Naturalis Historia

[*](cfr. Plin. XX 1. 2. XVII 130. Colum. arb. 17, 3. V 8, 7. —cfr. Plin. XVII 91. XX 92. Geop. V 11, 3. XII 17, 20.) Ne silvae quidem horridiorque naturae[*](narratae d. namr- x.) facies medicinis carent, sacra illa parente rerum omnium nusquam non remedia disponente homini, ut medicine[*](medicina Vdxv. -ne a. -nae D.) fieret etiam solitudo[*](solido dx.) ipsa, et[*](et ego. sed ll. v.) ad[*](ad V1dTxv. at a. et V2.) singula[*](singulas a. stgula V1. est gula V2.) illius[*](illis VTx.) discordiae atque concordiae miraculis occursantibus[*](occurren- tibus dTx.). quercus et olea tam pertinaci odio dissident, ut altera in alterius scrobe depacta emoriantur[*](depacta emoriantur D. -tae (-te x) morian- tur ll.v.), quercus vero et iuxta nucem iuglandem. pernicialia et brassicae cum vite odia; ipsum olus, quo vitis fugatur,[*](cfr. XXIII 116.—Colum. X 118.) adversum cyclamino et origano arescit. quin et annosas iam et quae sternantur arbores difficilius caedi, celerius marcescere[*](marcescere Vfa. maturesc- Tx. inaresc- d(?)v. cfr. nota ad XXV 90.) tradunt, si prius manu quam ferro attingantur. pomorum onera a iumentis[*](a iumentis Vdxv. iumenta aD.) statim sentiri[*](sentiri Vdxv. -re aD.), ac[*](ac om.a.), nisi prius ostendantur iis[*](its v. his ll. C.), quamvis pauca portent, sudare ilico[*](illico Dal.). ferulae asinis gratissimo sunt in pabulo, ceteris vero iumentis praesentaneo veneno, qua de causa id animal Libero patri adsignatur, cui et ferula.[*](cfr. Plin. XXXI 36) surdis etiam rerum sua cuique sunt venena ac minimis quoque. philyra [*](phylira VB.) coci et polline[*](pilline V.) nimium salem cibis[*](cibi d(?) H.) eximunt; praedulcium

Hinc[*](hic Vdx.) nata medicina[*](medicinae Vdx.). haec sola naturae placuerat[*](pla- cuit a.) esse remedia, parata vulgo, inventu facilia ac sine inpendio[*](facile sine dispendio a.) e[*](e a. et VdxH. ex v.) quibus vivimus[*](bibimus dx.). postea fraudes hominum et ingeniorum capturae officinas invenere istas[*](sitas V.), in quibus sua cuique homini venalis promittitur[*](uita promittitur dTx. yro- mititur uitia V.) vita. statim compositiones[*](cum positiones V.) et mixturae inexplicabiles decantantur[*](decantatur V.), Arabia atque India remedia[*](remedia ego. in rem- coni. H. in media VdTfx. -dio av. de mendo cfr. XXVI 10. (an uel Media?)) aestimantur, ulcerique parvo medicina a Rubro mari inputatur[*](inportatur D.), cum remedia vera cotidie pauperrimus quisque cenet[*](cenet S. coenet d(?)v. tenet xa. cente V.). nam si ex horto[*](ortu V.) petantur aut herba vel frutex quaeratur[*](quaeratur om.x.), nulla artium vilior fiat[*](fiet dTxv.a. Verc.). ita est profecto, magnitudine[*](magnitude v. a. D. popul; ego. -li ll. v.) populus R.[*](R. aD. om. r. Romani v.) perdidit[*](perditit x. periit D.) ritus, vincendoque[*](uicendo a.) victi sumus. paremus externis, et una artium imperatoribus quoque imperaverunt. verum[*](uerum om.Vx. (imperat. uerum v. a. H).) de his alias plura.

[*](Diosc. I 171.—cfr. Marc. 27, 112.) Loton[*](lothon Vx.) herbam[*](herba V.) itemque Aegyptiam[*](aegyptia V.) eodem nomine , alias et Syrticam arborem, diximus suis locis.[*](13,104 sqq.)

[*](Diosc. I 143. 142. Pl. iun. 77, 11–13. Marc. 4, 52. 27, 12. Diosc. I 143. (144).) Glans intrita[*](an inlita trita? cfr. Diosc.) duritias, quas cacoēthe[*](cacoethe av(S). -thes C. cachoete V. cacocte x. choete d.) vocant, cum salsa[*](falsa dxaC. fa- v. folia V.) axungia sanat. vehementiores[*](uehementiores ll. J. -resque v. -or est S. -ora sunt G.) iligna[*](iligna S e Diosc. -nae D. ligna VaG. lichenas dxv.) et[*](et om.dxv. a. G.) in omnibus cortex ipse corticique[*](corticisque dx.) tunica subiecta[*](subtecta V.). haec decocta iuvat coeliacos[*](coe- liacos dB. cel- x. cil- a. il- v. elia eos V.). dysintericis et inlinitur vel ipsa glans. eadem resistit serpentium ictibus, rheumatismis, suppurationibus . folia et bacae vel cortex vel sucus decocti prosunt [*](a v. pro- sunt rursus incipitE.) contra toxica. cortex inlinitur decoctus lacte vaccino serpentis plagae; datur et ex vino dysintericis. eadem et ilici vis.

[*](Diosc. IV 48.) Coccum ilicis vulneribus recentibus ex aceto inponitur, epiphoris ex aqua, oculis subfusis sanguine instillatu r[*](instillatur (X?)v. -tum ll.S.). est autem genus ex eo in Africa[*](africa J coll. XVI 32. XXII 3. attica ll. v.) fere et Asia[*](asia EXv. ania r.) nascens, celerrime in vermiculum id[*](uermiculum id ego. -lum EXv. uermis ultimis (subtilis S) rTS.) se mutans[*](remutans V.), quod ideo 20 scolecium[*](scolecion B. -licinon X. -lechilum E. -lethylon v. stultilum rT.) vocant inprobantque. principalia eius genera diximus.

[*](Diosc. I 146. Marc. 14, 10. Pl. iun. 52, 9–11. Marc. 27, 73. 9, 87. 8, 33. 38.) Nec pauciora gallae genera fecimus, solidam perforatam

[*](Diosc. III 93.)[*](Seren. 746. Pl. iun. 79, 7.) Viscum e robore praecipuum haberi[*](habere Vd.) diximus[*](diximus d.om. rX. (diximus haberi v).) et quo conficeretur[*](conferetur EX.) modo. quidam contusum in aqua decocunt,[*](16,30 245) donec nihil[*](nihil VdTfB(S). om.EXv(G).) innatet[*](innatat E.), quidam commanducantes[*](commanducants V1. -ant V2S.) acinos expuunt cortices. optimum quod sine cortice[*](cortice est X.) quod- que[*](quodque v. quoque ll.X.) levissimum, extra fulvum, intus[*](intus d2TEv. in his Vd1X.) porraceum. nihil est glutinosius[*](glutino siue se mollit V.). emollit, discutit tumores[*](tumores G. um- VE. humores dTX. -re v.), siccat strumas; cum resina et cera panos mitigat omnis[*](omni V.) generis.[*](cfr. Plin. XVI 250. 251. Marc. 34, 77.) quidam et

[*](Seren. 109 Pl. iun. 15, 4. Marc. 6, 17.—Seren. 641–643. 374.) Roboris pilulae ex adipe ursino[*](ursino v. uero ursino ll.fXS (lac. ante ex indicata). uere ursino D cum Strackio. sed cfr. Pl. iun.) alopecias capillo[*](capillo Xv. -os ll.) replent[*](replet Vd.).—Cerri folia et cortex et glans siccat[*](siccant X.) collectiones suppurationesque, fluctiones sistit. torpentes membrorum partes conroborat decoctum eius fotu[*](fucum V2 (pro fotu cui).), cui et insidere[*](insedere Vd2. sed- d1.) expedit siccandis adstringendisque partibus. radix cerri adversatur scorpionibus.

Suberis[*](suberi V2d. sib- V1.) cortex tritus ex aqua calida potus san- is guinem fluentem ex utralibet[*](utralibet EXv. -bus ex (et d) V1df. uteralibus V2.) parte[*](parte EXfv. -tes V1d. -tibus V2.) sistit. eiusdem cinis ex vino calido sanguinem excreantibus magnopere laudatur.

[*](Pl. iun. 25, 2–4. Marc. 11, 9. Pl. inn. 15, 5 Marc. 6, 18.) Fagi folia manducantur in gingivarum labrorumque [*](labrorumque VED. -brumque X1. -borumque dX2Ven. -biorumque v. cfr. XXVIII 188. XXIX 46. XXX 27. XXXIV 115. (XI 159. XXV 171).) vitiis. calculis[*](cauculis d. caulic- X.) glandis fagineae cinis inlinitur, item[*](idem dT.) cum melle alopeciis[*](alopicetis V.).

[*](Diosc. I 102.)[*](cfr. Pl. iun. 74, 7.—Pl. iun. 11, 10. Marc. 1, 62. Se- ren. 683. Pl. iun. 63, 22. 64, 1. Marc. 33, 24. Seren. 46. Pl. iun. 16, 14. Marc. 7, 9. 36, 33. Seren. 778. Nicand. ther. 585. (Marc. 16, 26). Pl. iun. 64, 1–3. Marc. 33, 24.) Cupressi folia trita serpentibus[*](serpentibus ll.T. -tis X. -tium V.)ulceribus[*](ulceribus ego e Diosc. om. ll. ictibus (X?)v. cfr. § 30 126. XXX 113. (an potius re- centibus uulneribus e Pl. iun. 74, 7?).) inponuntur , et capiti cum polenta, si a[*](si a dEXv. sua V.) sole doleat, item ramici [*](ramiti VXJ.cfr. nota ad XXVI 78.), qua de causa et bibuntur. testium quoque tumori cum cera[*](cerato EXv. a. Bas.) inlinuntur, capillum denigrant ex aceto. eadem trita cum II partibus[*](duabus ll.v.) panis mollis e vino Ammineo[*](amineo V(?)fv. a. Dal. cfr. not. ad XX 153 et XXXIV 103.) subacta pedum ac nervorum dolores[*](dolorum neruores V.) sedant[*](sedat dX.). pilulae adversus serpentium ictus bibuntur aut si eiciatur sanguis; collectionibus inlinuntur. ramici[*](ramiti VXJ.) quoque tenerae[*](tenere X.) tusae cum axungia et lomento prosunt[*](profunt EXv. ponunt r.). bibuntur ex eadem causa. parotidi et strumae cum farina inponuntur[*](ponuntur V.).[*](Pl. iun. 64, 3–5. (Marc. 33, 1). 80, 16. Seren. 591. Marc. 17, 15.) exprimitur sucus tusis[*](tusis EXv. tussi r.) cum semine. qui[*](qui om.d.) mixtus[*](mixas V.) oleo caliginem[*](caligini V.) oculorum aufert; item victoriati pondere in vino potus inlitusve [*](inlitusue ego coll. Pl. iun. -us- que ll.v.) cum fico[*](fico Vdv. uino EX.) sicca pingui exemptis granis vitia testium sanat, tumores[*](tumorem V. umores E. hu- X.) discutit et cum fermento strumas. radix cum foliis trita pota vesicae et stranguriae medetur[*](medentur Vd.) et contra phalangia. ramenta pota menses cient, scorpionum ictibus adversantur[*](aduer uensantur V.).

[*](Diosc. I 105.)[*](cfr. Scribon. 58. Marc. 12, 5. 36. Vitruv. II 9, 13. Plin. XVI 197.) Cedrus[*](cedros VX.) magna, quam cedrelaten[*](cedroelaten VdX.) vocant, dat picem , quae cedria[*](cedria EXv. deced- d. decreta V.) vocatur[*](uocantur V.), dentium doloribus utilissimam. frangit enim eos et[*](et om.Vd.) extrahit, dolores[*](dolorem dT.) sedat. cedri sucus

[*](Diosc. I 105.) Cedrides, hoc est fructus[*](fructus B e Diosc. frutices ll.Tv. -trices X.) cedri, tussim sanant, urinam cient, alvum sistunt, utiles ruptis, convulsis,

[*](Diosc. III 87.)[*](Pl. iun. 36, 2. Marc. 32, 12. Pl. iun. 79, 8. 80, 17. 72, 16. Marc. 15, 51. Pl. iun. 13, 20. Marc. 9, 92. 19. Cels. III 20.) De galbano diximus. neque umidum neque aridum probatur[*](pro- batum EX.) et[*](et ll.J. sed v.) quale[*](quales E. -le esset X.) docuimus. per se bibitur ad tussim[*](12,126) veterem, suspiria, rupta, convulsa, inponitur ischiadicis [*](scia- dicis V. cyatis X (ut § 23).), lateris doloribus, panis, furunculis, corpori ab ossibus[*](et ossibus Xman. Dal.) recedenti[*](recidendi V. recedentibus EXman. Dal.), strumis, articulorum nodis, dentium quoque doloribus. inlinitur et cum melle capitis ulceribus. purulentis infunditur auribus cum rosaceo aut nardo[*](et nardo X.). odore comitialibus subvenit et vulva[*](uuluae Xv. a. G.) strangulante[*](in strangulante E. in -latu Xv. a. G.) vel[*](uel ll.TfXS. et v.) in[*](in om.EXv. a. G.) stomachi defectu.[*](Nicand. ther. 51.) abortus non exeuntes trahit adpositu[*](adposito V.) vel suffitu, item ramo[*](rami E. -is v. a. S.) hellebori circumlitum atque subiectum. serpentes[*](12,126) nidore urentium fugari diximus. fugiunt et perunctos [*](peruncto E.) galbano. medetur et a[*](ab (V?)ED.) scorpione percussis. bibitur et in difficili partu fabae magnitudine in cyatho[*](cyato X. cia- V2. quia- V1.) vini, vulvasque conversas corrigit, cum murra[*](myra V.) autem et vino[*](uino VTS. in uino rXv.) mortuos [*](an emortuos?) partus[*](partus om.EX.) extrahit. adversatur et venenis, maxime toxicis , cum murra et vino[*](in uino EXv. a. S.). serpentes oleo et spondylio[*](spondilio X. spod- V.) mixto tactu necat. nocere urinae existimatur.

[*](Diosc. III 88.—Pl. iun. 47, 1. 68, 3. 35, 5.) Similis hammoniaci natura atque lacrimae, probandae[*](dist. ego. cfr. nota ad XXV 130.) ut diximus. mollit, calefacit[*](calfacit EXH.), discutit, dissolvit.[*](12,107)

[*](Diosc. I 79.—Pl. iun. 72, 16. Diosc. eupor. I 236. II 142.) Et styracis[*](syracis Vd.) naturam in peregrinis arboribus exposuimus [*](di- ximus (pro exposuimus) Xv. a. G.). placet praeter illa, quae diximus, maxime[*](12,124) pinguis, purus, albicantibus fragmentis[*](fragmentis Vdv. ftrange- E. ftringe- X.). medetur tussi, faucibus, pectoris vitiis, vulvae praeclusae duritieve[*](duritiaue fXVen.) laboranti , ciet menses potu adposituque[*](adpositoque E. -tu X.), alvum mollit. invenio potu[*](potum V.) modico[*](modicae E.) tristitiam animi resolvi, largiore[*](largiori d. -reque X.) contrahi . sonitus aurium emendat[*](emendat dEXv(J). -ati V1. -ari V2. -are S.) infusu[*](infusu v. -sum ll.XG(S). -sus vet. Dal.), strumas illitu[*](illitu v. - tum ll.XG(S). -tus vet. Dal.) nervorumque nodos. adversatur venenis, quae frigore necent[*](necent ego. noc- ll.v. cfr. XXV 151, de mendo XVIII 196 extr. (idem fortasse XXIII 43. 87 scribendum).), ideo et cicutae.

[*](Diosc. III 80.)[*](Pl. iun. 92, 2. 91, 12. 97, 16. 77, 14.) Spondylium[*](spon- dylium S. -ion v. -dilium ll. -ion X.) una demonstratum infunditur capitibus phreneticorum[*](freneticorum VX.) et lethargicorum, item capitis doloribus[*](12,128) longis cum oleo vetere; bibitur et in iocinerum vitiis [*](dist. ego e Diosc.)[*](ueteri d.), morbo regio, comitialibus, orthopnoicis, vulvarum strangulatione, quibus et suffitu prodest. alvum mollit.

[*](Diosc. I 20.—I 91.) Sphagnos[*](sphagnos Verc. (G). -non C. -acnos V2E2. spagnos X. phagos dE1. phaonos V1. -agnos v. splachnon B e Diosc.) sive sphacos[*](phacos VX.) sive bryon[*](brion V. -os X.) et in Gallia, ut indicavimus, nascitur, vulvis insidentium[*](insidentium ll.v.(D). decocto insid- C e Diosc.) utilis, item[*](12,108) genibus et feminum tumoribus mixtus nasturtio et aquae salsae[*](aqua salsa Ev. a. S.) tritus. cum vino autem et[*](autem et VdTXJ. autem ac fEH. ac G. ant v.) resina sicca potus urinam pellit celerrime. hydropicos inanit cum vino et iuniperis tritus ac potus.

Terebinthi[*](terebinti V (ut plerumque) Ven. ther- X.) folia et radix collectionibus inponuntur . decoctum eorum stomachum firmat. semen in capitis dolore bibitur in vino et contra difficultatem urinae , ventrem leniter[*](le- uiter EX. linit V.) emollit, venerem excitat.

[*](Diosc. I 86. Pl. iun. 41, 13–16. Marc. 16, 66. cfr. Vi- truv. II 9, 17. Cels. III 22 p. 111. Plin. XXXI 63. XXV 94.) Piceae et laricis folia trita[*](lac. indic. J e Diosc. sic fere explen- dam: inflammationibus medentur, trita.).... et in aceto decocta dentium dolori. prodest[*](prodest ll.XJ. prosunt v. prosunt, prodest D.) cinis corticum intertrigini[*](intertrigini ES. -nibus X. -nia d. -ni et Vv (J).), ambustis; potus alvum sistit, urinam movet, suffitu vulvas corrigit. piceae[*](picee X. -ce V.) folia privatim iocineri utilia sunt drachmae pondere in aqua mulsa pota[*](potata d.). silvas eas dumtaxat, quae picis resinaeque gratia radantur, utilissimas esse phthisicis[*](ptisicis X. phi- V.) aut qui longa aegritudine non recolligant[*](recolligantur essatis V. -tur esse satis d.) vires

[*](Diosc III 165. 166. 165.)[*](Marc. 26, 38.) Chamaepitys Latine abiga[*](abiga EG. auiga X. aiuga v.) vocatur[*](latine—uocatur om.Vd.)[*](uocatur G. uocatur dicitur EX. appellatur diciturque v.) propter abortus[*](propter abhortus V. abortus propter EX. (fortasse abortus propter Latine abiga uocatur, ut omis- sionis causa simul patefiat. cfr. Müller de stilo p. 16).), ab aliis tus terrae, cubitalibus ramis, flore pinus et odore. altera[*](alter V.) brevior[*](breuis est X. aluior V1. albior V2. leuior B e Diosc.) et incurva[*](incurua VdX. -uae E(?)v.),.... similis[*](lac. ego indicavi; exciderunt foliis aizoo. cfr. Diosc.). tertia eodem odore et ideo nomine quoque, parvola, cauliculo[*](cauliculo dEC. col- VB. -lycula (-llic- v)Xv.) digitali, foliis scabris, exiliblls, albis, in petris nascens, omnes herbae, sed propter cognationem nominis non differendae. prosunt adversus scorpionum ictus, item iocineri[*](iocineris VX.) inlitae cum palmis aut cotoneis; renibus et vesicae decoctum earum cum farina hordeacea.[*](Marc. 30, 43. (54). 25, 23.) morbo quoque regio et urinae difficultatibus ex aqua decoctae bibuntur. novissima contra serpentes[*](serpentes Xv. -tis ll.S. an serpentia (sc. ulcera)? cfr. Diosc. et § 15, nisi forte Plinius con- fuditἕρπηταςetἑρπετά.) valet cum melle; sic et adpositu[*](apposita Xv. a. H.) vulvas purgat. sanguinem densatum extrahit pota[*](potata d.). sudores facit perunctis ea, peculiariter renibus utilis[*](utilis est Xv. a. G.). fiunt ex ea et hydropicis pilulae cum fico[*](ficu dv. a. H.) alvum trahentes. lumborum dolorem victoriati pondere in vino finit[*](finit VEXv. fanat dT.) et tussim recentem . mortuos[*](an emortuos?) partus ex aceto cocta et pota[*](et pota VdH. pota EX. -taque v.) eicere protinus [*](statim dT.) dicitur.

[*](Diosc. IV 163.) Cum honore[*](cum honore (-nere X) EXv. om. rT.) et pityusa simili de causa dicetur[*](dicitur VX.), quam quidam[*](quidem V.) in tithymali[*](thitimalli X. intym- V. fuit ex V.) genere umerant. frutex est[*](est om.Vd.)

[*](extr.: cfr. Th. H. IX 2, 2.) Resinam supra[*](e supra EXv.a.S(D).) dictis arboribus gigni docuimus et genera eius[*](eius et EXv. eius r.) et nationes in ratione vini ac postea in,[*](14,122) arboribus. summae species duae, sicca et liquida. sicca[*](16,38) e pinu et[*](et pinu X.) picea[*](pice V.) fit, liquida terebintho, larice, lentisco, cupresso ; nam et hae[*](hae VfS. he X. eae TEv. ea d.) ferunt in Asia ac[*](ac VXS. et rv.) Syria.[*](Diosc. I 92. 91. 90.)[*](cfr. Pl. iun. 37, 24.) falluntur qui eandem putant[*](putant eam esse picem atque laricem V.) esse e picea atque larice; picea enim pinguem [*](pingue Vd.) et turis[*](turis dEB. tursi V. tyrsi X. (et—modo om. v).) modo sucosam fundit, larix gracilem ac mellei[*](melli V.) coloris[*](liquoris E(?)v.a. S. sed cfr. Diosc. et XVI 43.), virus[*](uerius EX.) redolentem. medici liquida raro utuntur [*](dist. v.a.S.) et in ovo fere, e[*](e G. om. ll. v.) larice propter tussim ulceraque viscerum—nec[*](nec Vdv.. ut E. et X.) pinea magnopere in usu[*](usus VX.) —, ceteris non nisi coctis. et coquendi[*](equoquendi V.) genera satis demonstravimus.

[*](Th. H. IX 2, 2. 3.) Arborum[*](in arborum v.a.D. de nudo ablat. cfr. XIX 80. (an potius arborum in?))[*](dist. v.a.D.) differentia placet terebinthina odoratissima[*](odorantissima E.) atque[*](atque EXv. quae r.) levissima, nationum Cypria et Syriaca, utraque mellis Attici colore[*](colores et V1. -ris et V2.), sed Cypria carnosior crassiorque[*](crassiorque (-uoc V) VdTD. sic- ciorque EXv.). in sicco genere quaerunt[*](querunt X. quaesunt Vd.) ut sit candida, pura, perlucida, in omni[*](in omni EXV. nomini V. -na d.) autem ut montana potius quam campestris, item aquilonia[*](adaquilonia V.)