De Gubernatione Dei

thestra igitur quaeritis; circwn a principifcus postulatis? cui quaeso statui cui populo - cui ciuitati? urbi exustae et perditae, plebi captiuae et interemptae; quae aut 20 periit aut luget: de qua etiam si quid superest, totum calami-: ! [*](, 1 exalabatur mper & secundae sylL scr. h wJ A, 2(et 6) tebis ex urbes A corr. m: 2,1 item statim alieni. M alfenq : 6 ad om* B , . 7 dare A ,. 12 m iniuriam cum Balusio Halmius: in ioioKa A iniuria B 13 petas] pietaa B 14 laziiriae ex luxrire A 6ow. m* 2 18 hii B 20 tiastati ex uastate A corr. mt 2 item patdo post hu amentsa ex hoc a. ; 24 expedtacula punict. ex et sjicr. m. 2 s A exapectacula B : 28 popuH B ,. )

ludicra ergo publica, Treuer, petis? ubi quaeso exercenda an super bustum at cineres, super ossa et sanguinem peremptorum ? quae enim urbis pars his malis om* nibus ; uacat? ubi non cruor fusus ubi non strata. corpora \' ubi non concisorum membra lacerata? ubique facies captae urbis ubique horror; captiuitatis ubique imago, mortis. iacent reliquiae infelicissimae plebis super tumulos defunctorum suorum, et tu circenses ; rogas; nigra est incendio ciuitas, et tu uultum festiuitatis usurpas: lugent cuncta, tu laetus es. insuper etiam inlecebris flagitiosissimis deum prouocas et superstitionibus pessimis nam diuinitatis inritas. non miror plane, non. miror euenisse mala tibi quae \'consecuta sunt; nam quia te tria excidia non correxerant, quarto perire meruisti. -

- XVI. Haee autem omnia ideo copiosius paulo prolata sunt, ut probaremus scilicet omnia quae pertulimus non inprouidentia nos dei atque neglectu, sed iustitia sed iudicio, sed aequissima dispensatione et dignissima retributione tolerasse, neque ullam penitus Romani orbis aut Romani nominis portionem, quamlibet grauiter, plagis caelestibus caesam, umquam fuisse correctam. et ideo nequaquam uti meremur presperis quia non corrigimur aduersis. quamuis nobis etiam indignis interdum tribuantur bona, quia bonus dominus quasi indulgentissimus pater, etsi nos nonnumquam sinit pro peccatis nostris humiliari, non diu tamen patitur adfligi, et ideo nunc asperis rebus castigat suos pro disciplina nunc tranquillis fouet pro indulgentia.

Sicut enim optimi ao peritisBimi mOdici dissimilibus [*](: 2 exausts 8. scf. & ,1ft. ree. A ..eaios B s. I. -4 miseriae sunt JB : 5 Treuir B corr. ex Treuetf 6 soper buttom Ttvi superbos tam A super bustam B . 11 defunctorum] mortuorum B; 12 tu B s. l. \': < 16 tibi euensse mala B . 17 correxerunt B. - .\' 18 copissius ex cupiosius A corr. m. 2 . 19 prouidentia 9upet pro scr. m. ree. iN A prouidentia B \' 22 orbia ex urbes A corr. m.2 24 mere- remur A alt. re punct. et B \' 29 fouet ex fouit A corr. m. & )

solent quippe etiam nequissimes seruos; quos supplicia non correxerint, ,: blandimenta corrigere, et quos dominis suis uerbera non summiserint, beneficia summittunt. infantes quoque et omnes fere paruulos contumaces, quos morigeros minae ac ferulae non effeiunt, interdum panchresta atque blanditiae ad oboedientiam trahunt. unde intellegere debemus nos et seruis nequissimis nequiores et insipientibus parunlos stultiores esse, quos nec quasi malos seruos; tormenta corrigunt nec quiasi infantulos : . blandimenta conuertunt.

XVII. Et quidem quemadmOdum nullam Romani Jtόminis partem poena correxerit, satis, ut arbitror, iam probauimus: superest ut quemadmodum nec munera nec blandimenta, nos dei corrigant comprobemus. munera autem dei et blandi* menta quae sunt? quae scilicet nisi pax nostra et quies nostra et famulantes uotis ac uoluntatibus nostris rerum. se* cundarum tranquillitates? aliquid ergo, quia res exigit, etiam speciale dicamus. igitur quotiens in metu in angustiis in periculis sumus, cum aut ciuitiens ab hostibus obsidentur aut prouinciae populatione uastantur ant quibuscumque rerum aduersitatibus rei publicae membra caeduntur et opem caelestis manus uotis precamur, si quo sacrae miserationis, auxilio ( Q [*]( 7 -cohercit punect h A 10 Jibs noit II 1S summiserant AB (.ubmiatrtnt Tfp) 94 quaedam sunt B , • 25; uoluntatibus Halthius uoluptatibus AB 27 speciale ∗∗∗ A (uidciur fuisse Bpaciilitef) qaotiee hic et infro §. -95 AB impericulis d,\', 29 prouintiafc A )

compensare, credo, domino deo nostro cultu honore reuerentia beneflcia, quae ab eo acceperimus;, adnitimur; hoc enim est consequens atque id etiam usus uitae humanae habet,. ut referatur gratia faeneratoribus gratiarum et recipiant uicem munerum munerantes. ita nos ergo forsitan facimu» atque humanis, saltim cum deo nostro retributionibus agentes, cum ab e.o bona accipimus, bona reddimus. ad domus uidelicet dominicas statim currimus corpora humi sternimus; mixtis cum fletu gaudiis supplicamus inlustramus donariis sacra limina., \' aras muneribus implemus et, quia ipsi dono illius festi sumus, templis quoque ipsius uultum nostrae festiuitatis induimus aut certe, quod ei non minus cordi. est, prioribus uitae uitiis: renuntiamus, operum bonorum indicimus caedimus et pro gaudiis nouis nouae conuersionis hostias immolamus, omnibus denique immunditiis bellum sanctum indicimus, circorum insanias fugimus foeditates theatralium ludorum execramur, uouemus domino nouam uitam et ad optinendam eius perpetuo protectionem nosmetipsos deo sacrificamus.,

XVHI, Cum, haec ergo, quae ciiximus, pro recentibus benefiCiis dei debeant fieri, uideamus quae fiant ad ludos protinus curritur ad insanias conuolatur, in theatris populaus diffunditur in circis plebs tota bacchatur. ille nobis ad hoc bona praestat, ut boni simus, nos 9 diuerso; quotiens bona accipimus, mala nostra cumulamus: ille nos beneficiis suis uocat ad probitatem, nos ruimus in improbitatem : ille nos beneficiis suis prouocat ad compunctionem, nos ruimus in dissolutionem: uocat ille ad castitatem, nos ruimus in impuritatem.

praeclare uidelicet sacris muneribus respondemus, [*]( 1 hwtUes tx hostiUB A corr. m. 2, hostili B -, .4 aoeepimas B , 7 argo nos B \' 10 domae nut. ut. n in e m. ttc. A domas B 11 hami. A 15 est prioribus cordi. B 16 conuersationis B 18 fooditates ex *tis, A corr. *». 2- 20 optinendam Ai obtinendam B 31 respondemns ex -dimus A corr. m, įa. )

qui ignorantia ppftMwt errore agnito corriguntur: qui, religionis expertes sunt, cam mutauerunt sectam, mutare incipiunt disciplinam: postremum, ut dixi, qui aut abundantia nimia ant securitate uitiantur, desinunt esse perditi, cum destiterint esse securi. nos nec ignorantia labimur nec religionis expertes sumus nec prosperitate rerum ac securitate corrumpimur: omnia siquidem e diuerso sunt.

religionem nouimus ignorantia non: excusamur, pacem et diuitias priorum temporum non habemus, omnia, quae fuerunt, ant ablata aut immutata sunt: sola tantum uitia creuerunt. nihil nobis de pace et prosperitate pristina reliquum est nisi sola, omnino crimina, quae prosperitatem non esse fecerunt. ubi namque sunt antiquae Romanorum opes ac dignitates? fortissimi quondam Romani erant nunc sine uiribus: timebantur Romani ueteres, nos timemus: uectigalia illis soluebant populi barbarorum, nos uectigales barbaris sumus. uendunt nobis hostes lucis usuram, tota admodum salus nostra commercium est. o infelicitates nostras ! ad quid deuenimus!

et pro hoc gratias barbaris agimus, a quibus nos ipsos pretio comparamus. quid potest esse nobis uel abiectius uel miserius? et uiuere [*]( 2 iDiariarum m n (qui habet iniuriam) tnarg. Brassicanus: iniuriam A iniurias B 3 post potest Balmius recte statuit lacunam (fUGm Brassicanus leuiter explet in b marg. add. aut); nos in Sitz.-Ber. p. 10 proposuimus: (cum) multis et magnis (gfis i. e. gratiis) opus sit? 4 eed animaram. quia inueterata A sed inueterata quia animarum B (locum corruptum esse manifestum est\' Halmius; nos animarum interpolatori tribwmus l. I. p. 12; at fort. scrib. nimirum 5 labe ex labi A corr. m. 2, item statim frugis ex -ges 7 uerba errore agnitoexpertes sunt in A post e diuerso (v. 13) leguntur 8 cum mut.] commutauerant AB 9 postremo B 21 soluebantur A 22 simus B 23 nostrae B 26 abiectius uel miserius Å corr. m. 2 ex abiecti ds uel miseri da (sic) )

I. Cum in conolosione libelli huios, qui snnc finitus est, de infirmitate ac miseria Romanorum nonnulla dixerim, contraria forsitan negotio, quod nunc agimus, dixisse uideamus. scio enim posse: hoc loco subici, hinc maxime probari, quod non respiciat res humanas deus, quia, cum Romani quondam pagani et uicerint et regnauerint, nunc Christiani et uincantur et seruiant. sufficere quidem ad confutationem obiectionis istius poterant illa, quae dudum de cunetis fere paganis gentibus dicta sunt, id est, magis peccare eos, qui seientes neglegant legem dei quam qui non faciant nescientes.

sed tamen, si deus annuit cum ad eam negotii partem accesserimus, ut de ueteribus Romanis aliqua dicantur, euidenter diuino munere adprobabimus, , tam iustum tunc erga illos fuisse domini fauorem quam nunc erga nos iustam seueritatem, et tam dignum illud fuisse, quod Romanos tunc deus auxilio suo extulit, quam nunc dignum esse, quod punimur.

atque utinam pqena ipsa prodesset! illud grauius multo. ac luctuosius,: quod post pee. nam nulla correctio est. curare nos uult castigationibus suis dominus, sed curam remedia non secuntur. quid hoc mali est? iumenta ac pecudes : sectione curantur, et putrefacta mulorum asinorum porcorum uiscera, cam adusta cauteriis fuerint, munus medicae adustionis agnoscunt, statimque, ubi aut cremata aut adusta fuerit uitiatorum corporum labes, in [*]( 2 INCLUSIONE A \' 3 flOnnulli duper i StW. a m. JB A 5. hoe ex hio A eorr. m. 1 probare A 6 humanas res B 11 faeinnt super u acr. a wt. 1 A., faciunt B 12 si om. B 14 ad* probamud B . \' 17 puniuntur B item sttUim ac luctuosius imilto \' 20 secuntur hic AB 23 adustiones super e ser. i m. 1 A 24 crementa sed puntt. en et s. scr. a m.. 2 A,. labog ex lafbis 4t stat- snccedit ex succidit J. corr. t*. 2:-)

nos et urimur et secamur, sed nec ferri desectione nec cauteriorum adustione sanamur, immo, quod est grauius, cura ipsa. deteriores sumus. et ideo non frustra nobis euenit quod euenire pecudibus et iumentis solet, quae inremediabiles? morbos ferunt. nam in omnibus partibus mundi, quia curis medicantibus non corrigimur, morte atque occisione finimur.

ecce enim, ut non repetam quae multo ante iam dixi, hoc ipstim quale est, quod paulo, ante: memoraui, scilicet quia: et miseri pariter et luxuriosi sumus ? esto. enim sint uitia \' ista felicium (quamuis nemo idem et probrosus esse. possit felix, quia ubi non est uera honestas non est uera . felioitas)r sed tamen, ut ut dixi, esto sint uitia ista et longae pacis et opulentae securitatis. cur, quaeso, illic sunt, ubi iam nulla pax ubi nulla securitatis? in omni enim ferme orbe Romano et pax et se- ,.

euritas non sunt. cur sola tantum uitia perdurant? quis, rogo, ferre possit in homine egestuoso . esse lasciuiam\'? criminosior quippe est luxuriosa paupertas., et maioris inuidi ae miser nugas totus Romanus orbis et: miser est et luxur?sus, quis, quaeso, pauper et nugas, quis captiuitatem expectans de circo cogitat, quis mortem metuit et ridet? nos et in metu \' captiuitatis ludimus et positi in mortis timore ridemus- Sar., donicis quodammodo herbis omnem Romanum populum putea esse saturatum:, moritur et ridet. et ideo in omnibus fere [*]( , 5 fwerant A \'.6 qui 8. scr. m. J3 & 1 \' , meditantibus B 1 8 iam] eam B 11 idem] quidem B ., possit ess6 B 14 dt incredibili teortus confusione qttcH hoc loeo et tribus aliis in v est et in ed. princ. Brassicani. transHt (Uid. Haalmii adn.) cf. quae divimus in Sitz.-Ber, p. 21 sqq. , -15 orbe sed 0 m raa, u lit. ut uidetur 4 urbe B .. romana B et pai] paz om. et B item et (ante securitas) 8. l. 16 uitia tantum B 18 maioris ex maiores A corr. M. 2 maiores B innidias B 19 efe 20 lformam nagas (AB) satis firmant uetera gktstaria Halmius orbis ex urN AB com m. 2 21 metnit mortem B (in ed. quarta Balusii est quis captiuitatem - quis morWm efm. Halmii adn.) ex (ante ridet) \\ B 8. I. ridet ex ridit (itan pauio post ridemus et ridet) \\ li corr. m. 2 irris det B 22 et in B erasum, immortis A (paulo ante in meta ex immetu corr. m. 2) 24 ie»e punct ait. r A)

If. Sed forsitail, cum de ludicris ao foeditatifous publicis diutissime dixerimus, in hoc tantum deteriores esse nos putes barbaris, quia illi haec non agant nos agamus, ceterum ipsos carnalis libidinis scelere et fornicationis funestae caeno non ita pollui. comparemus, si placet, ceteris nationibus etiam in hac parte Romanos. et quidem nescio an ullis rectius com- \'1 parentur quam his, quos deus in medio rei publicae sinu positos possessores fecit ac dominos soli esse Romani. unde . quamuis nihil disputari de iudicio dei possit , tamen cum ablatam nobis iuris nostri optimam partem barbaris dederit, uideamus, an id, quod nobis tulit et illis tradidit, iusto iudicio tradidisse uideatur.

nemini dubium est Aquitanos ac Nouempopulos medullam fero omnium Galliarum et uber totius fecunditatis habuisse, nec solum fecunditatis, sed, quae praeponi interdum fecunditati solent, iucunditatis pulchritudinis uoluptatis. adeo illic omnis admodum regio aut intertexta uineis aut florulenta pratis aut distincta culturis aut condita pomis aut amoenata lucis aut inrigua fontibus aut interfusa fluminibus aut crinita messibus fuit, ut uere possessores ac domini terrae illius non tam soli istius portionem quam paradisi imaginem possedisse uideantur. quid ergo post ista omnia?