Philippicae

equidem existimo nihil tam esse in actis Caesaris quam leges Caesaris. an, si cui quid ille promisit, id erit fixum quod idem facere non[*](non facere Muretus) potuit? ut multis multa promissa non fecit: quae tamen multo plura illo mortuo reperta sunt quam a vivo beneficia per omnis annos tributa et data. sed ea non muto, non moveo: summo studio illius praeclara[*](summo etiam studio praeclara illius D) acta defendo. pecunia utinam ad Opis[*](ad Opis Vc: ad opes n1s: ad opus n2t) maneret! cruenta illa quidem, sed his temporibus, quoniam eis quorum est non redditur, necessaria. quamquam ea quoque sit effusa, si ita in actis fuit.

ecquid est quod tam proprie dici possit actum eius qui togatus in re publica cum potestate imperioque versatus sit quam lex? quaere acta Gracchi: leges Semproniae proferentur; quaere Sullae: Corneliae[*](Cornelii V2). quid? Pompei[*](Cn Pompei D) tertius consulatus in quibus actis constitit? nempe[*](nempe V2D et Victorinus de defin ed. Stangl p. 31: om. V1) in legibus. de Caesare[*](a Caesare D) ipso si quaereres quidnam egisset in urbe et in toga[*](toga cn2: togam Vn1: tota s: totam t), leges multas responderet se et praeclaras tulisse, chirographa vero aut mutaret aut non daret aut, si dedisset, non istas res in actis suis duceret. sed haec ipsa[*](ea ipsa D) concedo; quibusdam etiam in rebus[*](etiam in rebus Vc: in rebus etiam nst) coniveo; in maximis vero rebus, id est in legibus[*](in legibus c et Victorinus p. 32: om. in cett.), acta Caesaris dissolvi ferendum non puto.

quae lex melior, utilior, optima etiam re publica saepius flagitata quam ne praetoriae provinciae plus quam annum neve[*](neve Vc: neu nst) plus quam biennium consulares obtinerentur? hac lege sublata videnturne vobis posse[*](posse om. D) Caesaris acta servari? quid? lege[*](ea lege D) quae promulgata est de tertia decuria[*](decuria iudicum D) nonne omnes iudiciariae leges Caesaris dissolvuntur? et vos acta Caesaris defenditis qui leges eius evertitis[*](evertistis ct)? Nisi forte, si quid memoriae causa rettulit[*](retulit V1D) in libellum, id numerabitur in actis et, quamvis iniquum et inutile sit, defendetur: quod ad populum centuriatis comitiis tulit, id in actis Caesaris non habebitur.

at quae est[*](est om. V) ista tertia decuria? ‘centurionum’ inquit. quid? isti ordini iudicatus lege Iulia, etiam ante Pompeia[*](etiamne Pompeia D), Aurelia non patebat? ‘census praefiniebatur,’ inquit. non centurioni quidem solum sed equiti etiam Romano; itaque viri fortissimi atque honestissimi[*](honestissimi atque fortissimi D) qui ordines duxerunt res et iudicant et iudicaverunt. ‘non quaero’ inquit ‘istos: quicumque ordinem duxit, iudicet.’ at si ferretis quicumque equo meruisset, quod est lautius[*](laudatius D), nemini probaretis; in iudice enim spectari et fortuna debet et dignitas. ‘non quaero’ inquit ‘ista: addo etiam iudices manipularis ex legione alaudarum. aliter enim nostri negant posse se salvos esse.’ O contumeliosum honorem eis quos ad iudicandum nec opinantis vocatis! hic enim est legis index ut[*](ut ii t: uti V: ut hi cns) ei res[*](res om. D) in tertia decuria iudicent qui libere iudicare non audeant. in quo quantus error est, di immortales! eorum qui istam legem excogitaverunt! Vt enim quisque sordidissimus videbitur, ita libentissime severitate iudicandi sordis suas eluet laborabitque ut honestis decuriis potius dignus videatur quam in turpem iure coniectus.

altera promulgata lex est ut et[*](ut et V: ut D maiestatis Halm: maiestates V: de maiestate D) de vi et maiestatis damnati ad populum provocent, si velint. haec[*](haec haec cum t: haecum cn1s1) utrum tandem lex est an legum omnium dissolutio? quis est enim hodie cuius intersit istam legem manere[*](manere V: venire D: valere Orelli istis legibus D)? nemo reus est legibus illis, nemo quem futurum putemus. armis enim gesta numquam profecto in iudicium vocabuntur. ‘at res popularis[*](ad res populares (-is V2) codd.: corr. Naugerius (1)).’ Vtinam quidem aliquid velletis esse[*](esse del. Eberhard) populare! omnes enim iam cives de rei publicae salute una et mente et voce consentiunt. quae est igitur ista cupiditas legis eius ferendae quae turpitudinem summam habeat, gratiam nullam? quid enim turpius quam qui maiestatem populi Romani minuerit per vim, eum damnatum iudicio ad eam ipsam vim reverti propter quam sit iure damnatus?

sed quid plura de lege disputo? quasi vero id agatur ut quisquam provocet: id agitur, id fertur ne quis omnino umquam istis legibus reus fiat. quis enim aut accusator tam amens reperietur qui reo condemnato obici se[*](obici se D: obicere V1: obicere se V2) multitudini conductae velit, aut iudex qui reum damnare audeat, ut ipse ad operas mercennarias statim protrahatur? non igitur provocatio ista lege datur, sed duae maxime salutares leges quaestionesque tolluntur. quid est aliud hortari[*](adhortari D) adulescentis ut turbulenti, ut seditiosi, ut perniciosi cives velint esse? quam autem ad pestem[*](ad rei p. pestem D) furor tribunicius impelli non poterit his duabus quaestionibus de vi et maiestate[*](de vi et maiestate V: de vi et de maiestate D, del. Cobet (peiore numero)) sublatis?

quid, quod obrogatur legibus Caesaris, quae iubent ei qui de vi itemque ei qui[*](itemque ei qui D et Arusian. K. vii. p. 469: itemque V) maiestatis damnatus sit aqua et igni interdici? quibus cum provocatio datur, nonne acta Caesaris rescinduntur? quae quidem ego, patres conscripti, qui illa numquam probavi, tamen[*](tamen om. D) ita conservanda concordiae causa arbitratus sum ut non modo, quas vivus leges Caesar[*](Caesar leges D) tulisset, infirmandas hoc tempore non putarem, sed ne illas quidem quas post mortem Caesaris prolatas esse et fixas videtis.

de exsilio reducti a mortuo[*](a mortuo om. ns); civitas data non solum singulis sed nationibus et provinciis universis a mortuo; immunitatibus infinitis sublata vectigalia a mortuo. ergo haec uno, verum[*](verum V: viro D) optimo auctore domo prolata defendimus: eas leges quas ipse nobis[*](nobis nouos V1: vobis Naugerius (1)) inspectantibus recitavit, pronuntiavit, tulit, quibus latis gloriabatur eisque legibus rem publicam contineri[*](continere D) putabat, de provinciis, de iudiciis, eas, inquam, Caesaris leges nos qui defendimus acta Caesaris evertendas[*](vertendas D) putamus[*](putamus Vc: putabimus nt: putavimus s)?

ac de his tamen legibus quae promulgatae sunt saltem queri possumus: de eis quae iam latae dicuntur ne illud[*](illud om. V1: id Halm sine ulla V: nulla D) quidem licuit. illae enim sine ulla promulgatione latae sunt ante quam scriptae. quaero autem quid sit cur aut ego aut quisquam vestrum, patres conscripti, bonis tribunis plebi[*](plebi V1: plebis (pl.) V2D) leges malas metuat. paratos habemus qui intercedant; paratos qui rem publicam religione defendant: vacui metu esse debemus. ‘quas tu mihi’ inquit ‘intercessiones, quas religiones?’ eas scilicet quibus rei publicae salus continetur. ‘neglegimus ista et nimis antiqua ac stulta ducimus: forum saepietur; omnes claudentur aditus; armati in praesidiis multis locis conlocabuntur.’ quid tum?

quod ita erit gestum, id lex erit? et in aes incidi iubebitis, credo, illa legitima:

consules populum iure rogaverunt

populusque iure scivit.

irasci quidem vos mihi, Dolabella, pro re publica dicenti non oportebit[*](oportebat V1). quamquam te quidem id facturum non arbitror—novi[*](novi enim D) facilitatem tuam—conlegam tuum aiunt in hac sua fortuna quae bona ipsi videtur—mihi, ne gravius quippiam dicam, avorum et avunculi sui consulatum si imitaretur, fortunatior videretur—sed eum iracundum audio esse[*](esse om. D) factum. video autem quam sit odiosum habere eundem[*](iratum eundem D) iratum et armatum, cum tanta praesertim gladiorum sit impunitas: sed proponam ius, ut opinor, aequum, quod M. Antonium non arbitror repudiaturum. ego, si quid in vitam eius aut in mores cum contumelia dixero, quo minus mihi inimicissimus sit non recusabo; sin[*](sin V: si D) consuetudinem meam quam in re publica semper habui[*](quam in re p. semper habui om. V1) tenuero, id est si libere quae sentiam de re publica dixero, primum deprecor ne irascatur; deinde, si hoc non impetro, peto ut sic irascatur ut civi. armis utatur, si ita necesse est, ut dicit, sui defendendi causa: eis qui pro re publica quae ipsis visa erunt dixerint ista arma ne noceant. quid hac postulatione dici potest aequius?

quod si, ut mihi a quibusdam eius familiaribus dictum est, omnis eum quae habetur contra voluntatem eius oratio graviter offendit, etiam si nulla inest contumelia, feremus amici naturam. sed idem illi ita mecum loquuntur[*](mecum locuntur V: mecum D): ‘non idem tibi adversario Caesaris licebit quod Pisoni socero,’ et simul admonent quiddam quod cavebimus: ‘nec erit iustior in senatum non veniendi morbi causa quam mortis..

sed per deos immortalis!—te enim intuens, Dolabella, qui es mihi carissimus[*](qui es mihi carissimus om. V1), non possum de utriusque vestrum errore[*](de ... errore D: errorem V) reticere. credo enim vos nobilis homines magna quaedam spectantis non pecuniam, ut quidam nimis creduli suspicantur, quae semper ab amplissimo quoque clarissimoque contempta est, non opes violentas et populo Romano minime ferendam potentiam, sed caritatem civium et gloriam concupivisse. est autem[*](est autem V1: ea est autem V2ct: ea autem est ns) gloria laus[*](et laus V2D: fort. est autem gloria ea laus) recte factorum magnorumque in rem publicam fama[*](fama c et Isidorus Origg. ii. 30. 2 (cf. Marc. 26; de Invent. ii. 166): om. cett.) meritorum, quae cum optimi cuiusque, tum etiam multitudinis testimonio comprobatur.

dicerem, Dolabella, qui recte factorum fructus esset, nisi te praeter ceteros[*](praeter ceteros om. D) paulisper esse expertum viderem. quem potes recordari in vita inluxisse tibi diem laetiorem quam cum expiato foro, dissipato concursu impiorum, principibus sceleris poena adfectis, urbe incendio et caedis metu liberata[*](urbe incendio et caedis metu liberata V2 (cf. Fam. ix. 14. 8): om. V1D) te domum recepisti? cuius ordinis, cuius generis, cuius denique fortunae studia tum laudi et gratulationi tuae se non obtulerunt[*](obtulerunt ct: tulerunt V: optarent ns)? quin mihi etiam, quo auctore te in his rebus uti arbitrabantur, et gratias boni viri agebant et tuo nomine gratulabantur. recordare, quaeso, Dolabella, consensum illum theatri, cum omnes earum rerum obliti propter quas fuerant tibi offensi significarent[*](significarent Vt: significar~t c: significaverunt ns) se[*](se om. V) beneficio novo memoriam veteris doloris abiecisse.

hanc tu, P. Dolabella,— magno loquor cum dolore—hanc tu, inquam, potuisti aequo animo tantam dignitatem deponere? tu[*](te D) autem, M. Antoni, —absentem enim[*](enim om. D) appello—unum illum diem quo in aede telluris senatus fuit non omnibus his mensibus quibus te quidam multum a me dissentientes beatum putant anteponis? quae fuit oratio[*](oratio tua Muretus) de concordia! quanto metu senatus[*](senatus Ernesti: veteranis V1: veteri s: veter v: cetera n: veterani V2ct, del. Manutius (corruptelas e varia lectione ad veteris § 30 in mg. archetypi posita ortas esse arbitror, cf. Deiot. 24)), quanta sollicitudine civitas tum a te liberata est cum conlegam tuum[*](cum collegam tuum V: tum collegam t: tu collegam c: tuum collegam ns), depositis inimicitiis, oblitus auspiciorum a te ipso augure populi Romani nuntiatorum[*](auspiciorum ... nuntiatorum Faernus: auspiciorum a te ipso augure pronuntiate V1 (-ante V2): auspicia te ipso augure nuntiante D), illo primum[*](primo D) die conlegam tibi esse voluisti; cum[*](cum Halm: K. (R. s) D: om. V) tuus parvus filius in Capitolium a te missus pacis obses fuit!

quo senatus die laetior, quo populus Romanus[*](populus Rom. om. V1)? qui quidem nulla in contione umquam frequentior fuit. tum denique liberati per viros fortissimos videbamur, quia, ut illi voluerant, libertatem pax consequebatur. proximo[*](proximo del. Eberhard), altero[*](altero del. Cobet), tertio, denique reliquis consecutis diebus non intermittebas quasi donum aliquod cotidie adferre rei publicae; maximum autem illud quod dictaturae nomen sustulisti. haec inusta est a te, a te, inquam, mortuo Caesari nota ad ignominiam sempiternam. Vt enim propter unius M. Manli scelus decreto gentis Manliae neminem patricium Manlium Marcum[*](Marcum suppl. Gulielmius) vocari licet, sic tu propter unius dictatoris odium nomen dictatoris funditus sustulisti.