De Gubernatione Dei

quanto minore peccato illi per daemonia perierant quam nos per deum! quanto minoris criminis res est Iouis nomen ludificare quam Christi! ibi homo est mortuus, per quem iuratur : hic deus uiuus, qui perieratur: ibi nec homo ullus, hic deus summus: hic cum maximi sacramenti sit deieratio, necesse est maximi sit reatus et perieratio: ibi cum prope nullum sit iuramentum, nullum constat esse per* iurium; nam cum deus non sit, per quem iuratur, non est periurium, cum perieratur.

denique qui uult scire quam uerum sit, audiat beatum apostolum Paulum ipsa haec, quae nos dicimus, praedicantem. sic quippe ait: scimus autem [*]( 26 Rom. 3, 19 ) [*]( 2 dixi] iuraui B 3 quid ex inquit A corr. m. 2 quid enim amplius B obtendebatur B 10 inaestimabile ex inaestimabiliB A eorr. m. 2 11 arment A _12 dei] Cbristi B 13 interdictor ac ex interdicturae A corr. m. 2 .15 sed de hostili B hostili ex hostile A eorr. m. 2 16 perierare hic et deinceps Å m. 1 quod m. 2 ubique in peierare mutauit minori B illi ex ille A corr. m. 2 17 deum] Ghristum B res criminis B 18 mortuus est B 19 qui B corr. ex per quem 20 hic ,(atlte deus) A: nec B maxime sacramentis deieratio A 21 paaximi ex maxime A corr. m. 2 perieratio A m. 1 iterum tn. 2 mut. in peieratio 24 periuratur B m. 1 )

qui igitur sine lege Christi ? qui nisi pagani homines, legem dominicam nescientes ? et ideo de his dicit: ubi non est lex, nec praeuaricatio. quo uno utique ostendit Christianos tantum, cum peccauerint, legis praeuaricatores esse, paganos autem, qui legem nesciant, sine praeuaricatione peccare, quia nullus potest eius rei praeuaricator esse, quam nescit. nos ergo tantum praeuaricatores diuinae legis, qui, ut scriptum est, legem legimus et non facimus eam, ac per hoc nihil aliud scientia nostra quam culpa, qui ad hoc tantummodo legem nouimus, ut maiore offensione peccemus, quia quod lectione et corde nouimus, libidine ac despectione calcamus.

et ideo rectissime apostolicum illud ad omnem dicitur Christianum: qui in lege gloriaris, per praeuaricationem legis deum inhonoras; nomen enim per uos blasphematur inter gentes. cuius ergo criminis rei sint Christiani ex hoc uno intellegi potest, quia dei nomen infamant. et cum scriptum sit nobis, ut omnia faciamus in gloriam dei, nos e diuerso cuncta in dei facimus iniuriam. cumque ipse saluator noster ad nos cotidie clamet: sic luceat lux uestra [*]( 2 Rom. 4, 15 6 I Cor. 9, 21 19 Rom. 2, 23 23 I Cor. 10, 31 26 Matth. 5, 16 ) [*]( 1 qupniam B 8. I. : 10 qup uro A quo dicto B; primum putck ueram uno (dicto enim sine dubio glossa est) ex antecedenti quo uel sequenti ntiq: dittographia ortum esse et. scrib.: Quo utique ostendit, ut IIII 7 VII 48; ad eccl. II 27. IIII 5nunc retinui cool. ad eccl. 130: uno dicto utrumque docuit etc.; nam nostro quoque loco uno dicto duas res ostendit scil.: \'Christianos ... praeuaricatores esse, paganos autem ... sine praeuaricatione peccare\'; cf. ceterum infra f 80: ex hoc uno intellegi potest 1 18 esse B s. I. \'15 nihil est aliud B 23 quia Tvi- qui AB -24 in d s. h m. 2 26 clamat B )

XVII. Quae cum ita sint, magna uidelicet nobis praerogatiua de nomine Christianitatis blandiri possumus, qui ita agimus ac uiuimus, ut hoc ipso quod Christianus populus esse dicimur obprobrium Christi esse uideamur. at e diuerso in paganis quid horum simile quae dicimus ? numquid dici de Chunis potest: ecce quales sunt, qui Christiani esse dicuntur? numquid de Saxonibus aut Francis: ecce quae faciunt, qui se adserunt Christi esse cultores?

numquid propter Maurorum efferos mores lex sacrosancta culpatur? numquid Scytharum aut Gipidarum inhumanissimi ritus in maledictum atque blasphemiam nomen domini saluatoris inducunt? numquid dici de ullis istorum potest: ubi est lex catholica, quam credunt? ubi sunt pietatis et castitatis praecepta, quae discunt? euangelia legunt et impudici sunt, apostolos audiunt et inebriantur, Christum sequuntur et rapiunt, uitam improbam agunt et probam legem habere se dicunt. numquid haec de ulla istarum gentium dici queunt? non utique: de nobis quippe omnia ista dicuntur, in nobis Christus patitur obprobrium, in nobis patitur lex Christiana maledictum. de nobis enim dicitur illud, quod supra diximus: ecce quales sunt qui Christum colunt.

falsum plane illud est, quod aiunt [*]( 3 in caelis est B nos its-est in caelis om. B m. 1 suppleta sunt in marg. e d 8. l. m. 2 fili B 7 blandiri ex blandire A eorr. m. 1 9 nideatur Halmius ; sed unanimen omniutn codic. scripturam uideamur retinendam et hoc ipsum mutandum in hoc ipso putaui (\'wir sind eine Schmach filr Christus gerade dadurch, dass wir Christen heissen*) 10 quid horum ex quidorum A corr. m. 2 item statim Chnnis ex Chnnos (hunis B) . 14 scytamm A 15 gipydarum hoc loco Å gepidarum B immanissimi Bittershusius 16 blasphemia Å . 19 legiunt B 23 pro nobis ex in nobis d corr. m. 2 26 aiunt ex agunt A corr. tn. 2 )

postremo sancta a Christianis fierent, si Christus sancta docuisset. aestimari itaque de cultoribus suis potest ille qui colitur. quomodo enim bonus magister est, cuius tam malos uidemus esse discipulos ? ex ipso enim Christiani sunt, ipsum audiunt, ipsum legunt. promptum est omnibus Christi intellegere doctrinam. uide Christiani quid agant, et euidenter potes de Christo scire quid doceat.

denique quam praue ac nefarie pagani semper de sacris dominicis opinati sint, docent persecutorum immanium cruentissimae quaestiones, qui in sacrificiis christianis nihil aliud quam impura quaedam fieri atque abominanda credebant. siquidem etiam initia ipsa nostrae religionis nonnisi a duobus maximis facinoribus oriri arbitrabantur, primum scilicet homicidio, deinde, quod homicidio est grauius, incestu, nec homicidio solum et incestu, sed quod sceleratius quiddam est incestu ipso et homicidio, incestu matrum sacrosanctarum et homicidio innocentium paruulorum, quos non occidi tantum a Christianis, sed, quod magis abominandum est, etiam uorari existimabant: et haec omnia ad placandum deum, quasi ullo facinore magis posset offendi, ad purgandum piaculum, quasi ullum aliud maius esset, ad commendandum sacrificium, quasi [*](1 discere] dicere B 2 talis ex tales Å corr. m. 2 3 docent sed ras. supra t Zit. Å 5 sanciisse Å 7 aestimari ex -re d corr, m. 2 item statim ille ex illis, malos ex malus, uidemut ex nidimus 11 leguot] audiunt (atc iterum) B 12 christianis sed 8 finali punct. Å christianos B potest sed t finali ptmCt. Å 13 quid doceat ex qjiod d. A corr. m. 2 denique ac quam B 14 peroequutorum B 16 abhominanda sed h del. Å item pauio post 17 etiam om. B 18 oriri ex orire d corr. m. 2 arbitrantur B 19 est om. B m.1 20 nec homicidio—incestu om. B m. 1 quidem ex quidam d corr. m. 2 (quiddam Bet. v corr, Brassicanus) . 25 posset Halmius: posait AB (et rea.) 26 mar gisB )

XVIII. Intellegere ergo possumus, aut quales esse pagani crediderint Christianos, qui talibus sacrificiis deum colerent, aut qualem sollicitent deum ipsum, qui haec sacra docuisset. et hoc cur ita? cur utique nisi ob eos, qui Christiani esse dicuntur et non sunt, qui per flagitia ac turpitudines suas nomen religionis infamant, qui, ut scriptum est, fatentur se nosse deum, factis autem negant, cum sint abominabiles et increduli, ad omne autem opus bonum reprobi; per quos, ut legimus, uia ueritatis blasphematur et sacrosanctum domini dei nomen sacrilegorum hominum maledictione uiolatur ?

quam grauis autem ac singularis piaculi malum sit nomen diuinitatis in blasphemiam gentium dare, etiam Dauid beatissimi edocemur exemplo: qui cum suffragio iustitiarum suarum aeternam pro offensionibus suis poenam per unam tantum confessionem meruerit euadere, huius tamen criminis ueniam nec per paenitentiam patrocinantem potuit impetrare. nam cum ei errores proprios confitenti Natham propheta dixisset: transtulit deus peccatum tuum, non morieris, subdidit statim: uerumtamen quia blasphemare fecisti inimicos domini propter uerbum hoc, filius, qui ex te natus est, morietur.

et quid post haec? deposito scilicet diademate proiectis gemmis, exutus purpuris remoto omni splendore regiae dignitatis, cum pro his omnibus solitarius gemens clusus, sacco squalidus fletu madidus cinere sordidatus, uitam paruuli sui tot lamentationum suffragiis [*]( 9 Tit. 1, 16 \'11 n Pet. 2, 2 21 II Reg. 12, 13 ) [*]( 1 posset ex possit A corr. m. 2: possit B 3 immania ex immaniam eorr. Tv m. 2: immaniam A in qua praecedit sceleratam (sic) et B peroeum B 4 quales ex qualis A corr. m. 2 \' 10 abhominabiles- A \' 15 beatissimi ex -me A corr. m. 2 19 poenit: ex penit. A corr. m. 2 20 nathan B 25 exutis B remoto \' Baluzius : remota B (et AT quod apud Halmium deest.) sptendore regiae dignitatis T: - splendoris regiae dignitate AB 27 clausns B sacco ex saccu A corr. m. 2\'. )

ex qua intellegi poteat, quod nullum penitus maioris piaculi crimen est,. quam blasphemandi causam gentibus dare. quicumque enim. sine blasphemia aliorum grauiter errauerit. sibi tantum . adfert damnationem: qui autem blasphemare alios fecerit multos secum praecipitat.. in mortem, et necesse erit ut. sit pro tantis reus, quantos secum traxerit in reatum, nec solum hoc, sed quioumque, peccator ita peccat, ut alios tamen peccato suo blasphemare non faciat, peccatum suum ipsi obest tantummodo, qui peccauerit, sacrosanctum autem dei nomen sacrilega blasphemantium maledictione non laedit. qui uero blasphemare alios peccans fecerit, necesse est peccatum huius supra criminis humani esse mensuram, quia per conuicia plurimorum inaestimabilem deo fecit iniuriam.