De Gubernatione Dei

nam quod non ubique, ut dixi, aguntur quae prius acta sunt, miseriae est beneficium non disciplinae. denique facile hoc probo. da enim prioris temporis statum, et statim ubique sunt quae fuerunt. plus addo: quantum ad uota hominum pertinet, etsi iam non ubique sunt, ubique adhuc sunt, quia ubique ea populus uelit esse Romanus. cum enim ab homine mala res sola necessitate non agitur, ipsa turpis rei cupiditas pro actione damnatur.

nam si, ut dixi, iuxta domini nostri dictum qui mulierem uiderit ad [*]( 28 Matth. 5, 28 . ) [*]( 1 inquit A m. 2 s. I., om. tn. 1 et B chaud scio an recte\' Halmius 6 desolatione B 10 propiciaretur AB item infra propicietnr 13 pars nostri B perierat super a scr. m. 1 i d 17 ex om. B 18 nefas mali nefas est B item statim arsimus arsimur 20 aguntur om. B 24 ubique (ante sunt)] obquę s. acr. m. 2 hoc A adhoc AB (swper o acr. u m. Brassicowi, ut uid., v) 25 nellet B 27 rei turpis B si, ut Rittershusius: sicut AB (rell.); can si, sicut?\' Haimius )

ego amplius dico, non solum agi nunc illas ludicrorum infamium labes, quae prius actae sunt, sed criminosius multo agi quam prius actae sunt. tunc enim integra Romani orbis membra florebant, angusta esse horrea publicae opes fecerant, cunctarum urbium ciues diuitiis ac deliciis affluebant, uix poterat religionis auctoritas inter tantam rerum exuberantiam morum tenere censuram.

pascebantur quidem tunc passim in locis plurimis actores turpium uoluptatum, sed plena ac referta omnia erant: nemo sumptus rei publicae cogitabat nemo dispendia, quia non sentiebatur expensa. quaerebat quodammodo ipsa res publica ubi perderet, quod penitus iam recipere uix posset. et ideo cumulus diuitiarum, qui iam fere modum excesserat, etiam in res nugatorias redundabat.

nunc autem quid dici potest ? recesserunt a nobis copiae ueteres recesserunt priorum temporum facultates, miseri iam sumus et necdum nugaces esse cessamus. cumque etiam pupillis prodigis soleat subuenire paupertas, simulque ut destiterint esse diuites, desinant [*]( 2 atque B s. I. 5 aguntur B 11 blandimur nobis B 14 Romanis B m. 1 urbis A 17 exnberantium B 19 auctores B 21 res ipsa publica B 22 penitus qui iam sed sub qn lineola ducta m. 2 A; qui illud statim post diuitiarum in eod. cod. deest; uidetur ergo e marg. uenisse in locum non suum possit iam nix recipere B 25 ueteres ex aeteris A corr. m. 2 27 prodigis (prodigus A m. 1) vel prodigiosis AB (rell.) \'prodigis Baluzius Halmius; in mea Baluzii editione quarta a. 1743 est etiam glossa uel prodigiosis 28 destitdrint ex dist. A corr. m. 1 desinunt libri \'fort. desinant1 Halmius, quod recipere non dubitaui )

X. Quanta autem uitia Romanorum sint, quibus barbarae gentes non inquinantur, licet hactenus satis dixerim, addam tamen multa quae desunt. sed illud admoneo tamen ante quam dico, ne ullum penitus culpae genus, quod ad contumeliam dei pertinet, cuiquam leue esse uideatur. si enim in-, lustrem ac praepotentem uirum nequaquam exhonorari a quoquam licet et, si quisquam exhonorauerit, decretis legalibus reus sistitur et iniuriarum auctor iure damnatur, quanto utique maioris piaculi crimen est iniuriosum quempiam deo esse? semper enim per dignitatem iniuriam perferentis crescit culpa facientis, quia necesse est, quanto maior est persona eius, qui contumeliam patitur, tanto maior sit noxa eius, qui facit.

et hinc est quod legimus in lege, etiam eos, qui uidentur con., tra mandatum sacrum leuia fecisse, seuerissime tamen esse punitos: ut intellegeremus scilicet nihil ad deum pertinens leue esse ducendum, quia etiam quod uidebatur exiguum esse culpa, grande hoc faciebat diuinitatis iniuria. denique Oza ille leuites dei quid contra mandatum caeleste fecit, quod [*]( 19 Exod. 31 Num. 20 23 II Rag. 6 ) [*]( 3 coruptellarum alt. 1 punct. A 5 post ablatione signum lacunae posuit Halmius \'cum uerbum aliquod (uelut conuertamur, deducamur etc.) deesse appareat\' et sequens peccamus retinuit ex AB, de peccemus (Ttv) monens: \'hoc membrum ab ut pendere non posse manifestum uidetur\'; nos in Sitz.-Ber. p. 10 post ablatione excidisse statuimus moueamur et pro peccamus scribendum esse peccare pergamus; nam pergendi notionem desiderari nec deesse posse totius loci ratio probat (cf. quae praecedunt: destiterint- desinant et opulentia esse desiit sed nequitia perdurat) 8 coinquinantur B 9 desint B 14 ezsistitur B 16 perferentis ex -tes .A corr. m. 2 18 sit] est A et fort. in archetypo A cod. fuit sit unde facile fiebat est pro sit et 22 exigium s. gi scr. m. 2 u Â. )

hoJao Israheliticae plebis cum ligna sabbatis collegisset; occisus est, et hoc iudicio ac iussu dei, piissimi scilicet ac misericordissimi iudicis et qui parcere absque dubio quam occidere maluisset, nisi ratio onem misericordiae seueritatis ratio uicisset. unus enim incautior periit, ne multi per incautelam postea deperirent. et quid de singulis dicam?

uniuersa gens Hebraeorum, cum per heremum iter ageret, quia consuetudinarias carnes desiderauit, partem suae plebis amisit. et quidem interdictum necdum fuerat ne desideraret, sed legali, ut reor, obseruantiae proficere deus uoluit, ut rebellem consuetudinarias ceerceret: quo facilius scilicet cunctus populus agnosceret, quantum euitare deberet quae deus scriptis caelestibus interdiceret, quando etiam illa eum admissa laederent, quae necdum lege uetuisset.

laborem quoque se sustinere idem populus ingemuit et propter hoc plagis caelestibus uerberabatur, non quia laboranti gemere non liceat, sed ingratus scilicet fuit gemitus deum quasi auctorem immoderati laboris accusans. ex quo intellegi conuenit quantum placere deo debeat qui rerum iucundarum beatitudine fruitur, quando etiam de his queri non licet, quae ingrata uideantur.

XI. Quaeritur forsitan quorsum ista pertineant? quorsum absque dubio nisi ut nihil leue existimetur, quo deus laeditur ? de ludis enim publicis dicimus, ludibriis scilicet spei nostrae, [*]( 5 Num. 15, 32 11 Nam. 11, 4 19 Eiod. 10 ) [*]( 2 tamen om. B tenebat B 6 colligisset B 7 iussu et indicio B 9 ineautor super or scr. m. rec. 111 A 10 perirent s. pe scr. m. 1 de A 15 cohereeret sed h punct. A 16 agi nosceret A 20 uerberatur AB (Xlv): uerberabatur cum edd. om- nibus Halmku 22 intelligi hoc loco A 23 iocundarum A 26 forsitam A quor∗∗sum A bis erasis duabw litt. (quorurlum B pottariore loco) 27 quod deus B 28 enim scilicet sed enim expunct. B )

nam cum duo sint maxima mala, id est, si homo aut se ipsum perimat aut deum laedat, hoc utrumque in ludis publicis agitur: nam per turpitudines criminosas aeterna illic salus Christianae plebis extinguitur et per sacrilegas superstitiones maiestas diuina uiolatur.

dubium enim non est quod laedunt deum, utpote idolis consecratae. colitur namque et honoratur Minerua in gymnasiis Venus in theatris Neptunus in circis Mars in ha- renis Mercurius in palaestris, et ideo pro qualitate auctorum cultus est superstitionum. quicquid inmunditiarum est hoc exercetur in theatris, quicquid luxuriarum in palaestris, quicquid immoderationis in circis, quicquid furoris in caueis.

alibi est impudicitia alibi lasciuia, alibi intemperantia alibi insania, ubique daemon, immo per singula ludicrorum loca uniuersa daemonum monstra; praesident enim sedibus suo cultui dedicatis. ac per hoc in spectaculis istiusmodi non sola -est inlecebra nec sola uitiositas. admisceri enim huic Christianum hominem superstitioni genus est sacrilegii, quia eorum cultibus communicat, quorum festiuitatibus delectatur.

quod quidem licet semper admodum graue sit, tunc tamen magis intelerabile, cum praeter consuetudinarium uitae usum hoc uel aduersa nostra. faciunt criminosius uel secunda, quia et [*]( 2 Prou. 10, 23 ) [*]( 1 ludimus] ludibus super b scr. m. 2 m A 5 ad hoc B S parua] proba (\'edd. recentiores miro errore\' Halmius) debetur iterum -Brassicano qui sic mutauit cod. n script. parua 10 diuini s. i fin. iscr. a m. 2 A 11 non est enim A. sed adiecta eunt m. 1 transpositionis signa 12 consecrate A \'fort. consecrati\' Halmius • 13 deus Neptanus A harenis ex harenus A corr. m. 1 \' 14 au- -ctorum punct. u prioris syU. m. 2 A 17 immoderationis ex -nes A corr. m. 2 immoderacionia est B 18 impudititia A 25 ammodum A grauescit sed c punct. A )

dicis, quomodo? accipe. ac primum, si quando exoratus sua ipsa misericordia deus (neque enim umquam nos ita uiuimus, ut exorare mereamur), sed si quando, ut dixi, a se ipso exoratus pacificos nobis dies prouentus uberes, diuitem bonis omnibus tranquillitatem et abundantiam dederit super uoto crescentem, tanta secundarum rerum prosperitate corrumpimur, tanta morum insolescentium prauitate uitiamur, ut et dei penitus obliuiscamur et nostri.

et cum omnem fructum datae a deo pacis in hoc consistere apostolus dicat, ut quietam et tranquillam uitam agamus in omni pietate et castitate, ad hoc tantum data a deo quiete utimur, ut in ebrietate ut in luxuria, ut in flagitiis ut in rapinis, ut in omni scelere atque improbitate uiuamus. quasi uero beneficium datae pacis uacatio sit probrositatis et ad hoc inducias tranquillitatis deo donante capiamus, ut licentius securiusque peccemus.

indigni itaque caelestibus donis sumus qui beneficiis dei non bene utimur et facimus rem operum bonorum materiam tantum esse uitiorum: quo fit ut ipsa pax contra nos sit, quae sic agitur a nobis, nec expediat rem accipere, qua deteriores sumus. quis hoc credere queat? mutamus naturam rerum iniquitatibus nostris, et quae deus bona fecit munere pietatis suae, ea nos nobis facimus mala esse moribus malis.

XII. Sed uidelicet qui corrumpimur rebus prosperis corrigimur aduersis, et quos intemperantes pax longa fecit [*]( 13 I Tim. 2, 2. ) [*]( 3 propiciatur A placatur B sed cum rasura ante plac ueniant A . 6 neque B corr. ex nequi . 7 exorari B . 8 pacificos ex pacificua A corr. m. 1 9 habondantiam A item infra §. 66 12 obliniscamur ex -antur A corr. m. 1 cum om. B 14 agamUI ex agimas A corr. m. 1 19 atque securius B 26 naturam B g. I. quae ex qua A corr. m. 1 26 munerae sed a punct. -A 28 corrumpitur B.. )

uastata eat Italia tot iam cladibus: ergo Italorum uitia destiterunt? obsessa est urbs Roma et expugnata: ergo desierunt blasphemi ac furiosi esse Romani? inundarunt Gallias gentes barbarae: ergo, quantum ad mores perditos spectat, non eadem sunt Gallorum crimina quae fuerunt? transcenderunt in Hispaniae terras populi Wandalorum: mutata quidem est sors Hispanorum sed non mutata uitiositas.