Naturalis Historia

Hinc redeamus ad reliqua naturae. sidera, quae adfixa diximus mundo, non illa[*](illa ll.v.an ita?), ut existimat volgus,[*](7-9) singulis attributa nobis et clara divitibus, minora pauperibus, obscura defectis ac pro sorte cuiusque lucentia adnumerata mortalibus, cum[*](cum ll. nec cum G. quia nec cum d2opzv) suo quaeque homine orta[*](orti a.del.D) moriuntur[*](oriuntur RpD) nec aliquem exstingui decidua significant. non[*](nec op2. nunc p1) tanta caelo societas nobiscum est, ut nostro fato mortalis sit ibi[*](ille (pro ibi) opva.H) quoque siderum fulgor. illa nimio alimento tracti umoris ignea[*](ignea ut FR. -ea in p. ut a. cum z) vi abundantiam reddunt, cum[*](tum FRa. tune z) decidere creduntur, ut[*](ut dTE3v(D). quo ut (an quod?) R2in marg. om.rS) apud nos quoque luminibus[*](id luminibus pva.D. id in lum- o) accensis liquore olei notamus[*](hoc Notamus F2) accidere . ceterum aeterna caelestibus[*](caelestibus pS. -stis (& cel- F2) FdEa. ???ce???lestis R. (est caelestibus v)) est natura intexen[*](inte???xentibus F. intertex- D)- tibus mundum intextuque[*](intextumque F1R. -toque a.an recte (sc. mundo)?) concretis, potentia autem ad terram magnopere eorum pertinens, quae propter effectus claritatemque et magnitudinem in tanta subtilitate nosci potuerunt, sicut suo demonstrabimus loco. circulorum[*](8,210 sqq.) quoque caeli ratio in terrae mentione aptius dicetur, quando ad eam tota pertinet, signiferi modo inventoribus[*](in- uentoribus D cum Sabell. -tionibus ll.v) non dilatis. obliquitatem eius intellexisse, hoc est rerum[*](6,211 sqq.) fores[*](??? fores R. fortis- simi fores F1Ea. -mas fores F2z) aperuisse,[*](cfr. Plin. VII 203.—Diog. La. II 1, 2.—Cic. nat. deor. II 52. Diodor. II 60, 2. IV 27, 1. Vitr. VI 10, 6.—32. 33: Beda n. r. 12. cfr. Vitr. IX 4, 10.) Anaximander Milesius traditur primus Olympiade quinquagesima octava, signa deinde in eo Cleostratus, et prima arietis ac sagittarii, sphaeram ipsam[*](ipsam ante multo (-ta R) dRv(J). ipsā ???ante (undante F2) mundo F. ipso mandante mundo EapS) ante multo Atlas.

Nunc relicto mundi ipsius corpore reliqua inter caelum terrasque tractentur. summum esse quod vocant

Saturni sidus ideoque minimum videri et maximo ambire circulo ac tricesimo anno ad brevissima sedis suae principia regredi certum est, omnium autem errantium siderum meatus, interque[*](interque ea R2dv(J). -reaque (quae i) a yi. inter quae F2ES. -rque r. iterque p) ea solis et lunae, contrarium mundo agere cursum, id[*](id est laeuum del. U9) est laevum, illo semper in dextra[*](dextera Tapy. -tram va.S(D)) praecipiti. et quamvis adsidua conversione immensae celeritatis attollantur ab eo rapianturque in occasum, adverso tamen ire motu per suos quaeque passus. ita fieri, ne convolutus aer eandem in partem aeterna mundi vertigine ignavo globo torpeat, sed fundatur adverso siderum verbere discretus et digestus.[*](34: Beda n. r. 13. tp. r. 8b. MCap. VIII 885. cfr. Cic. nat. deor. II 52. 53. 119. somn. Scip. 4, 19. Vitr. IX 4, 16. 10. Cen- sorin. fragm. 3, 3. 4. Hygin. astr. II 42. Apul. de mundo 293.) Saturni autem sidus gelidae ac rigentis esse naturae, multumque ex[*](ex del.G) eo inferiorem[*](inferiorem Rpmv. in inf- F1E1a. in terris inf- F2E2doz. interiorem in terris y) Iovis circulum et ideo motu celeriore[*](celeriorem FRmy. -ri C) duodenis circumagi annis. tertium Martis, quod quidam Herculis vocant, igne[*](igne FRmD. -nea Eaopzv. -nei dyG. -nis i) ardens[*](ardens F2mD. -ntis a d2yG. -ntis rv(S)) solis vicinitate, binis fere[*](ferme R2yS) annis converti, ideoque huius ardore nimio et rigore[*](frigore y) Saturni, interiectum ambobus, ex utroque temperari Iovem salutaremque fieri.[*](Beda n. r. 13.) deinde[*](deinde opG. deum. inde dTv. inde FRE1aS. dein yD. deum dein E2. tum m) solis meatum esse partium quidem trecentarum sexaginta, sed ut observatio umbrarum eius redeat ad notas[*](no- tus y. motus (m in ras.) i. metas D coll. § 61 anni o), quinos annis dies adici superque quartam partem diei. quam ob causam quinto anno unus intercalarius[*](inter- calarius FRmS. -latur a. -laris rv(J). cfr. §130. XVIII 207) dies additur, ut temporum ratio solis[*](folis RdmyzG. facilis F1Ea. -lius F2op. -lius solis v) itineri[*](itineri facilius z) congruat.

[*](Cic. nat. deor. II 53. Vitr. IX 4, 7. Censorin. fragm. 3, 4. 5. MCap. VIII 883.)Infra solem ambit ingens sidus appellatum Veneris, alterno meatu vagum[*](uacum F1. -cuum R1Ea) ipsisque cognominibus aemulum solis ac lunae. praeveniens quippe et ante matutinum exoriens luciferi nomen accepit[*](accepit FTaopyS. accipere R1. -pit rv(J)) ut sol alter diemque maturans, contra ab occasu refulgens nuncupatur vesper ut prorogans lucem vicemve[*](uicemque R2e corr. va.S(J). uicino i. -ni y) lunae reddens.[*](cfr. Diog. La. VIII 1, 14. MCap. VIII 882.—cfr. Hygin. astr. II 42. Apul. de mundo 293.) quam naturam eius Pythagoras Samius primus deprehendit Olympiade circiter XLII[*](XLII Fd2RE1aB(S). XXXII d1E2opv(H). LXII Brot.(U 10)), qui fuit urbis Romae[*](romanae FRd) annus CXLII[*](CXLII E2opv(S). CXIII d2TH. CXVI FRd1. CX??? E1. CVI a. CCXXII Brot. (qui—CXLII del.U 10)). iam[*](iam FRaBas. luo E2inras. Iuno e. largiori opv. om.dT) magnitudine extra cuncta alia sidera est, claritatis quidem tantae, ut unius huius stellae radiis umbrae reddantur. itaque et in magno nominum ambitu[*](am- bitus Fa) est. alii enim lunonis, alii Isidis, alii Matris Deum appellavere.[*](15-139, 1) Beda n. r. 13. tp. r. 8.) huius natura cuncta generantur in terris. namque in alterutro[*](alterutro Eopyv. -tro??? d. -troque Ra. -tro quae F1. -tro quaeque F2(D Herm. XXXII p. 334)) exortu genitali rore con[*](conspargens opy)- spergens non[*](non (In R2) terrae motu F1Ra. non modo terrae opy) terrae modo conceptus inplet, verum animantium quoque omnium[*](omnium naturam F2z(D l.l.)) stimulat. signiferi autem ambitum peragit trecenis[*](trecentis F2G. -censF1. recens a. tricenis Roiv. trinis p) et duodequinquagenis diebus, a sole numquam absistens partibus sex atque quadraginta longius, ut Timaeo placet.

[*](extr.: cfr. MCap. VIII 880. Cic. nat. deor. II 53.)Simili ratione, sed nequaquam magnitudine aut vi, proximum illi Mercurii sidus, a quibusdam appellatum Apollinis, inferiore circulo fertur VIIII diebus ociore ambitu, modo ante solis exortum, modo post occasum splendens,

numquam ab eo XXII[*](XXIII B) parlibus remotior[*](remotius op), ut Cidenas[*](cidenas dEopyS coll. Strab. XVIp. 739. -nac a. cidaene F1. chideas R2. cide R1. ciden F2. hic idem G. ctesias zv) et[*](to (pro et) F1a) Sosigenes docent. ideo et peculiaris horum siderum ratio[*](statio E2dzva.G) est neque communis cum supra dictis. nam ea et quarta parte caeli a sole abesse et tertia, et adversa soli saepe cernuntur, maioresque alios habent cuncta plenae[*](plenae dov. -na E2py. plana F1E1a. -nae F2. -ne R) conversionis ambitus in[*](in del.F2) magni[*](magnitudine F1a. -ne in F2. magn??? R1) anni ratione dicendos.

[*](10, 5)

[*](init.: cfr. Beda n. r. 13. tp. r. 8.)Sed omnium admirationem vincit novissimum sidus, terris[*](terris- que R(?) va.J) familiarissimum et in tenebrarum remedium ab natura repertum, lunae. multiformisl[*](multiformi Fdva.S) haec[*](h& R2. & R1) ambigua[*](ambigua EaopS. amagae F1. ambage F2dRE3v(J)) torsit ingenia contemplantium[*](contemplanti- bus F1R1f) et proximum ignorare[*](ignorare FRafU. -ri EdopB(D). -ti v. de dictione cfr. V 52) sidus[*](sidus maxime Eaopv. max- sid- rG) maxime indignantium, crescens semper aut senescens et[*](et om.m) modo curvata in cornua facie[*](facie F2mzH. -ies Brot. om.d1yv. fauces r. del.R2E3. falcis J 15.16 dist. ego), modo aequa portione divisa, modo sinuata in orbem, maculosa eademque subito praenitens, inmensa orbe pleno ac repente nulla, alias pernox, alias sera et parte diei solis lucem adiuvans, deficiens et in defectu tamen conspicua —quae[*](qua a. ac F2z) mensis exitu latet[*](latens F2),[*]((20) cfr. Cic. Tusc. I 92. schol. Germ. p. 201.)tum[*](tum ego. cum ll.v) laborare non creditur—, iam vero humilis et excelsa[*](et excelsa R2dpmv. exc- rS), et ne id quidem uno modo, sed alias admota caelo, alias contigua montibus, nunc in aquilonem elata, nunc in austros deiecta. quae.singula in ea deprehendit hominum primus Endymion; ob[*](et ob id opva. S) id amor[*](amor ego. -ore ll.v. de dictione cfr. X 51) eius fama[*](fama ll. captus fama opF3in marg.d2v) traditur[*](traditus FRzS). non sumus profecto grati erga eos qui labore curaque lucem nobis aperuere in hac luce, miraque

humani ingeni peste[*](teste RE1a. -tes F1) sanguinem[*](scribere opz) et caedes condere annalibus iuvat, ut scelera hominum noscantur mundi ipsius ignaris.[*]((4-6) Beda n. r. 13. tp. r. 8.) proxima ergo cardini, ideoque minimo ambitu, vicenis diebus septenisque et tertia diei parte peragit spatia eadem, quae Saturni sidus altissimum XXX, ut dictum est, annis. dein morata[*](merata R1. memor- F1a. remor- opva.G. commor- F2z) in coitu solis biduo, cum tardissime, a tricesima luce rursum[*](rursus d(?)v) ad easdem vices exit,[*](32) haut scio an omnium, quae in caelo pernosci[*](prae- nosci Eapva.G. pron- Ff) potuerunt, magistra: in XII mensium[*](mensum F1S) spatia oportere dividi annum, quando ipsa[*](ipsa G. -sum ll.v(S)) totiens solem redeuntem ad principia consequitur ; solis fulgore, ut[*](ut z. eam ut opv(S).om.ll.H(D)) reliqua siderum, regi, siquidem in totum mutuata ab eo luce fulgere, qualem in reper[*](re- percussu aquae Rdv. -ssaque a. -ssa??? F1. -ssa qua E1 aqua F2E2opz)- cussu aquae volitare conspicimus; ideo molliore et inperfecta vi solvere tantum umorem atque etiam[*](etiam om.FR1a) augere, quem solis radii absumant. ideo[*](ideo et R2va.S(J). ideo autem z) inaequali lumine adspici[*](adspici E2ed2pv. adsumi (abs- F2z) r), quia[*](qui F1Rae), ex adverso demum plena, reliquis diebus tantum ex se[*](a se a) terris ostendat, quantum a sole[*](ex sole pva.S(J)) ipsa concipiat; in coitu quidem non cerni, quoniam haustum omnem lucis aversa[*](auersa FdEaB(D). adu- R(?)Brot. -sae p) illo regerat, unde acceperit. sidera vero haut dubie umore terreno pasci, quia[*](qui admini F1a. quia in eorū F2) dimidio orbe numquam[*](numquam F1dRE1ay. nonnu- F2E2pv) maculoso[*](maculoso Eap. -lo F1R1. -losa F2R2dv. -la y) cernatur[*](cernantur F2R2E2pyva.B), scilicet nondum suppetente ad hauriendum ultra[*](ultra om.p. an e terra?) iusta[*](iusta dE2yv. iuxta F1RE1eap. lucis F2f) vi[*](ui om.a. uim R2E1e); masculas enim non aliud esse quam terrae raptas cum umore sordes.

defectus autem suos et solis,

rem in tota contemplatione naturae maxime miram et ostento similem, magnitudinum[*](magnitudinem F1R1Ea. (R2periit marg.absciso). eorum magnitudinum opva.S) umbraeque indices exsistere.

[*]((3-8) Beda tp. r. 27. (n. r. 22).) quippe manifestum est solem interventu lunae occultari lunamque terrae obiectu ac vices reddi, eosdem solis radios luna interpositu suo auferente terrae terraque[*](terrae terraque R2dv.terraeque F1R1E. -re quē a. -raque F2Top. -rasque y) lunae. hac[*](hac uero opzva.G an obduci terrae (vel illi)?) subeunte repentinas obduci tenebras rursumque[*](rursusque p. -sus T) illius umbra sidus hebetari. neque aliud esse noctem quam terrae umbram, figuram autem umbrae similem metae ac turbini[*](torbini F1. orbi F2f) inverso, quando mucrone tantum ingruat neque lunae[*](lunae om.FfRE1apz) excedat altitudinem[*](altitudinem f (F2add. lune) Sabell. latit- rv), quoniam nullum aliud sidus eodem modo obscuretur et talis figura semper mucrone[*](in mucrone F2R2. -nem zva.S) deficiat.[*](Beda tp. r. 27.)[*](Beda n. r. 25.) spatio quidem[*](eodem (pro quidem) F2f) consumi umbras indicio sunt volucrum praealti volatus. ergo confinium illis est airis terminus initiumque aetheris. supra lunam pura omnia ac diurnae[*](diurnae oD. -na et y. diuturnae ll.v) lucis plena. a nobis autem per noctem cernuntur sidera, ut reliqua lumina e[*](e E2oC. et rv. in dTz) tenebris, et propter has causas nocturno tempore deficit luna. stati[*](statim E1a. -tuti F2dE2p) autem atque menstrui[*](menstrui non v. non me- F1REap. me- F2d) non sunt utrique defectus propter obliquitatem signiferi lunaeque multivagos, ut dictum est, flexus, non semper in[*](43) scripulis[*](scrupulis R1pva.S) partium congruente siderum motu.

[*](Beda n. r. 22.) Haec ratio mortales animos subducit in caelum ac velut inde contemplantibus trium maximarum rerum naturae partium magnitudinem detegit. non posset quippe totus sol adimi terris intercedente luna, si[*](si— 25 luna om.F1R1E1a) terra maior esset quam luna. tertia[*](tertia ll.v(H). certior B cum Beda) ex utroque[*](utraque va.H) vastitas

solis[*](solis d1yv(D). solis oculorum argumentis r(J)) aperietur[*](aperietur (sc. § 51) REpJ. -iretur da. -itur Foyv(D)), ut non sit[*](non sit ut RS. an non ut sit? cfr. VII 1) necesse amplitudinem eius oculorum argumentis atque[*](aut (pro atque) y) coniectura animi scrutari:[*]((10. 11) cfr. Diodor. XVII 7, 5-7. (Mela 1 94. Sol. 11, 6.)) inmenlsum[*](immensam Eaop) esse, quia[*](qui FRdy. que a) arborum in limitibus porrectarum in quotlibet[*](quodlibet F1R1aC. quol-R2y. quael-p) passuum milia[*](milia??? R. -arum d. -arium F1a) umbras paribus iaciat intervallis, tamquam toto spatio medius, et quia per aequinoctium omnibus in meridiana plaga habitantibus simul fiat a vertice, item quia circa[*](circa R2d2E2pyv. citra z.om.r) solstitialem circulum habitantium meridie ad septentrionem umbrae cadant, ortu vero ad occasum, quae fieri nullo modo possent, nisi multo quam terra maior esset, nec non[*](nec non z. nec ll.H. et v(D)) quod montem Idam exoriens latitudine exsuperet, dextra laevaque large amplectens, praesertim tanto discretus intervallo.

Defectus lunae magnitudinem eius haut dubia ratione declarat, sicut terrae parvitatenm ipse[*](ipse Fd2RaB. -sa Epzv.om.d1) deficiens. namque cum sint tres umbrarum figurae constetque, si par lumini sit materia quae[*](quae R2E2dpyv. om.r) iaciat[*](iaciat J. iactat dE1yv. -tatu a. -ta??? F1 -tā F2. -tans f. -tet R1p. faciat R2), umbram columnae effigie iaci[*](iacere y) nec habere finem, si vero maior materia quam lumen, turbinis recti, ut sit imum eius angustissimum et simili modo infinita longitudo, si minor materia quam lux, metae existere effigiem in cacuminis finem[*](fine pyva.G) desinentem talemque cerni umbram deficiente luna: palam fit[*](fit Fa. est y), ut nulla[*](ut nulla Eapv. haut (aut F1R) ulla FRd2Ty. nulla d1) amplius relinquatur[*](relinquatur Eapv. -uetur d. -uitur FRy) dubitatio, superari[*](solem superare yD) magnitudinem[*](magnitudinem terrae dTyS. -ne terrae FRa. -ne terram E(?)pv) terrae. id[*](hic (pro id) Eaz. hec R1. ??? F1) quidem et tacitis naturae ipsius[*](ipsius naturae indiciis pva.J. nat- ind- ips- R) indiciis: cur enim partitis

vicibus anni brumalis abscedit aut noctium opacitate terras reficit?[*](dist. J) exusturus haut dubie, et sic quoque exurens quadam in parte. tanta magnitudo est.

[*](cfr. Liv. XLIV 37, 5. Val. Max. VIII 11, 1. Quintil. I 10, 47. Lyd. ost. 9 p. 30b.—(10) Herodot. I 74. Lyd. ost. 9 p. 30ab.—Ptolem. geogr. 14. Lyd. ost. 7 p. 24c.)