Naturalis Historia

equidem et consensu gentium moveor; namque et[*](namque et Fa. -que op. nam et Beda. nam quem r(?)v) Graeci[*](graeci FE1ad. cosmos (-on v) graeci E2opv. post ornamenti add. cosmuranon quem F2in marg. (apud Graecos . cosmos appellatur Beda)) nomine ornamenti appellavere eum et nos[*](et nos ll.v(S). nos G) a perfecta absolutaque elegantia mundum. caelum quidem[*](autem (pro quidem) F2in ras.) haut dubie[*](dubie a F2) caelati argumento diximus[*](dicimus F2z (Ambros., Isid.)), ut interpretatur M. Varro. adiuvat rerum ordo discripto[*](discripto F1 des- rv) circulo qui signifer vocatur in duodecim animalium effigies et per illas solis cursus[*](cursui F2aTz. -su va.G) congruens tot saeculis ratio.

[*](cfr. Cic. de nat. deor. II 36, 91.)[*](extr.: Beda n. r. 3.) Nec de elementis video dubitari quattuor esse ea[*](ea om.FE1a): ignium[*](ignium (agn- F1) EaF1B. -neum dT. -nitum opfv. -nem F2z (D Herm. XXXIIp. 333)) summum[*](summum F2E1azC. -mo rv), inde tot stellarum illos conlucentium oculos; proximum spiritus[*](spiritus F1edv. -tum r), quem Graeci nostrique eodem vocabulo aëra appellant, vitalem hunc et per cuncta rerum meabilem totoque consertum[*](confertum Eopv. conf- r); huius[*](cuius opva.G) vi suspensam cum quarto aquarum elemento librari medio[*](an in medio?) spatii[*](spatio F2apC) tellurem. [*]((13. 14) Beda'n. r. 3.)ita mutuo conplexu diversitatis effici nexum et levia ponderibus inhiberi quo minus evolent, contraque gravia ne ruant suspendi, levibus[*](leuibus E2d2opv.om.r. an intercidit post tendentibus?) in sublime tendentibus. sic pari in diversa nisu[*](nixu d. nifi a. uisu p) in suo[*](in sua E2. ui sua opva. H) quaeque consistere, inrequieto mundi ipsius constricta circuitu, quo semper in se recurrente[*](recurrente (vel coeunte) CFW Müller p. 21 n.3. cfr. XXXVI 117. currente ll.v) imam[*](unam op) atque mediam in toto esse[*](esse FdaE3G(D). om.Eopv(S)) terram, eandemque uni[*](uniuersi C)- verso cardine[*](cardinem J) stare pendentem, librantem[*](librantemque F2zT) per quae pendeat, ita solam inmobilem circa eam volubili universitate; ean[*](eandemque dpva.G(S))- dem ex omnibus necti eidemque omnia inniti[*](omnia innecti op).[*]((15-17) Beda n. r. 12. Cic. nat. deor. II 51. schol. German. p. 182, 15. Isid. n. r. 23, 3.)

inter hanc caelumque eodem spiritu pendent certis discreta spatiis septem sidera, quae ab incessu vocamus errantia, cum errent nulla minus illis. eorum medius sol fertur, amplissima magnitudine ac potestate nec temporum modo terrarumque, sed siderum etiam ipsorum caelique rector. [*](Cic. somn. Scip. 4, 9. Homer γ 277. μ 323.)hunc esse mundi totius animum ac planius mentem, hunc principale naturae regimen ac numen credere decet opera eius aestimantes. hic lucem rebus ministrat aufertque tenebras, hic reliqua sidera occultat, inlustrat[*](inlustrat om.opva.H); hic vices

[*](extr.: cfr. Cic. nat. deor. II 61. de leg. II 19. 28.) Quapropter effigiem dei formamque[*](formamquoque fere Ea. -amque nescire F1) quaerere inbecillitatis humanae reor. quisquis est deus, si modo est alius, et quacumque in parte, totus est sensus, totus visus [*](uisus— 10 animae totus om.F1f), totus auditus, totus animae, totus animi, totus sui. innumeros quidem credere atque[*](atque etiam ex uirtutibus uitiisque E3va.S. atque tam (tam- que z) ex uirtutibus quam ex (om.z) uitiis F2fzWelzhoferp. 74.D.l.l. p. 333. an ex uitiis hominum, non uirtutibus tantum?) etiam ex vitiis hominum, ut Pudicitiam , Concordiam, Mentem, Spem, Honorem, Clementiam, Fidem, aut, ut Democrito placuit, duos omnino, Poenam et Beneficium, maiorem ad socordiam accedit. fragilis et laboriosa mortalitas in partes ita[*](ita coni. H. ista ll.v) digessit infirmitatis suae 15 memor, ut portionibus coleret quisque quo[*](an quo quisque?) maxime indigeret. itaque nomina alia aliis gentibus et numina in iisdemn innumerabilia invenimus[*](reperimus E2ad marg.opva.S), inferis quoque in genera[*](genera deorum F2z) di[*](discriptis D. des- ll.v)- scriptis morbisque et multis etiam pestibus, dum esse placatas[*](placata pz) trepido metu cupimus.[*](Cic. nat. deor. III 63. Val. Max. II 5, 6.—(133, 1) Sen. ep. 110, 1.—Cic. nat. deor. I 81. 101. II 39.—Plin. XIX 101.) ideoque etiam publice Febris fanum in Palatio dicatum est, Orbonae ad aedem[*](eadem F1. aedes F2) Larumn[*](laru F1. -ruis F2. -ri d1. -riū d2va.S) ara et[*](et ara HD cum Iunio animadv.3, 1 e Cic.) Malae[*](malae v. -le d. -la r) Fortunae[*](fortuna F2) Esquiliis. quam ob rem maior caelitum populus etiam quam hominum intellegi potest, cum singuli quoque ex semet ipsis totidem deos

Invenit tamen inter has utrasque sententias medium sibi ipsa mortalitas numen, quo minus etiam plana de deo coniectatio esset. toto quippe mundo et omnibus locis omnibusque horis omnium vocibus Fortuna sola invocatur ac[*](ac FE1azS. ac una E2o. et una pv. una d(?)G) nominatur, una accusatur, rea[*](rea una agitur ego. rea una arguitur E2op. rea FE1a. una agitur rea dv. om.z) una agitur, una cogitatur[*](cogitatur dopv. cogi- tur F1Ea. colitur F2), sola laudatur[*](sola sola laudatur F1Eaop), sola arguitur et cum conviciis colitur, volubilis .... que[*](lac. egoindicavi. uolubilisque ll.v. -lis G. an instabilisque (cfr. Pacuv. ap. Cic. ad Herenn. II 23, 36) aut volucris volubilisque?), a plerisque[*](a pluribus quoque p. a plerisque, a plerisque TS) vero et caeca[*](et caeca etiam dTE2opva.S) existimata , vaga, inconstans, incerta, varia indignorumque fautrix. huic omnia expensa, huic feruntur[*](feruntur Faop. refer- dT. omnia fer- Ev) accepta, et in tota ratione mortalium sola utramque paginam facit, adeoque obnoxiae sumus sortis, ut prorsus ipsa[*](prors' ipsa pro ego. pro se ipsa F1a. pro se (eraso se abE2) E1. sors ipsa pro dopv. sors ipsa add. supra pro??? E2. sors pro ipsa e. pro se (prope F2) ipsa sola pro F2fz) pro deo sit qua deus probatur incertus. pars alia et hanc pellit astroque suo eventus adsignat[*](adsignat et F1aov. -at e F2. -ant p. -at rH) et nascendi legibus, semelque in omnes futuros umquam deo[*](dei (deo F1a. deū F2) decreto Faopz) decretum, in reliquum vero otium[*](otium datur dTva.Bas.(S). otio dato F2z) datum. sedere coepit sententia haec, pariterque et eruditum vulgus et rude in eam cursu vadit.

Verum in his[*](in his ll.v. aninprobis (sc. hominibus)?) deos agere curam rerum humanarum credi[*](av. credi incipitR) ex usu vitae est poenasque maleficiis aliquando seras, occupato deo in tanta mole, numquam autem inritas esse nec ideo proximum illi genitum hominem, ut vilitate iuxta beluas esset.[*]((25) cfr. Sen. NQ II 45, 3.) inperfectae vero in homine naturae praecipua solatia, ne deum quidem posse omnia—namque nec sibi potest mortem consciscere, si velit, quod homini dedit optimum in tantis vitae poenis, nec mortales aeternitate donare[*](donare F2E2opv. dan- F1. damn- R1E1a. dare R2dT) aut revocare defunctos nec facere ut qui vixit non vixerit, qui honores gessit non gesserit—nullumque habere in praeterita ius praeterquam oblivionis atque (ut facetis[*](facetis dE2opv. -eretis F1R. -eret his E1a. factis F2) quoque argumentis societas haec cum deo copuletur) ut bis dena viginti non sint aut multa similiter efficere non 25 posse. per quae declaratur haut dubie naturae potentia idque esse quod deum vocemus[*](uocamus opva.S). in haec divertisse non fuerit alienum, vulgata[*](uul- gata iam D. -tam F2dTE2. -ta G. -tum r. (propter uulgatam assidue opzva.G))iam propter adsiduam quaestionem de deo.

Hinc redeamus ad reliqua naturae. sidera, quae adfixa diximus mundo, non illa[*](illa ll.v.an ita?), ut existimat volgus,[*](7-9) singulis attributa nobis et clara divitibus, minora pauperibus, obscura defectis ac pro sorte cuiusque lucentia adnumerata mortalibus, cum[*](cum ll. nec cum G. quia nec cum d2opzv) suo quaeque homine orta[*](orti a.del.D) moriuntur[*](oriuntur RpD) nec aliquem exstingui decidua significant. non[*](nec op2. nunc p1) tanta caelo societas nobiscum est, ut nostro fato mortalis sit ibi[*](ille (pro ibi) opva.H) quoque siderum fulgor. illa nimio alimento tracti umoris ignea[*](ignea ut FR. -ea in p. ut a. cum z) vi abundantiam reddunt, cum[*](tum FRa. tune z) decidere creduntur, ut[*](ut dTE3v(D). quo ut (an quod?) R2in marg. om.rS) apud nos quoque luminibus[*](id luminibus pva.D. id in lum- o) accensis liquore olei notamus[*](hoc Notamus F2) accidere . ceterum aeterna caelestibus[*](caelestibus pS. -stis (& cel- F2) FdEa. ???ce???lestis R. (est caelestibus v)) est natura intexen[*](inte???xentibus F. intertex- D)- tibus mundum intextuque[*](intextumque F1R. -toque a.an recte (sc. mundo)?) concretis, potentia autem ad terram magnopere eorum pertinens, quae propter effectus claritatemque et magnitudinem in tanta subtilitate nosci potuerunt, sicut suo demonstrabimus loco. circulorum[*](8,210 sqq.) quoque caeli ratio in terrae mentione aptius dicetur, quando ad eam tota pertinet, signiferi modo inventoribus[*](in- uentoribus D cum Sabell. -tionibus ll.v) non dilatis. obliquitatem eius intellexisse, hoc est rerum[*](6,211 sqq.) fores[*](??? fores R. fortis- simi fores F1Ea. -mas fores F2z) aperuisse,[*](cfr. Plin. VII 203.—Diog. La. II 1, 2.—Cic. nat. deor. II 52. Diodor. II 60, 2. IV 27, 1. Vitr. VI 10, 6.—32. 33: Beda n. r. 12. cfr. Vitr. IX 4, 10.) Anaximander Milesius traditur primus Olympiade quinquagesima octava, signa deinde in eo Cleostratus, et prima arietis ac sagittarii, sphaeram ipsam[*](ipsam ante multo (-ta R) dRv(J). ipsā ???ante (undante F2) mundo F. ipso mandante mundo EapS) ante multo Atlas.

Nunc relicto mundi ipsius corpore reliqua inter caelum terrasque tractentur. summum esse quod vocant

[*](Cic. nat. deor. II 53. Vitr. IX 4, 7. Censorin. fragm. 3, 4. 5. MCap. VIII 883.)Infra solem ambit ingens sidus appellatum Veneris, alterno meatu vagum[*](uacum F1. -cuum R1Ea) ipsisque cognominibus aemulum solis ac lunae. praeveniens quippe et ante matutinum exoriens luciferi nomen accepit[*](accepit FTaopyS. accipere R1. -pit rv(J)) ut sol alter diemque maturans, contra ab occasu refulgens nuncupatur vesper ut prorogans lucem vicemve[*](uicemque R2e corr. va.S(J). uicino i. -ni y) lunae reddens.[*](cfr. Diog. La. VIII 1, 14. MCap. VIII 882.—cfr. Hygin. astr. II 42. Apul. de mundo 293.) quam naturam eius Pythagoras Samius primus deprehendit Olympiade circiter XLII[*](XLII Fd2RE1aB(S). XXXII d1E2opv(H). LXII Brot.(U 10)), qui fuit urbis Romae[*](romanae FRd) annus CXLII[*](CXLII E2opv(S). CXIII d2TH. CXVI FRd1. CX??? E1. CVI a. CCXXII Brot. (qui—CXLII del.U 10)). iam[*](iam FRaBas. luo E2inras. Iuno e. largiori opv. om.dT) magnitudine extra cuncta alia sidera est, claritatis quidem tantae, ut unius huius stellae radiis umbrae reddantur. itaque et in magno nominum ambitu[*](am- bitus Fa) est. alii enim lunonis, alii Isidis, alii Matris Deum appellavere.[*](15-139, 1) Beda n. r. 13. tp. r. 8.) huius natura cuncta generantur in terris. namque in alterutro[*](alterutro Eopyv. -tro??? d. -troque Ra. -tro quae F1. -tro quaeque F2(D Herm. XXXII p. 334)) exortu genitali rore con[*](conspargens opy)- spergens non[*](non (In R2) terrae motu F1Ra. non modo terrae opy) terrae modo conceptus inplet, verum animantium quoque omnium[*](omnium naturam F2z(D l.l.)) stimulat. signiferi autem ambitum peragit trecenis[*](trecentis F2G. -censF1. recens a. tricenis Roiv. trinis p) et duodequinquagenis diebus, a sole numquam absistens partibus sex atque quadraginta longius, ut Timaeo placet.

[*](extr.: cfr. MCap. VIII 880. Cic. nat. deor. II 53.)Simili ratione, sed nequaquam magnitudine aut vi, proximum illi Mercurii sidus, a quibusdam appellatum Apollinis, inferiore circulo fertur VIIII diebus ociore ambitu, modo ante solis exortum, modo post occasum splendens,

[*](init.: cfr. Beda n. r. 13. tp. r. 8.)Sed omnium admirationem vincit novissimum sidus, terris[*](terris- que R(?) va.J) familiarissimum et in tenebrarum remedium ab natura repertum, lunae. multiformisl[*](multiformi Fdva.S) haec[*](h& R2. & R1) ambigua[*](ambigua EaopS. amagae F1. ambage F2dRE3v(J)) torsit ingenia contemplantium[*](contemplanti- bus F1R1f) et proximum ignorare[*](ignorare FRafU. -ri EdopB(D). -ti v. de dictione cfr. V 52) sidus[*](sidus maxime Eaopv. max- sid- rG) maxime indignantium, crescens semper aut senescens et[*](et om.m) modo curvata in cornua facie[*](facie F2mzH. -ies Brot. om.d1yv. fauces r. del.R2E3. falcis J 15.16 dist. ego), modo aequa portione divisa, modo sinuata in orbem, maculosa eademque subito praenitens, inmensa orbe pleno ac repente nulla, alias pernox, alias sera et parte diei solis lucem adiuvans, deficiens et in defectu tamen conspicua —quae[*](qua a. ac F2z) mensis exitu latet[*](latens F2),[*]((20) cfr. Cic. Tusc. I 92. schol. Germ. p. 201.)tum[*](tum ego. cum ll.v) laborare non creditur—, iam vero humilis et excelsa[*](et excelsa R2dpmv. exc- rS), et ne id quidem uno modo, sed alias admota caelo, alias contigua montibus, nunc in aquilonem elata, nunc in austros deiecta. quae.singula in ea deprehendit hominum primus Endymion; ob[*](et ob id opva. S) id amor[*](amor ego. -ore ll.v. de dictione cfr. X 51) eius fama[*](fama ll. captus fama opF3in marg.d2v) traditur[*](traditus FRzS). non sumus profecto grati erga eos qui labore curaque lucem nobis aperuere in hac luce, miraque