Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

equidem et consensu gentium moveor; namque et[*](namque et Fa. -que op. nam et Beda. nam quem r(?)v) Graeci[*](graeci FE1ad. cosmos (-on v) graeci E2opv. post ornamenti add. cosmuranon quem F2in marg. (apud Graecos . cosmos appellatur Beda)) nomine ornamenti appellavere eum et nos[*](et nos ll.v(S). nos G) a perfecta absolutaque elegantia mundum. caelum quidem[*](autem (pro quidem) F2in ras.) haut dubie[*](dubie a F2) caelati argumento diximus[*](dicimus F2z (Ambros., Isid.)), ut interpretatur M. Varro. adiuvat rerum ordo discripto[*](discripto F1 des- rv) circulo qui signifer vocatur in duodecim animalium effigies et per illas solis cursus[*](cursui F2aTz. -su va.G) congruens tot saeculis ratio.

[*](cfr. Cic. de nat. deor. II 36, 91.)[*](extr.: Beda n. r. 3.) Nec de elementis video dubitari quattuor esse ea[*](ea om.FE1a): ignium[*](ignium (agn- F1) EaF1B. -neum dT. -nitum opfv. -nem F2z (D Herm. XXXIIp. 333)) summum[*](summum F2E1azC. -mo rv), inde tot stellarum illos conlucentium oculos; proximum spiritus[*](spiritus F1edv. -tum r), quem Graeci nostrique eodem vocabulo aëra appellant, vitalem hunc et per cuncta rerum meabilem totoque consertum[*](confertum Eopv. conf- r); huius[*](cuius opva.G) vi suspensam cum quarto aquarum elemento librari medio[*](an in medio?) spatii[*](spatio F2apC) tellurem. [*]((13. 14) Beda'n. r. 3.)ita mutuo conplexu diversitatis effici nexum et levia ponderibus inhiberi quo minus evolent, contraque gravia ne ruant suspendi, levibus[*](leuibus E2d2opv.om.r. an intercidit post tendentibus?) in sublime tendentibus. sic pari in diversa nisu[*](nixu d. nifi a. uisu p) in suo[*](in sua E2. ui sua opva. H) quaeque consistere, inrequieto mundi ipsius constricta circuitu, quo semper in se recurrente[*](recurrente (vel coeunte) CFW Müller p. 21 n.3. cfr. XXXVI 117. currente ll.v) imam[*](unam op) atque mediam in toto esse[*](esse FdaE3G(D). om.Eopv(S)) terram, eandemque uni[*](uniuersi C)- verso cardine[*](cardinem J) stare pendentem, librantem[*](librantemque F2zT) per quae pendeat, ita solam inmobilem circa eam volubili universitate; ean[*](eandemque dpva.G(S))- dem ex omnibus necti eidemque omnia inniti[*](omnia innecti op).[*]((15-17) Beda n. r. 12. Cic. nat. deor. II 51. schol. German. p. 182, 15. Isid. n. r. 23, 3.)

inter hanc caelumque eodem spiritu pendent certis discreta spatiis septem sidera, quae ab incessu vocamus errantia, cum errent nulla minus illis. eorum medius sol fertur, amplissima magnitudine ac potestate nec temporum modo terrarumque, sed siderum etiam ipsorum caelique rector. [*](Cic. somn. Scip. 4, 9. Homer γ 277. μ 323.)hunc esse mundi totius animum ac planius mentem, hunc principale naturae regimen ac numen credere decet opera eius aestimantes. hic lucem rebus ministrat aufertque tenebras, hic reliqua sidera occultat, inlustrat[*](inlustrat om.opva.H); hic vices

temporum annumque semper renascentem ex usu naturae temperat; hic caeli tristitiam discutit atque etiam humani nubila animi serenat; hic suum lumen ceteris quoque sideribus fenerat[*](fenerat dTv. ferenat r), praeclarus, eximius, omnia intuens, omnia etiam exaudiens, ut principi litterarum Homero placuisse in uno eo video.

[*](extr.: cfr. Cic. nat. deor. II 61. de leg. II 19. 28.) Quapropter effigiem dei formamque[*](formamquoque fere Ea. -amque nescire F1) quaerere inbecillitatis humanae reor. quisquis est deus, si modo est alius, et quacumque in parte, totus est sensus, totus visus [*](uisus— 10 animae totus om.F1f), totus auditus, totus animae, totus animi, totus sui. innumeros quidem credere atque[*](atque etiam ex uirtutibus uitiisque E3va.S. atque tam (tam- que z) ex uirtutibus quam ex (om.z) uitiis F2fzWelzhoferp. 74.D.l.l. p. 333. an ex uitiis hominum, non uirtutibus tantum?) etiam ex vitiis hominum, ut Pudicitiam , Concordiam, Mentem, Spem, Honorem, Clementiam, Fidem, aut, ut Democrito placuit, duos omnino, Poenam et Beneficium, maiorem ad socordiam accedit. fragilis et laboriosa mortalitas in partes ita[*](ita coni. H. ista ll.v) digessit infirmitatis suae 15 memor, ut portionibus coleret quisque quo[*](an quo quisque?) maxime indigeret. itaque nomina alia aliis gentibus et numina in iisdemn innumerabilia invenimus[*](reperimus E2ad marg.opva.S), inferis quoque in genera[*](genera deorum F2z) di[*](discriptis D. des- ll.v)- scriptis morbisque et multis etiam pestibus, dum esse placatas[*](placata pz) trepido metu cupimus.[*](Cic. nat. deor. III 63. Val. Max. II 5, 6.—(133, 1) Sen. ep. 110, 1.—Cic. nat. deor. I 81. 101. II 39.—Plin. XIX 101.) ideoque etiam publice Febris fanum in Palatio dicatum est, Orbonae ad aedem[*](eadem F1. aedes F2) Larumn[*](laru F1. -ruis F2. -ri d1. -riū d2va.S) ara et[*](et ara HD cum Iunio animadv.3, 1 e Cic.) Malae[*](malae v. -le d. -la r) Fortunae[*](fortuna F2) Esquiliis. quam ob rem maior caelitum populus etiam quam hominum intellegi potest, cum singuli quoque ex semet ipsis totidem deos

faciant Iunones Geniosque adoptando sibi, gentes vero quaedam animalia et aliqua[*](an aliquae?) etiam obscena pro dis habeant[*](habent E2opva. H) ac multa dictu magis pudenda, per fetidos[*](fetidas cepas fS) cibos, alia[*](allia (alia S) et fvet. Dal. S. et alia ll.v) et similia, iurantes.[*](Cic. nat. deor. I 83. I 42.) matrimonia quidem inter deos credi tantoque aevo ex iis[*](eis o. his ll.v) neminem nasci et alios esse grandaevos semper canosque, alios iuvenes atque pueros, atri coloris[*](atri coloris et albi O Rossbach), aligeros, claudos, ovo[*](ouo d1E3v.e (et p) boue Eaop. al. boue d2. cecosq. F2inras.) editos et alternis diebus viventes morientesque, puerilium prope deliramentorum est, sed super omnem inpudentiam, adulteria inter ipsos fingi, mox iurgia et odia, atque etiam furtorum esse et scelerum numina.[*](cfr. Cic. p. Ligar. 38.) deus est mortali iuvare mortalem, et haec ad aeternam gloriam via. hac proceres[*](proceres uere F1a. processere d. prec-T) iere Romani, hac nunc caelesti passu cum liberis suis vadit maximus omnis aevi rector Vespasianus Augustus fessis rebus subveniens. hic est vetustissimus referendi bene merentibus gratiam mos, ut tales numinibus adscribant[*](ascribantur oBas.). quippe et aliorum[*](omnium aliorum. dE2opva.S(D)) nomina deorum et quae supra retuli siderum ex hominum nata sunt meritis. lovem quidem aut Mercurium aliterve alios inter se vocari et esse caelestem[*](caelestem E(?)G. -te F1dTap. -ti o. -tes F2z. -tis v) nomenclaturam[*](nomenclaturam z(?)G. nomen culturam E. -rarū. F1a. -ra dT. -rae op. -culaturae v. numina culturaru F2 19-23 dist.ed.princ.( S)),§20? quis non interpretatione naturae fateatur inridendum[*](irridendā F1a. -da E1)? agere curam rerum humanarum illud, quicquid est, summum ac[*](ac uel ego. Ac ne F1a. anne rv)vel tam tristi atque multiplici ministerio non pollui credamus dubitemusne[*](debitem. Ne F1. dubite- musue. Ne f. -musue E(?)va.S. -tamusue p)? vix prodest[*](prodest ego. prope est ll.v. profecto est D. probe est Haupt l.l.) iudicare[*](iudicari F), utrum magis conducat generi humano, quando aliis nullus est deorum

respectus, aliis pudendus. externis famulantur sacris ac digitis deos gestant, monstra quoque[*](quoque Fd1aG(S). quoque quae Epd2v(H)) colunt, damnant et excogitant cibos, imperia dira in ipsos, ne somno quidem quieto, inrogant. non matrimonia, non liberos, non denique quicquam aliud nisi iuvantibus[*](iuben- tibus d2E2pvaH) sacris deligunt[*](deligunt Ev. dil- r). alii in Capitolio fallunt ac fulminantem periurant[*](periurant iouem dpS. -ue T. -ratione F1E1a. pererrant ioue (-uem e) E2e. peierant iouem F2v 11. 12 uocatur o) lovem. et hos iuvant scelera, illos sacra sua poenis agunt.

Invenit tamen inter has utrasque sententias medium sibi ipsa mortalitas numen, quo minus etiam plana de deo coniectatio esset. toto quippe mundo et omnibus locis omnibusque horis omnium vocibus Fortuna sola invocatur ac[*](ac FE1azS. ac una E2o. et una pv. una d(?)G) nominatur, una accusatur, rea[*](rea una agitur ego. rea una arguitur E2op. rea FE1a. una agitur rea dv. om.z) una agitur, una cogitatur[*](cogitatur dopv. cogi- tur F1Ea. colitur F2), sola laudatur[*](sola sola laudatur F1Eaop), sola arguitur et cum conviciis colitur, volubilis .... que[*](lac. egoindicavi. uolubilisque ll.v. -lis G. an instabilisque (cfr. Pacuv. ap. Cic. ad Herenn. II 23, 36) aut volucris volubilisque?), a plerisque[*](a pluribus quoque p. a plerisque, a plerisque TS) vero et caeca[*](et caeca etiam dTE2opva.S) existimata , vaga, inconstans, incerta, varia indignorumque fautrix. huic omnia expensa, huic feruntur[*](feruntur Faop. refer- dT. omnia fer- Ev) accepta, et in tota ratione mortalium sola utramque paginam facit, adeoque obnoxiae sumus sortis, ut prorsus ipsa[*](prors' ipsa pro ego. pro se ipsa F1a. pro se (eraso se abE2) E1. sors ipsa pro dopv. sors ipsa add. supra pro??? E2. sors pro ipsa e. pro se (prope F2) ipsa sola pro F2fz) pro deo sit qua deus probatur incertus. pars alia et hanc pellit astroque suo eventus adsignat[*](adsignat et F1aov. -at e F2. -ant p. -at rH) et nascendi legibus, semelque in omnes futuros umquam deo[*](dei (deo F1a. deū F2) decreto Faopz) decretum, in reliquum vero otium[*](otium datur dTva.Bas.(S). otio dato F2z) datum. sedere coepit sententia haec, pariterque et eruditum vulgus et rude in eam cursu vadit.

ecce fulgurum monitus,§24?[*](Cic. de div. II 84. — cfr. Suet. Aug. 92 (Peter hist. Rom. fragm. p. 260).) oraculorum praescita, haruspicum praedicta atque etiam parva dictu in auguriis sternumenta[*](sternutamenta opva.H. insternum- FE1. instrum- a) et offensiones pedum. Divus Augustus prodidit laevum sibi calceum praepostere inductum quo die seditione militari prope adflictus est.[*]((6. 7) Nausiphanes ap. Sen. ep. 88, 45.) quae singula inprovidam mortalitatem involvunt, solum ut inter ista vel[*](uel om.FdG) certum sit nihil esse certi nec[*](nec miserius quicquam opva.S) quicquam miserius homine aut superbius . ceteris quippe animantium sola victus cura est, in quo sponte naturae benignitas sufficit, uno quidem vel praeferendo[*](prae- ferendo E(?)L cum P(D). -da rv(S)) cunctis bonis, quod de gloria, de pecunia, ambitione superque de morte non cogitant.

Verum in his[*](in his ll.v. aninprobis (sc. hominibus)?) deos agere curam rerum humanarum credi[*](av. credi incipitR) ex usu vitae est poenasque maleficiis aliquando seras, occupato deo in tanta mole, numquam autem inritas esse nec ideo proximum illi genitum hominem, ut vilitate iuxta beluas esset.[*]((25) cfr. Sen. NQ II 45, 3.) inperfectae vero in homine naturae praecipua solatia, ne deum quidem posse omnia—namque nec sibi potest mortem consciscere, si velit, quod homini dedit optimum in tantis vitae poenis, nec mortales aeternitate donare[*](donare F2E2opv. dan- F1. damn- R1E1a. dare R2dT) aut revocare defunctos nec facere ut qui vixit non vixerit, qui honores gessit non gesserit—nullumque habere in praeterita ius praeterquam oblivionis atque (ut facetis[*](facetis dE2opv. -eretis F1R. -eret his E1a. factis F2) quoque argumentis societas haec cum deo copuletur) ut bis dena viginti non sint aut multa similiter efficere non 25 posse. per quae declaratur haut dubie naturae potentia idque esse quod deum vocemus[*](uocamus opva.S). in haec divertisse non fuerit alienum, vulgata[*](uul- gata iam D. -tam F2dTE2. -ta G. -tum r. (propter uulgatam assidue opzva.G))iam propter adsiduam quaestionem de deo.