De Gubernatione Dei

diximas itaque nobiles quosdam esse seruis deteriores [diximus utique] et improbabiliter diximus, nisi quod diximus comprobamus. ecce enim ab hoc scelere uel maximo prope omnis seruorum numerus immunis est. numquid aliquis ex seruis turbas concubinarum habet, numquid multarum uxorum labe polluitur et canum uel suum more tantas putat coniuges suas esse, quantas potuerit libidini subiugare ?

sed responderi uidelioet ad haec potest, quod facere semis ista non liceat: nam profecto facerent, si liceret. credo: sed quae fieri non uideo, quasi facta habere non -possum. quamlibet enim in eis improbae mentes, quamlibet malae cupiditates sint, nullus pro eo, quod non admittit, scelere punitur. malos esse seruos ac detestabiles satis certum est, sed hoc utique ingenui ac nobiles magis execrandi, si in statu honestiore peiores sunt. quo fit ut ad illum perueniri exitum rei huius necesse sit, non ut serui sint a reatu nequitiae suae absoluendi, sed ut plurimi diuites magis sint seruorum comparatione damnandi.

nam illud latiocinium ac scelus quis digne eloqui possit, quod, cum Romana respublica uel iam mortua uel certe extremum [*]( 2 haec otn. B m. 1 7 diximas utique (ex itaque A corr. m. 2) ut male ex antecedentibus repetitum seclusimus 8 improbaUter B eomprobemua ex comprobamus Å corr. m. 2 \' 10 - Bomquid enim aliqaia B (aliquis a. I.) 13 libidinia sed s punet. A respondari (ex respondere m. ree.) uidelioet ad haec d ad haec responderi uidelioet-B 17 mentes et cupiditates ex -tia A corr. m. rec. item paulo poet malos e. seruos ac detestabilesex malus e. saruus ac -bilia . 18 noa B s. 1 . amittit B 20. honestioree m fin. s punct. A, item s. un∗∗ statu, fuisse uidetur eunt si in statu. et hoc frwt. rectius; ad sunt—sunt cf. 17: non suut tamen tam miseri quam sunt mali; item 9 bis et saepissime alias ; cf. Sitz.-Ber. p. 25 ut et Å et B add. m. 2 21 peruenire d 23 plurime tuper e ser. u m. 2 A magis punct. m. 2 A )

ecce enim remedia pridem nonnullis urbibus data quid aliud egerunt, quam ut diuites cunctos immunes redderent, miserorum tributa 10 cumularent; illis ut demerentur uectigalia uetera, istis ut adderentur noua; illos ut decessio etiam minimarum functionum locupletaret, istos ut aocessio maximarum adfligeret; illi ut eorum, quae leuiter ferebant, imminutione ditescerent, isti at eorum, quae iam ferre non poterant, multiplicatione more-15 rentur, ac sic remedium illud alios iniustissime erigeret alios iniustissime necaret, aliis esset sceleratissimum praemium aliis sceleratissimum uenenum ? unde aduertimus, quod nihil esse et diuitibus sceleratius potest, qui remediis suis pauperes perimunt, et nihil pauperibus infelicius, quos etiam illa, quae to pro remedio cunetis dantur, occidunt.

VII. Ikm uero illud quale, quam sanctum, quod si qui ex nobilibus conuerti ad deum coeperit, statim honorem nobilitatis amittit? aut quantus in Christiano populo honor Christi est, ubi religio ignobilem facit? statim enim, ut quis melior [*]( 5 iunenire d 8 repperire possimus A, possemus reperisse B 18 etiam deceesio B 14 imminutione morirentur ditescere ∗∗∗ isti d sed et moririntur -ex sequenti uersu huc inlatum mutauit m. 2 4n molirentur, et, ne infintiuum deesset, diteecerent, uel potius, eum rasura quattuor uel quinque litterarum appareat, ditescerentur in ditescere 15 lam] etiam B morirentnr (9ic) d m. reė. s. h 18 quod in quo A mut. m. » 22 quod ei hi (A m. 3 eorr. hie) qui .AB; in hi quid lateat non iiquet; primum cogitaui m si hi latere ulti et pre qui scribendum esse quis (tit est in Ttv) ut paulo pott §. 53: abi enim quia nuitanerit uestem cf. Sitz.-Ber. p. 25; sed nunc veri puto sitnilius hi uel potius hic ab aHfuo additum esse qui pro qui expectabat quia 25 melior.es se sed es m. 2 d-)

itaque, ut diximus, si honoratior quispiam religioni se adplicuetit, Hico honoratus esse desistit. ubi enim quis mutauerit uestem, mutat protinus dignitatem: si fuit sublimis fit despicabilis, si fuit splendidissimus fit uilissimus, si fait totus honoris fit totus iniuriae. et mirantur mundani quidam et infideles, si offensam dei ant iracundiam perferunt, ubi deum in sanctis omnibus persequuntur; peruersa enim sunt et in diuersum cuncta mutata. si bonus est quispiam, quasi malus spernitur, si malus est, quasi bonus honoratur. nihil itaque mirum est, Si deteriora cotidie patimur, qui cotidie deteriores sumus. et noua enim cotidie homines mala, faciunt et uetera non relinquunt: surgunt recentia crimina nec re- pudiantur antiqua.

VIII. Quia ergo est cansationi locus? quamlibet aspera et aduersa patiamur, minora patimur quam meremur. quid querimur, quod dure agat nobiscum deus? multo nos cum deo durius agimus. exacerbamus quippe eum impuritatibus nostris et ad puniendos nos trahimus inuitum. cumque eius naturae sit mens dei atque maiestas, ut nulla iracundiae passione moueatur, tanta tamen in nobis peccatorum exacerbatio est, ut per nos cogatur irasci. uim, ut ita dixerim, [*]( 3 Ioh. 5, 19.. ) [*]( 2 ne ex nec d corr. m. 2 7 aut quii B 8 at] sicut B 11 despl∗cabilis ex displicabilis d corr. m. 2 13 ubi] q d m ras. tn. ree. 14 sanctis bominibus coni. Rittershusius perseqnntnr alt. n m. rec. g. scr. A persecuntur B 15 si bonus est malus B 17 est dm. B 19 teliqunt AB 28 quaeriniur AB quid dure B durae sed a punct. A dorius cum deo fr eum] dteuin B 26 iracundiae ex -dia A eorr. m. 1 28 est JB 8. 1. )

( uindicare. ac sicut illi solent, qui munitissimas urbes obsident aut firmissimas arces urbium capere et subruere conantur — omnibus absque dubio eas et telorum et machinarum generibus oppugnant — ita nos ad expugnandam misericordiam dei omni peccatorum immanium scelere quasi omni telorum genere pugnamus; et iniuriosum nobis deum existimamus, cum ipsi iniuriosissimi deo simus. omnis siquidem Christia--

norum omnium culpa diuinitatis iniuria est. nam cum illa, quae facere a deo uetamur, admittimus, uetantis iussa calcamus, ac per hoc impie in calamitatibus nostris seueritatem diuinam accusamus: quippe nobis nos accuaandi sumus. nam cum ea quibus torqueamur admittimus, ipsi tormentorum nostrorum auctores sumus. quid ergo de poenarum acerbitate querimur ? unusquisque nostrum ipse se punit. et ideo illud propheticum ad nos dicitur: ecce omnes uos ignem a accenditis et uires praebuistis flammae: ingredimini in lucem ignis uestri et flammae, quam accendistis. totum namque humanum genus hoc ordine in poenam aeternam ruit, quo scriptura commemorauit. primum enim ignem accendit, postea uires ignibus praebet, postremum flammam ingreditur quam parauit. quando igitur primum sibi homo aeternum accendit ignem? scilicet cum primum peccare incipit.

quando autem uires ignibus praebet? cum utique [*]( -18 Isa. 50, 11 ) [*]( 8 cogitur ex cogAur d m. 2 nostris scelera nostra B, item uindicari 4 \'solent glossa uidetur\'HalmivB; at cf. loetm simillimum Y 44: ac sicut solent hi-ita et isti-se addicant qui om. B 14 noa (8. I. m. 2) quippe a nobis nos (a add. m. 2 et punct. nos) d nos quippe nobis nos B 17 quaerimur A se d 8. I. m. 2 . Ulad om. B 18 apud nos B uos] eias punctis suppositis et 8. scr. uos A m. 2 eius B 19 uires ut et paulo post ex uiris A corr. m. » 20 uri sed i in ras. e uel ę lit., ut quidem uidetur (uestre et T habet) 22 commemorauit A, quod ab Ralmio omissum recepij cf. ad eccl. III 21 memorauit B ut uid. 24 sibi primum B, )

unde etiam cum lex netus peccata Amorreorum completa esse memorasset, sic locutos esse ad sanctum Loth angelos refert: omnes qui tui sunt educ de urbe hac; delebimus -enim locum istum, eo quod increuerit clamor eorum coram domino, qui misitnos, ut perdamus illos. diu profecto flagitiosissimus ille populus ignem ilium accenderat, quo peribat, et ideo completis iniquitatibus suis arsit flammis criminum suorum. tam male enim de deo meruit, ut gehennam, quae in futuro iudicio erit, iam in hoc\' saeculo sustineret..

IX. Sed nulli sunt, inquit aliquis, illorum exitu digni, . quia nulli illorum impuritatibus comparandi. uerum fortasse istud sit: attamen quid facimus, quod saluator ipse omnes, qui euangelium suum spreuerint, peiores esse memorauit? denique ad Capharnaum sic ait: si in Sodomis factae fuissent uirtutes, quae factae sunt in te, forsitan mansissent usque in hunc diem. uerumtamen dico nobis quia terrae Sodomorum remissius erit in die [*]( 4 Matth. 23, 32 11 Gen. 19,18 38 Matth. 11, 23 Luc. 10 ) [*]( 1 cnmularit ex cumualara d eorr. m. 2 uero] uiro Å intibit B eorr. m intra ibit 8 nimietate] nec ętate B 8 saluti A \' 9 perient B 10 lati A 11 angelos ex angelns d corr. m. 1 17 erit iam in hoc Halmius: eraicum in hoc ptmCt. & et i litt. et s. scr. erit m. 2 A, dantur (sic) etiam in hoc B; fort. serib. erit rei, iam 18 post saecnlo A s. I. m. 2 add. esset profectum a librario, ne deesset uerbum ad uocem cum 19 sint ex snnt Å corr. m. 2\' 90 fortaoris est nt sit B 21 ad tamen A 8. d scr. t M. 3 22 spreuerint ex sprenerit d corr. m. 2: spernerant B 24 forsitan] foite B \' )

et, quasi familiaribus malis coutenti esse uolimus, non sufficiunt enim multis consuetudinarii reatus, non sufficiunt lites, non calumniae non rapiuae, non sufficiunt uinolentiae non sufficiunt comessationes, non sufficiunt falsitates non sufficiunt periuria, non sufficiunt adulteria non sufficiunt homicidia, non sufficiunt denique cuncta ista, etsi atrocitate inhumanissima, re tamen ipsa ad humanas iniurias pertinentia, nisi blasphemas furiosarum mentium manus iniciant etiam in deum. posuerunt enim, sicut de impiis scriptum est, posuerunt in caelo os suum, et lingua eorum transiit super terram, et dixerunt: quomodo scibit deus, etsi est scientia in excelso? et illud: non uidebit nec intelleget deus Iaoob.

ad quos utique tales rectissime propheticum illud referri potest: dixit insipiens in corde suo: non est deus. nam qui nihil a deo aspici adfirmant prope est ut cui aspectum adimunt etiam substantiam tollant, et quem dicunt omnino nil cernere dicant etiam omnino non esse. et quidem licet nullum admodum malum facinus ratione subsistat, quia rationi non possunt scelera coniungi, nullum tamen, est, ut puto, uel inrationabilius uel insanius. quid enim tam furiosum est quam ut aliquis,, cum deum creatorem rerum omnium non neget, gubernatorem neget, et cum factorem esse [*]( 13 Psal. 72, 9 16 Psal.93, 7 18 Psal. 52, 1 ) [*]( 1 esse damnabiles dicit B 8 quia ex qua Å corr. m. 2 . et B s.l. 4 aliquod B 5 familiaribus] facilioribus B item ease contenti nolumus AB 7 non calumnia (sic) non rapioae A non rapinae non calumniae B 8 commessationes B et w et a alf. punct, Å 11 blasphemias sed i m raв. 4 blaaphamia B blasphemiae coni. Ritterschusius 13 caelum B 15 scit B 16 intellegit A intelliget B 17 at B 19 a deo aipici A m, 2 in ras. et B (aspici a deo Baluzius alii) 20 etiagi] et B23 rationt A 25 creatorem B 8. 1. 26 neget .(poet non) Ritterschusius : neget & sed supra & scr. n m. 2 A neget et B ., )

ego autem in tantum eum curam creaturarum suarum. habere dico, ut probem, etiam priusquam crearet habuisse : res quippe ipsa hoc euideuter ostendit. nihil enim feoerat, nisi curam faciendi habuisset antequam faceret, praesertim cum etiam in ipsa humano genere nullus sit ferme hominum tam hebes, qui ad hoc aliquid agat atque perficiat, ut perfecta non curet. nam et qui agrum excolit ad hoc colit, ut culta conseruet. et qui uineam. plantat ad hoc plantat, ut plantata custodiat. et qui initia gregum praeparat ad hoc parat, ut curam multiplicandis gregibus impendat. et qui domum aedificat uel fundamentum locat, etsi necdum habitationem paratam habet, iam tamen ipsa, quae adhuc facere molitur, spe futurae habitationis amplectitur.

et quid de bomine hoc loquar, cum etiam minima animalium genera futurarum rerum affectu omnia agant? formicae in subterraneis latibulis ex * uaria frugum genera condentes ad hoc cuncta contrahunt ac reponunt, quia affectu uitae suae diligunt quae recondunt. apes, cum fundamenta fauis ponunt uel cum e floribus natos legunt, qua causa uel [*]( 2 cura] causa Ritter shusius 2 ut neglegeret : quae facisset A: ut quae fedwet neggligeret B 3 suorum B 5 faceret niai B 8 agat quae s. q scr. at et punct. a in quae .4 m. 2 8 perficiat atque perfecta B 10 ut plantatam B .11 initia] initus coni. Uolte in Zeitsehr. f. Oe. 0. 1879 p. 618; \'sed tuetur codd. scripturam_ conl. Ennodii Dict, VII p. 444, 26 Hartelius, ubi haec habes: incrementum ruaticum matris mammas enacuat; haud dissimile m Cobm. VIIII 13 : apes ..... perount nec ullia ianeututia Bnpplementi* frequentatae nouissime reliquae intereunt; cfr. Cic. Tusc. V 24: Inde est indagatio nata initiorum et tamquam\' seminum unde essent omnia orta generata concreta. multiplicantis A . 13 habeat B H adbac ex adboc d corr. m. 2, item quid de homine ex qui homine : lft agant] diligaiit B 17 exuaria dB; lacunam ex inter et uaria signaui; fort. exoidit aruie uel quqde Hartelius cogitauit agris, qui idem ceterwn haud inprobabiliter ex = eiempla e margine in textum in- reperit potuisse monuit 19 deligunt Rittershusius fqndamenta A guod fugit Halmium, qm fundamina habet 20 fauis] mellis B natos ex natas d corr. m. 2 (sucos coni. FX Hirner in program. Freising. a. 1869 p. 15).. )

deus ergo, qui etiam minimis animantibus hunc affectum proprii operis inseruit, se tantummodo solum creaturarum suarum amore priuauit, praesertim cum omnis in nos rerum bonarum amor ex illius bono amore descenderit. ipse est enim fons et origo cunctorum, et quia in ipso, ut scriptum est, et uiuimus et mouemur et sumus, ab ipso utique affectum omnem, quo pignora nostra amamus, accepimus; totus namque mundus et totum humanum genus pignus est creatoris sui. et ideo ex hoc ipso affectu, quo amare nos fecit pignora nostra, intellegere nos uoluit, quantum ipse amaret pignora sua.

sicut enim, ut legimus, inuisibilia eius per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, ita amorem erga nos suum per eum, quem nobis erga nostros dedit amorem, uoluit intellegi. et sicut omnem, ut scriptum est, paternitatem in caelo et in terra a se ipso uoluit nominari, sic a nobis patris in se affectum uoluit agnosci. et quid dicam patris? immo potius plus quam patris. probat quippe hoc uox saluatoris in euangelio dicentis: sic enim dilexit deus hunc mundum,. ut filium suum unicum daret pro mundi uita. sed et apostolus dicit: deus, inquit, filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. quomodo non etiam cum illo omnia nobis donauit?\'

X. Hoc est ergo illud, quod supra dixi, quia plus nos amat deus quam pater filium. euidens quippe res est, quod super affectum filiorum nos deus diligit, qui propter nos filio suo non pepercit. et quid? plus addo, et hoc filio iusto et hoc [*]( 7 Act. 17, 28 13 Rom. 1, 20 16 Eph. 3, 15 20 Ioh. 3, 16 22 Rom. 8, 32 ) [*]( 2 sobolis ex aoboli Å eorr. m. 2, item 5 prioaait ex primaait et 6 deseenderit ex deseenderft 9 accipimns Å 11 ipeo] quoque B amare ex amore A eorr. m. 1 18 eognosci B quidiftam (alt. d lit. s. scr.) de (punctis suppositis) patris d m. 2 20 sic deus dilexit B 21 daret B 8. I. nita] salute B 23 nobis omnia B 26 filium pater B 27 suo om. B 28 Addb ex Ado d eorr. m. » (\'quid plns? addo uulgo interpungitur ; at w. VI 39. 48 VII 60. 88 sq. ad eccl. IIII 21\' Halmius) )