15. Sciamus quoniam numquam quidem peccare supra hominem est et solius dei est; de angelis enim nihil dico, ne iter uitiis aperiamus et malignis contradictionibus aditum rese remus. non ergo peccare dei est, insanabile uero peccatum diaboli est et omnium qui sub eo militant. peccantes autem conuerti a peccato hominum est qui credunt in deo et quo rum pars inter eos est qui saluantur. licet enim et terra [*](2 ) haec inuoluat secum malitiae non parum et terrenum habitaculum adgrauet sensum multa cogitantem et sursum aspicientem, immo ad hoc creatum, ut quae sursum sunt quaerat, sed imago dei labem corporeae inundationis expurget et coniunc tam sibi carnem uerbi dei subleuet pennis. et quamuis melius [*](5 cf. Ps. 125, 5 8 cf. Gen. 19, 17. 23 11 cf. Gen. 19. 26 21 cf. Sap. 9, 15 22 cf. Col. 3, 1 23 imago-p, 254, 5 permanere] cf. August. contra Iulian. I 5, 15 (XLIV 649 M) )[*](2 conuertitur OCv naturas A in om. OA 4 eius om. V 5 m gaudium 0 6 niniuit(a)e ROCp.c. et ante nin. add. C sodomite RO 7 mala om, vue] ut v consumemur OA V cosumamur v 8 igne Rp.c. sulphore ROC dequoquamur 0 detorqueamur A sodorritis R 9 fu giamus Cf) 10 et] e R 11 staticulum] stragulum A, om. v sali*s R 12 peccatiqne v 14 homines OA et om. A 15 iter] iteru C uitiis] uiris A 16 enim (s. ergo) 0 17 zabuli OA 18 deum A,Ep.c. 19 est om. OCv 21 rursum V,Ra.c. 21 imTr.o-ut] in ima (e.v imlllo) adtrahat ne (adtr. ne -in ras.) ea (ea ex et) Rp,c. 23 labe V inunda tiones Ra.c. 24 pinnis OCa.c. )
254
fuisset ne egere quidem huiuscemodi expurgatione, sed in illa prima dignitate permansisse, ad quam et refestinamus post praesentem emendationem, et melius fuisset non excidere a ligno uitae gustu amarissimo peccati, tamen in secundo loco expe dit emendari et corrigi post lapsum quam in nequitiis perma-
[*]( 3 ) nere. quem enim diligit dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit. et iterum dicit: anima, quae non corripitur, insauabilis. graue est ergo plaga percuti, sed multo est grauius castigatum non emendari, sicut dicit qui dam prophetarum de Israhel: domine, flagellasti eos et non doluerunt; corripuisti eos et noluerunt susci pere disciplinam, et rursum: et populus non est con uersus, donec percuteretur, et: quid quod auersus est populus meus auersione pessima? ex qua usque ad nouissimum conteretur et exterminabitur.
16. Sed et illud terribile est incidere in manus dei uiuentis, et quod dictum est: uultus autem domini super facientes mala, utperdat de terra memoriam eorum. neque enim latet aliquid auditum dei, quippe qui etiam uocem sanguinis Abel audiuit. ubi enim quis a deo lateat, cum deus omnia repleat et ubique sit? quo quis fugiet a [*]( 2 ) facie dei? si ad caelum quis pennis fuerit elatus, ibi erit; si in infernum, nusquam deerit; si ad orientem, si in pro fundum maris descendat, nusquam magnum illum oculum [*]( 6 Hebr. 12, 6. cf. Prou. 3, 12 10 Hier. 5, 3 12 Esai. 9, 18 13 Hier. 8, 5 16 Hebr. 10, 31 17 Ps. 33, 17 19 cf. Gen. 4, 10 21 cf. Hier. 23, 24 cf. Ps. 138, 7 22 cf. Ps. 138, 8 ) [*]( 1 ne] uec 0 non Av neglegere quidem V 2 refestinamus] ire festinamus (i pro s. l.) R irefestinamus (om. et) Cp.c.,v post] per Av 3 et om. OA excedere C 4 gusto R,Ca.c. peccati—p. 256, 18 ut et om. A 7 autem om. 0 dicitur Cv 8 insanabilis est v 12 et alt. 8. 1. U 13 percuterentur Cv a#uersus C 14 pop. m. auersus e auersioe pessima v quousque Cp.c..v 18 perdęţ (at s. et) C memoria V 19 dei (frso\'3)] domini 22 20 audit OCVv 21 fugiat Cv 22 pinnis OCa.c., om. V fuerat Ra.c. el^euatus (a s. I.) 0 eleuatus C in om. C 23 numquam Cv 24 discendat numquam C )
255
declinabit. quem pertimescit etiam Naum propheta, cum aduersum Nineue pondus uerbi dei proferret et zelantem descri beret deum, uindicantem cum furore in aduersarios et tanta seueritate utentem, ut ne secundae quidem uindictae aduer- sum malos relinqueretur locus. sed et Esaiam cum audio
[*]( 3 ) Sodomorum populum et principes Gomorrae incusantem et dicentem: quid adhuc percutiemini adponentes ini quitatem? inhorresco totus et lacrimis suffundor. non est, inquit, iam quod adici possit ad peccata uestra, nec potest iam exquiri aliquid ad uindictam. sic omnia in uos inlata sunt, cum semper nouum aliquod uindictae in uos excogitaretur genus, ut omnes plagarum species consumeretis. non est ergo
[*]( 4 ) iam uulnus neque cicatrix neque plaga cum tumore: toto corpore plagae sunt et sanitas nusquam. non enim est, inquit, malagma inponere neque oleum neque alliga turas. sed omitto comminationem quae sequitur, ne forte grauior uobis efficiar quam est ipsa praesentis plagae molestia.
17. Uerumtamen agnoscere debemus malorum causas, unde aruerunt agriculturae, unde confusa sunthorrea. unde pascuagre. gibus defecerunt, unde ablatus est decor suus e terris et quare non repleti sunt campi ubertate, sed luctus ubique et maeror. nusquam repletae sunt conualles frumento nec stillauerunt montes dulcedinem sicut iustis, sed e contrario uastatio ubi que et ubique subuersio, et male dictum Gelboe montes ubi- [*](1 cf. Nah. 1, 1. 2 7 Esai. 1, 5 12 cf. Esai. 1, 6 14 Esai. 1, 6 22 cf. Ioel 3, 18. Am. 9, 13 2-1 cf. II Reg. 1, 21 )[*]( 1 pertimiscet 0 2 niniue Cp.c.OAV proferet Ra.c. 3 uindicantem (fexSixtwxa)] iudicantem V 5 es (aiam euan.) 0 isaiam v 6 populo rum C gomurre 0 8 inhorrescor V 9 potes V 10 aliquid om. v cum cod. JJlonac. 3787 ad euan. 0 uinodictam R 11 aliquid C uindi euan. 0 13 uulnus aliquod v cicatrix aliqua v tumore. C 14 enim om. (Jv 16 sed] Si v obmitto (b s. I.) R 17 ipsa om. R 19 agriculturae (pwpriat) Engelbrecht agricolae ROC (o ex u) V 20 suus et seterris 0 21 mer..or R 22 stellauerunt (i s. pr. e) 0 stillaueu runt C 23 dulcidinem 0 iustus Ra e. et contra Quastatio R 24 gelbue Ra.c. gelbue Ca.c. moutis O,Rp.c. ubique om. v cum cod. Monac. 3787 )
256
[*]( 2 ) que suscipiunt. facti sumus sicut ab initio, priusquam terra produceret omne faenum uiride. et uisitasti quidem, domine, terram tuam et inebriasti eam, sed uisitatione pessima et ebrietate ex uino conpunctionis. spectaculum crudele et hor ridum! omnis anni spes in sola nobis stipula remansit et uix aliquis inueniat colligere spicas, ut primitias offerat domino. messes nostras in horrea fortasse mures recondant; manipulum
[*](3 ) enim nemo conligabit. istae sunt diuitiae mpiorum, talis est seges eorum qui per iniustitiam seminant. sic prophetae uete rum maledicta designant cum dicunt: eiciet multa et intro- ducet pauca; seminabit et non metet; plantabit uineam et non premet uinum, et ubi operantur decem iuga bo uum, faciet amphoram unam. unde haec malorum causa, unde uastationis occasio? non expectemus ab aliis argui, ipsi nos accusemus, ipsi nos arguamus. remedium mali est con-
[*](4 )fessio erroris. ego primus, sicut antea adnuntiaui populo meo, et speculatoris opus inpleui et non abscondi nec reticui frameam superuenientem, ut et meam animam saluam facerem et eorum qui me audire uoluerunt. ita nunc quoque enuntio et profero contemptum et neglegentiam populi mei mea faciens uulnera ipsorum. si forte uel hoc modo aliquid diuinae misera tionis et clementiae consequamur.
18. Igitur alius nostrum depressit pauperem et partem [*]( 2 cf. Ps. 64, 10 4 cf. Ps. 59, 0 10 cf. Agg. 1, 6 11 cf. Soph. 1, 13 12 Esai. 5, 10 17 cf. Ezech. 33, 3 ) [*]( 2 omnem 0 foenum 0 fenum C uisi§tasti R 4 orridum Oa.c. 5 et uix (ial p.ob;)] et uix (ut s. et) R 6 aliquit (s s. t) R aliqui V inueniet Cp.c ,v collegere OCa.c. 7 orrea V condant V manu pulum Oa.c. 8 conligauit C,Oa.c.,v 9 ueterum] uerterunt Ca.c. 10 intro ducit 0 11 seminauit C seminabit multa v plantauit CV,Ra.c. et plantauit 0 12 premit C decim C duce Ra.c. boum Cv bo*um 0 14 exspectemus 0 15 ipis nos v arguimus (a s. i) 0 16 ante R 17 et alt. om. v neque Cv fratmeam 0 18 animam meam A 19 noluerunt (u s. n) R V noluerunt Cv etnuntio R 20 proero C et] ut R negligentiam C mea] mea R faciens et uulnera (et s. l.) R )
257
ruris exigui rapuit inique uel terminos supergressus est, siue furtim siue uiolenter, et iunxit domum ad domum et agrum ad agrum, ut aliquid proximi auferret, et summo studio egit, ne quem uicinum haberet, quasi solus habitaturus esset super terram. alius uero usuris et multiplicatione faenoris terram contaminauit congregans ubi non sparsit et metens ubi non seminamt, excolens non terram sed cupiditatem. alius collectis
[*]( 2 ) copiosissimis frugibus et uberrima uindemia deo, qui prae stitit frugum copiam, neque ex areis neque ex torcularibus primitias obtulit et ingratus simul et insipiens extitit, id est neque pro his quibus consecutus est gratias retulit neque pro quibus sperabat officiosus inuentus est. alius uiduam et pupillum
[*]( 3 ) non est miseratus nec esunenti contregit panem suum, immo potius esurientem Christum non refecit, qui in singulis qui- busque minimis pascitur, et ille, qui praeter spem tam multa recondit in horrea sua, immo qui nec habet ubi recondat et alia destruit horrea, alia aedificat, ut futuris fructibus praeparet, nesciens quia fortassis ante repetent ab eo animam et ibi reddet rationem eorum, quae large suscepta conclusit anguste, boni dei malus dispensator effectus. alius uiam humi-
[*]( 4 ) lium exclusit et auertit iustum iniuste; alius odio habuit eum, qui arguebat in portis, et uerbum sanctum exsecratus est; alius sacrificauit sagenae suae, quae multa concluserat, et
[*]( 6 cf. Mattli. 25, 24 13 cf. Esai. 58, 7 15 cf. Matth. 25, 40 18 cf. Luc. 12, 20 20 cf. ÀIII, 2, 7 21 cf. Ksai. 29, 21 cf. Am. 5, 10 23 cf. Hab. 1, 15 ) [*]( 1 exigui. 0 3 * ad 0 proximi (tot) uXt^iov)] proximo R 4 ne quem] neq; (ut s. ne) R quasi solus (wç fxovo;)] et (s. I. R) quasi solus RCo 5 husuris Ca.c. fenoris A foenoris O 6 mitens R 7 excolens] et colens A iu terrain A 8 cupiosissimis C uindimia OC prestet (a s. alt. e) 0 9 torcolaribus RC 10 ingratus (a/apt3Tos)] ingratis simus R simul om. Ro sipiens C 11 quae ex quibus R 12 uiduae et pupillo Rp.c. 13 esurientes C 15 quute ex qui R 16 ubi add. Rm2 recondet OA orrea C nec habebat C no habet v 17 distruit R,Ca.c. 18 quod A repetant R 19 et ibi] ubi A redet Ra.c. 20 angusla R malos C 21 *odio C 22 scm excitatus est A 23 sacrificium A saginae RO sage V quaeip 0 ) [*]( XXXXVI. Ruifni pars 1. ) [*]( 17 ) 258
rapinam pauperum habuit in domibus suis inmemor dei effectus aut certe male memor, cum diceret: benedictus dominus, quoniam ditati sumus, et suspicatus iniquitatem, quod a
[*]( 5 ) deo haberet quae inique rapiebat. propter haec ergo uenit ira dei super nos, filios perditionis. propter haec clauditur caelum et multo adhuc amplius claudetur, si non uel post flagella conuertimur et huic qui nobis adproximat proximamus.