortunis, tanquam malo eligente, haec in pueris grassari, illa in adultis[*](adulteris E.), haec proceres sentire, illa pauperes!

L. Paullo[*](paullo VdH(D). paulo rv(S).) Q. Marcio censoribus primum in Italia[*](ita- liam d(?) G.) carbunculum evenisse[*](euenisse coni. J (coll. accidisse § 7 init.). uen- ll.v. de mendo cfr XVII 233.) annalibus notatum[*](notatum VRdTfS. consti- utunm E. conscriptum v.) est, peculiare Narbonensis provinciae malum, quo duo consulates obiere[*](obire E.)

condentibus haec nobis eodem anno, lulius Rufus atque[*](atque V2dU. adque V1. et Q. rv. cfr. Tac. ann. XV 33.) Laecanius[*](laecanius D. lee- ll. v. Lic- Bas. e Diosc. praef.) Bassus, ille[*](illesi E.) medicorum inscitia[*](inscitia rv. -tiam E. inscientia rfH. cfr. XXIX 18. 23. 25. XXXI 131.) sectus[*](secutus V2E.), hic vero pollici laevae[*](leue E.) manus evulso[*](euulsu V. -sa E.) acu ab semet ipso tam parvo[*](paruo uulnere v.a.S. an paruo puncto? cfr. XXVIII 198.), ut vix cerni posset[*](possit VED.). nascitur in occultissimis corporum partibus et plerumque sub lingua duritia rubens vari[*](uari H cum P. -rii VRdT. -riis Erv. -ricis G.) modo[*](modis v.a.G.), sed capite nigricans[*](nigrans E.), alias[*](alias dErv. -ia r.) livida[*](in liuida E. in ll. J. del. v.), in corpus intendens[*](tendens d.) neque intumescens, sine dolore, sine pruritu, sine alio quam somni indicio, quo gravatos in[*](grauato in E. -to sint d.) triduo aufert, aliquando et horrorem adferens[*](auferens E.) circaque pusulas parvas, rarius febrem, stomachum faucesque ut[*](faucesque ut ego. -esque VR. -esque cum d(?)v. paucisque Er.cfr. de ut VIII 158. IX 122. 152. 153. XI 85. XVIII 115. XX 38. XXX 63. XXXI 109. XXXIII 29. XXXVI 127.) invasit, ocissime exanimans[*](examinans V. exinani E.).

[*](Pl. inn. 33, 20–34, 1. Marc. 19, 18. Celsus III 25.) Diximus elephantiasim[*](elephantiasim dS (-sin v). elefa- r.) ante Pompei Magni aetatem non accidisse[*](occidisse E.) in Italia[*](italiā R1.), et ipsam a facie saepius incipientem,[*](20,144) in nare prima veluti lenticula, mox increscente[*](increscente J cum Strackio. cfr. Marc. inare- ll.H(D). inuale- v.) per[*](dist. ego coll Celso.) totum corpus, maculosa variis coloribus et inaequali cute, alibi crassa, alibi tenui, dura, alibi ceu scabie aspera, ad postremum vero nigrescente et[*](et om.VR1.) ad ossa carnes adprimente , intumescentibus digitis in pedibus manibusque. Aegypti peculiare hoc malum et, cum in[*](in om.R1.) reges[*](greges E.) incidisset, populis funebre, quippe in balineis[*](balneis R1.) solia temperabantur[*](temperabuntur E.) humano[*](humani V.) sanguine ad medicinam eam. et hic quidem morbus

celeriter in Italia restinctus[*](rest//ictus R1. restri- f.) est[*](est om.VR1.), sicut et ille, quem gemursam[*](gemursa Vdf) appellavere prisci inter digitos pedum nascente m[*](nascent v. -ti ll.), etiam nomine oblitterato.

Id ipsum mirabile, alios desinere in nobis, alios durare[*](alias durare V.), sicuti colum. Ti[*](ti V1RD. tiberii d(?)v. titi V2. pti E. p???ti r.). Caesaris principatu inrepsit id[*](id om.Ev.a. H.) malum, nec quisquam id prior imperatore ipso sensit, magna civitatis ambage[*](ambige R.), cum in[*](in V1dTS.om. rv.) edicto eius excusantis[*](excusantes E.) valetudinem legeret nomen incognitum. quid[*](qui VR1.) hoc esse dicamus aut quas deorura iras? parum[*](iras parum VRdv. inasperum E1. -parum E2. minas parum man. Dal.) enim erant[*](erant enim VRdS cfr. XXI 78. XXIII 4. IX 105.) homini certa morborum genera, cum supra trecenta essent, nisi etiam nova timerentur! neque ipsi autem homines pauciora sibi opera sua negotia inportant.

[*](Celsus I praef. cfr. Plin. XXIX 4–6. Isid. IV 9, 4.) Haec apud priscos erant quae memoramus[*](memoraaimus U(D).) remedia[*](remedia dv. et media VR. media (m in ras.) E.), medicinam[*](medicine v. -na ll.) ipsa quodammodo[*](ipso quo- nam modo V.) rerum natura faciente, et diu fuere.

Hippocratis certe, qui primus medendi praecepta clarissime condidit, referta herbarum mentione invenimus volumina, nec minus Diocli[*](dioclis d(?)v.a.S.) Carysti[*](ciaristi VR. car- r.), qui secundus aetate famaque[*](famaque VRdv. namque Er.) extitit, item Praxagorae[*](praxagora E.) et Chrysippi ac deinde Erasistrati[*](crassistrati E.) Cei[*](Cei P e Strabone X 5, 6 p. 486. co ll. del. v.a. U. Coi coni. S.), Herophilo quidem, quamquam subtilioris sectae conditori, ante omnis[*](omnis ll.S. -nes v. an omnia?) celebratam [*](celebratum E. -ante etiaratum S.) rationem[*](rationis R.)[*](dist. ego (ut intellegatur rationem herbarum post Herophilum ad verba descendisse, cum tamen usus efficacissimus herbarum magister esset). an vero ab usu?), iam[*](iam ego. eam ll. v.) paulatim, usu efficacissimo rerum omnium magistro, peculiariter utique medicinae, ad verba

garrulitatemque descendentem[*](defcendentem V1dT. -te v(S). defendentem r. -te H.). sedere namque[*](sedere namque v. seddere namque Er. sed frenam (-na V2) que (q??? R) VR. s; fere namque d. | in VRdTS. in his (iis v) EC.) in scholis auditioni[*](aut ditioni d.) operatos[*](operatus E. occupatum v.a.G.) gratius[*](grauius R1.) erat quam ire per solitudines et quaerere herbas alias aliis diebus anni.

[*](Celsus I praef.) Durabat tamen antiquitas firm[*](firmas VR.) magnasque confessae [*](conferrae V.) rei vindicabat reliquias, donec[*](reliqu//as donec V2. donec reliquas E.) Asclepiades aetate Magni Pompei orandi[*](orandę E. rhetoricae v.a.G.) magister nec satis in arte ea[*](eas E.) quaestuosus , ut ad alia quam forum[*](quam forum VRdTfH. eorum Er. del. v.) sagacis ingenii, huc[*](hoc VR1.) se repente convertit atque, ut necesse erat homini qui nec id egisset nec remedia nosset oculis usuque[*](usque Vf.) percipienda, torrenti[*](torrentia E.) ac meditata cotidie[*](cottidie E.) oratione blandiens omnia abdicavit totamque medicinam ad causas[*](causas VRdTfS. -sam EG. casum man. Dal. v.) revocando coniecturae [*](coniectura E. -ram v.a.H.) fecit,[*](Celsus II 14 init.) quinque res maxume communium auxiliorum professus, abstinentiam cibi, alias vini, fricationem corporis, ambulationem, gestationes[*](gestationis VRED.), quae cum unusquisque semet ipsum sibi praestare[*](praestaret E.) posse[*](posset REv.a.G.) intellegeret[*](intellegeret EG. -rent r. -re v.), faventibus cunctis, ut essent vera quae facillima[*](facillime V.) erant, universum prope humanum genus circumegit in se[*](circumegit se V. -gisse d.) non alio modo quam si caelo demissus[*](demissus TS. dim- (-isus V) Vd. adm- E. em- Rv.) advenisset.

[*](Celsus III 14. IV 26. Apuleius Florid. IV p. 30.) Trahebat praeterea mentes[*](mentis VS.) artificio inani, alias[*](inani alias ego. (de mendo cfr. § 6 extr.). animalia VRdU. mirabili d(?)v. -ili iam S. animos iam JD.) vinum[*](uinuam Rdv. -na VS. -no EVen.) promittendo aegris dandoque tempestive, iam[*](iam VRdTfS. tam Er. tum v.) frigidam aquam et, quoniam causas morborum scrutari[*](scritari E.) prius

Herophilus instituerat, vini rationem inlustraverat Cleophantus apud priscos, ipse cognominari se[*](cognominari se dEv (J). -aueris e r. -omen ab aegris S cum Gronovio. -omen a linis et U.) frigida danda praeferens[*](dist. ego.), ut[*](aut E. et ut v.a. G.) auctor est M. Varro. alia quoque blandimenta excogitabat, iam suspendendo lectulos[*](lectulo d.), quorum iactatu[*](iactura R1d1. -tatura Vd2fS.) aut morbos[*](morbi V.) extenuaret aut somnos adliceret, iam balneas avidissima homninum cupidine[*](cupidinem V. -ditatem R1.) instituendo et[*](et om.R1d.) alia multa dictu[*](dictu dErv. -ta r.) grata[*](grauia Er.) atque iucunda, magna auctoritate nec minore fama,[*](Celsus II 6.) cum occurrisset ignoto funeri, relato homine[*](hominem E.) ab rogo atque servato, ne quis levibus momentis tantam conversionem factam existimet. id solum possumus indignari, unum hominem e levissima[*](e leuissima dv. fleu- r.) gente[*](gentes in eo pipus E.), sine opibus ullis orsum, vectigalis sui causa repente leges[*](legis V.om.E.) salutis humano generi[*](generis E. -reri V.) dedisse, quas tamen postea abrogavere[*](adrogauere V.) multi[*](multa E.).[*](Celsus III 9. II 17.) Asclepiaden [*](asclepiadem REv. a.S. -des dT.) adiuvere[*](adiuuere V2Rv. -uuare E. -uuene V1. aduenit d1. inuenit d2T.) multa[*](multi v.a.G.) in antiquorum[*](in anti- quorum VRdTH. quorum Ev(G). del. C.) cura nimis anxia et rudia, ut obruendi[*](obrudiendi E.) aegros veste sudoresque omni modo ciendi, nunc corpora ad ignes torrendi solesve adsiduo[*](adsidue dTv.a. G.) quaerendi[*](tanta dT.) in urbe[*](urbem V.) nimbosa, immo vero tota Italia imbrici- trice[*](imbricitrice ego. cfr. Macrob. I 17, 49. imperatrice ll.v. imbrium creatrice J. imitatrice D. nimborum altrice coni. S. immo—imperatrice uncis inclusit U.), tum primum pensili balinearum usu ad infinitum blandiente[*](blandiente Vdv (D). -tem r G.).[*](Celsus I 3. II 12, 2. V praef.) praeterea in quibusdam morbis[*](morbi V.) mnedendi cruciatus detraxit, ut in anginis, quas curabant in fauces organo demisso. damnavit merito et vomitiones tune supra modum frequentes. arguit et medicamentorum potus[*](potu E.) stomacho
inimicos, quod est magna ex parte verum[*](uerum VRdTS. uetitum Erv.). itaque nos in primis quae sunt stomacho utilia[*](ut alia VR1.) signamus.