De Gubernatione Dei

III. Sed non eadem, inquit aliquis ei diuitibus, non eadem nos agimus, quae serui agant: ex seruis enim fures ac fugitiui suat, ex seruis gulae ac uentri iugiter seruientes. uerum est [*]( 17Rom.1 1l 17 Bom. 2, 1 I ) [*]( 1 iniuBti iudices ex iniuste iudicis d corr: m. 2 homunculi ex homunculos d corr. m. 2 fort, reete ■ 6 qai in B (ceterum tn T uerba: ipsi-nostris desunt, quod fugit Halmium) 9 m prani(s in fine Jw. reo. m. add.) sime d ac pjraues simus B (diu superlatiuum coniunctum cum positiuo inique suspectum habui et male ortum mihl persuaseram ex sequentibus superlatiuu ita ut praue corrigerem; quod iam retro vela dedi factum est Hartelio monente, similia congesta esse in Indice III. Arnobianorum librorum aduersus nationes ed., ab A. Reifferscheidio p. 307 11 punimos B incontumaciae] \'lectio dubia\' Halmiusita Ind. III dicit; cui primum assentiebar: nune uero cum Hartelioincotumaciaidem esse puto quod obsequium; est autem awi εἰρημέvov 12 w) haec A 17 excusabilis ex excusabiles Å cort. m. 2 omnis homoB 30 ow eandem B 21 enim gulae B 22 uentri (ex uentre corr. m. 2) iugiter A: ingiter uentri B.., ) [*]( 5* )

ac primum serni, si fures sunt, ad furandum forsitan egestate coguntur: quia, etiamsi stipendia usitata praestentur, consuetudini haec magis quam sufficientiae satisfaciunt et ita implent canonem, quam quam non explent satietatem. ac per hoc culpam ipsam inopia minus culpabilem facit, quia excusabilis furti reus est, qui ad furtum cogi uidetur inuitus. nam et scriptura ecclesiastica quasi subexcusare quodammodo miserorum omnium noxas uidetur dicens: non grandis est cuipae, cum quia furatus fuerit; furatur enim, ut esurientem impleat animam. furatur, ut expleat animam suam: ac per hoc non satis a nobis accusandi sunt qui diuino sermone excusantur.

quod antem I de furtis sernorum dicimus, hoc etiam de fuga: immo hoc rectius de fuga, quia ad fugam seruos non miseriae tantum, sed etiam supplicia compellunt. pauent quippe actores pauent silentiarios pauent procuratores, prope ut inter istos omnes nullorum minus serui sint quam dominorum suorum: ab omnibus caeduntur ab omnibus conteruntur. quid amplius dici potest? multi seruorum ad dominos suos confugiunt, dum conseruos timent. unde illorum fugam non tam ad eos debemus referre qui fugiunt, quam ad eos qui fugere compellunt. uim patiuntur infelicissimi: famulari optant et fugere coguntur. discedere a seruitio dominorum suorum omnino nolunt et conseruorum suorum crudelitate non permittuntur ut seruiant.

mendaces quoque esse dicuntur. ad [*]( 12 Prou. 6, 30. ) [*]( 2 quidam enim B 4 laudare—non nominando om. A non (post alios) om. B (et Tt, habet v) pubblicare B 6 usitato d 7 consuetudinẽ A quam quam (quãq:) scripsi: quae Hartdius quod AB Haimius 11 miseroram hominum \'Rittershusius probabiliter\' Hatmius 14 in Salomone furatur] glomtm in Salomone (omnibus codiribus communem) delendam esse uidit Balueius 15 non om. B m. 1 18 sernos ex seruus Â. corr. m. 1 19 silentiarios supra i primae syU. scr. a m. 2 d 23 fugiunt B 25 famulare A )

tu uero nobilis tu uero diues, qui omnibus bonis affiuis, qui hoc ipso deum sanctis operibus honorare plus debes, quod beneficiis illius sine cessatione perfrueris, uideamus si actus non dico sanctos sed uel innoxios habes. et quis, ut superius dixi, diuitum praeter paucos non. cunctis criminibus infectus est? et quod paucos excipio, utinam plures atque omnes excipi liceret: salus erat omnium innocentia plurimorum. neque ego nunc de ullo dico, nisi de eo tantum, - qui in se id quod dico esse cognoscit. si enim extra conscientiam suam sunt quaecumque dico, nequaquam ad iniuriam eius spectant cuncta quae dico: si autem in se esse nouit quae loquor, non a mea sibi hoc lingua dici existimet met sed a conscientia sua.

ac primum, ut de uitiis seruilibus dicam: si fugitiuus est seruus, fugitiuus es etiam tu, diues ac nobilis; omnes enim dominum suum fugiunt, qui legem [*]( 1 mendacium ex mentium A corr. m. rec. praesenti.. B 2 ezhimere sed h punct. A 8 immetu A mauult B ut Halmii silentium probare uidetur; cf. adn. nostram ad huitu libri 6 10 4 auieli] nidi A .6 tolerauit B 7 expedit d 8 quo ei iugiter deest ex quod erat i. d. A corr. m. £ , quod ei uel erat iugiter deest B (quod ei uel itg. deerat v) ; \'fort. quod erat iugiter (sc. ante seruiutem) et deest* Halmius; cfr. quae disputauimus in Sitz. - Ber. p. 17 9 omnibus] immanibus ex manibuf A corr. m. rec. (tn arche- ....\'m typo d cod. fuisse uidetur quimõmibus uel quionibus) 12 et quia] ecquis coni et in textum recepit Halmius, quod non probarim, qwia eoq. ecquid aKag apud Saluianum me legere non memini; et. idem fere est quod sed ut pag. 65, 11. 68, 27. 70, 10. 71, 7. 73, 7. 80, 18 alibi . 13 interfectus std ter syllabae lineola subscripta A - 15 de ullo dioo nunc B de eo] ideo B 16 agnosoit B : 17 quaecumque B corr. ex quae 19 exiatimet v; estimet A aestimet B-,. )

uides ergo apostolicam sententiam te potissimum uerberare, immo te Solum, quia in quo alium iudicas temetipsum condemnas; eadem enim agis quae iudicas; immo non eadem sed maiora multo ac nequiora. in. illo quippe etiam infrequentem uentris intemperantiam punis, et tu adsidua cruditate distenderis. furtum quoque, ut putas, seruile uitium est; et tu furtum,: diues, fecis, quando a deo uetita praesumis. omnes siquidem furta faciunt, qui inlicita committunt.

IIII. Sed quid ego tam minute et quasi allegorice de hoc loquor, cum facinoribus apertissimis non furta tantum diuitum sed latrocinia comprobentur? quotus quisque enim iuxta diuitem non pauper pauper actu actu statu tutus est ? siquidem peruasionibus praepotentum aut sua homines inbecilli aut etiam se ipsos cum suis pariter amittunt, ut non immerite de utrisque personis sacer sermo testatus est dicens: uenatio leonis is onager in heremo: sic pas cua sunt diuitum pauperes. quamuis tyrannidem hanc non pauperes tantum sed paene uniuersitas patiatur generis humani.