Divinarum Institutionum

unus igitur ac solus coli debet qui Iouem, qui Saturnum, qui caelum ipsum terramque antecessit. [*]( 11 supra] c. 3, 11-23. ) [*](AIJCTORES 6] cf. supra I 8,1. 7] de legg. I 7, 22. ) [*](BRHSPVJ 1 ac om. H numinis Heumannus ueru* V esse patrem om. V patrem] parentem B 2 utrimque H rdeorunr H2 3 qui* (a er.) B, qui H ut (ante nihil) S, autem P 4 ult. aut (~ er.) S etiamsi uim] etiam suum V 5 intellex̃er̃. V 6 m . emtullius sic S 7 quadam] quuim ut uid. Rl, quidem corr. R2, quidam Sl, a in e corr. S2 contendicione sic V 8 sununo (ex supremo inB)B3V 9 tãquã V2 reddit (~ m.l?) sic S 11 post esse eras. non B 12 fictuW B3, finctum H a diis] ab his BP 13 hominis originem H homines V1 inueniturfictio hominis (15) in inf. mg. add. P2 15 et om. P (i. e. P2) post ipse s. I. qq (i. e. quoque) add. P3 iuppitur V nasceretur B Saturno] h ficturno V finctio H 16 patri eius] patritius V nulli H 18 iis R 20 raJ H2 post neque (minus probabile est alio loco esse lacunam) intercidisse mihi uideri significabam fere haec ab eis ante quos ipse iam fuit neque 21 unus — debet add. P2 22 qui (ante Saturnum) om. V terramque J qui terramque R )

solus pater uocandus est qui creauit, solus dominus nuncupandus qui regit, qui habet uitae ac necis ueram et perpetuam potestatem: quem qui non adorat, et insipiens seruus est, qui dominum suum aut fugiat aut nesciat, et inpius filius, qui suum uerum patrem uel oderit uel ignoret.

Nunc, quoniam docui sapientiam et religionem non posse diduci, superest ut de ipsa religione ac sapientia disseramus.

sentio quidem quam sit difficilis de rebus caelestibus disputatio, sed tamen audendum est, ut inlustrata ueritas pateat multique ab errore atque interitu liberentur, qui eam sub uelamine stultitiae latentem aspernantur ac respuunt.

sed priusquam incipiam de deo et operibus eius dicere, pauca mihi de prophetis ante dicenda sunt, quorum testimoniis nunc uti necesse est: quod in prioribus libris ne facerem temperaui.

ante omnia qui ueritatem studet conprehendere, non modo intellegendis prophetarum uocibus animum debet intendere, sed etiam tempora per quae quisque illorum fuerit diligentissime requirere, ut sciat et quae futura praedixerint et post quot annos praedicta conpleta sint.

nec difficultas in his colligendis inest ulla. testati sunt enim sub quo quisque rege diuini spiritus

fuerit passus instinctum, multique scriptores libros de temporibus ediderunt initium facientes a propheta Moyse, qui [*](EPITOME 8 s.] c. 37,1. ) [*](BRHSPV] 1 *is (Ti er.) R friglurauerit (1g m. 1 uel 2) B 3 dominus] deus H nuncupandus est H 4 ac necis ueram] necisue V et] ac P 5 est om. V dominum] deum HP 6 et] aut H 8 num B 9 diuelli B ex c.2,6, deduci RHP1, de- in di- corr. P3 ut om. P rdeł Sif 11 audiendum V pait,eat B3 12 atque] atque ab H, ab P 14 eius om. P mihi pauca S 15 sunt om. B testimoniaSi V2 16 rlibrisl P* ne facerem] facere B nec (exp. m. 2) V temperari V 17 conprehendere] cognoscere B intellegend;i)s B, intellegendo V1 19 \'quae\' P3 fuit R iuquirere B, requisita cognoscere R 20 predixerit P1 V1, -int corr. P3F2 quod BHP1 (corr. P\'J) V 21 nec difficultas om. Viis R 22 diuinis H 23 instinctu S multi*que (s er.) R scriptores FasiUlius, scriptos C (nisi qtiod scribtos RH) 24 moyse SP, moysen sic BH, mose R, mse sic V quo P1, corr. P3 )

exmde sub iudicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. tum mutato statu reges habere coeperunt. quibus imperium tenentibus per annos quadringentos quinquaginta usque ad Sedeciae regnum obpugnati a rege Babylonio captique Iudaei diuturnum seruitium pertulerunt, donec septuagesimo post anno Cyrus maior terris ac sedibus suis redderet, qui per idem tempus in Persas suscepit imperium quo Romae Tarquinius Superbus.

quare cum omnis temporum series et ex Iudaicis et ex Graecis Romanisque historiis colligatur, etiam singulorum prophetarum tempora colligi possunt; quorum sane ultimus Zacharias fuit, quem constat sub Dario rege, secundo anno regni eius octauo mense cecinisse. adeo antiquiores etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur.

quae omnia eo profero, ut errorem suum sentiant qui scripturam sacram coarguere nituntur tamquam nouam et recens fictam, ignorantes [*](A UCTORES 18.] cf. Theophil. ad Autolyc. 131 G (139 A). 14 (ultimus)] cf. Theophil. 132 D. 14 ss.] cf. Zach. 1, 1.. ) [*](BRHSPVJ 1 noogentis] nungentis BV, . DCCCC S, septingentis RHP edd. plerique; illud recepi conl. loco Theophili (cf. Lact. I 23, 2) 131 C ω̄στε ϰαὶ ix τούτων twv ὰναγραϕω̃ν δείϰνυσθαι προγενέστερον εὶ́ναι τὸν Μωση̃ν xatl touj ouv autw ὲναϰοσίους i) ϰαὶ χιλƖους ὲνιαυτοὺς zpb tou \'Ιλιαϰου̃ πολέμου; cf. Tertull. Apol. c. 19 (pag. 190) (Moses annis) mille circiter cladem Priami antecedit fere] f,ac,ere S7 annos V *is (h er.) P 3 iesun V septem ac uiginti BHV, septem ac XX R, VII et XX SP; semper fere uariant codices in scribendis numeris. aut post priucipatum excidisse Iudaeorum existimo aut Iudaei post exinde 4 CCCLXXX H 5 tum] et B tenentibus imperium H 6 quadringentoslf//t V sedeciae B, se\'de\'ciae PJ, sedecia Rx, sedechiae R1 (Ti s. l.) HSV, sed chi s. l. F1 7 oppugnanti P1, alt. n del. P2 capti B, captiuique S Iudaei haud scio an eiciendum 8 septuagensimo Par (n expunx. m. 1?) V postea H 9 annos S cyrus, H2 post maior hoc captiuos iudaeos (iuda\'e\'os B3, sic saepe) BRHPV, omisi cum S 10 persis Raf V, persidis H 11 quare cum] qua regum V 12 iudaeis B ex om. H graegis R, caecis V colliguntur B 13 possent V sane] tamen P 14 za,c,carias B3, zaccharias RV sub] cum P 15 adeo] ad haec S, om. V antiores V 16 gregis H, gre*cis F 17 refero B sentia\'n\'t B7 sanctam BH 18 nitutatur VJ re*ens (g er., c m. 2) R ignorant Y )

quodsi quis collectis perspectisque temporibus fundamentum doctrinae salubriter iecerit, et ueritatem penitus conprehendet et errorem cognita ueritate deponet.

Deus igitur machinator constitutorque rerum, sicut in se- s cundo libro diximus, antequam praeclarum hoc opus mundi adoriretur, sanctum et incorruptibilem spiritum genuit, quem filium nuncuparet.

et quamuis alios postea innumerabiles creauisset, quos angelos dicimus, hunc tamen solum primogenitum diuini nominis appellatione dignatus est, patria scilicet uirtute ac maiestate pollentem.

esse autem summi dei filium, qui sit potestate maxima praeditus, non tantum congruentes in unum uoces prophetarum, sed etiam Trismegisti praedicatio et Sibyllarum uaticinia demonstrant.

Hermes in eo libro [*]( 5 in secundo libro] c.8,3. EPITOME 5-8] c.37, 1. 8—11] c.37,3. ) [*](AUCTORES 9 primogenitum] cf. Cyprian. Testim. II1, p. 62, 1 s. ) [*](EXPIIJATORES 14] Ps.-Augustin. c. quinque haereses, uol. VIII appendic. p. 3 E Maur.: Hermes, qui latine Mercurius dicitur, scripsit librum qui Àóyo; τέλειος appellatur id est Verbum perfectum ... audiamus quid loquatur Mercurius de uerbo perfecto. dominus inquit et omnium factor \'eorum secundum fecit dominum (deum scribendum?). (F) et post pauca ut ostenderet quid dixerit, repetiit et diiit: quoniam ergo hunc fecit primum et solum et unum, bonus autem ei uisus est et plenissimus omnium bonorum ... et sequitur laetatus est. cui uel cum quo laetatus est? dicat ipsa sapientia dei, filius dei: ego eram cui adgaudebat (cf. supra §8). ergo laetatus est et ualde dilexit tamquam unigenitum suum. — ibid. p.4B: Mercurius dixit: dilexit deus unigenitum suum. ) [*](BRHSPVJ 1 fonte om. V 2 perfectisque S, perspectusque V 3 conprehendet et] conprehenderit II 4 ueritate* (m er.) R 5 Di (1 ex s ?) P eonstitutor maehinatorque B constitutoque H sicuti R, sic (~ m. 2 ?) S 7 adoreretur HS, oriretur V sanet. B incorruptibilem] incorruptibilem et inrepraehensibilem H \'spm\' B3 spiritum genuit quem om. P 8 nuncuparto P2 et om. P postea alios H aliosi P innumerabiles RP, \'Pnumerabiles 82, per ipsum innumerabiles BV, in M • numerabiles per ipsum Hi praeter ipsum uir doctus, miscell. obseruat. uol. IV (a. 1734) p.421; aut per ipsum eiciendum esse aut per se ipsum legendum censet Dauisius ad Epit. XLII, not. 3, sed per ipsum (i. e. eundem, cf. ad pag. 104,23) ad filium spectat, quae sententia aliena est a ratione Lactantii, cf. c. 8,6ss. 9 creuisset H angelos] ante angelos V tamen* (75 er) S 11 ac] etif 13 trismegesti B 14 et om. R uatiicinija II7, uaticinationes P, uati- )

ὁ κύριος καὶ τῶν πάντων ποιητὴς, ὃν Θεὸν καλεῖν νενομίκαμεν, ἐπεὶ τὸν δεύτερον ἐποίησε θεὸν ὁρατὸν καὶ αἰσθητὸν — αἰσθητὸν δέ φημι οὐ διὰ τὸ αἰσθάνεσθαι αὐτὸν, περὶ γὰρ τούτου, πότερον αὐτὸς αἰσθάνεται ἣ μή, εἰσαῦθις ῥηθήσεται, ἀλλ᾽ ὅτι [*](EPITOME 1-288, 3] c. 37, 4 s. ) [*](AUCTORES 1] p. 51* Patric.; cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 8 (p. 33,16 Goldb.): dominus et omnium conformator, quem recte dicimus deum, quoniam a se secundum fecerit, qui uideri et sentiri possit — eundem secundum seusibilem ita dixerim non ideo, quod ipse sentiat (de hoc enim, au ipse sentiat an non, alio dicemus tempore), sed eo, quoniam uidentium sensus incurrit — quoniam ergo hunc fecit ex se primum et a se secundum uisusque ei pulcher, utpote qui sit omnium bonitate planissimus, amauit eum ut diuinitatis partem suae. ) [*](EXPILATORES 1-288, 4] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. p. 244 s.): hermes, qui et mercurius et trismegestus, dicit (sequuntur graeca). cinia (c ras. ex g ?) V demonstrauerant ut uid. Bt, in ras. corr. B2, demonstrat S demonstrant Herines om. P in libro (om. eo) in mg. H2 ) [*](BRHSPV] 1 quia B, quibus H AOCOC HCACIOC B, logostelius H, sermo perfectus (graecum om.) P, AOrOC TCIIOC V inscribtus est R graeca omnia in H renouauit m. 2 OC B1, ΟΚϒΡΙΟC B2, OKVPOC H 2 xatj KAlf H TQ V ΤΙΑΝΤΩΝ V IIOCTHC H, HOINTHC S, ΦΟΙΗ- THC P, IIOHTHC Sedulim Sv] CON S, om. pI, 0 add. P3, OII V Oebv ϰαλει̃ν om. P KAAIN V, KAAIN Sedulius NHNOMIKAMGN B, NGNOMI- KAMAAAOCN R, NCNOMIKATAGN H, NЄNOMAIKAMЄN V Sedulius cm BH Sedulius, ἐπεὶ om. R, cn P, ЄNTII V 3 xovj ON RPt, OTI add. P3, TOil V AЄϒΤЄPON RH ЄKIIOIIICЄN B, ЄIIOINCЄ S, ЄΙΙΙΟΨΗCЄC P, CIIOmCCN Sedulius eCON add. P3 ΟΡΛΤΩΝ Sedulius xatj KI V pr. AICSHT0N H, AlceNTON V alterum αἰσθητὸν om. S, AICOHTON V in H post prius αἰσθητὸν haec AICΟΝΑΤΟΔЄΙΙΛΑΙӨϒΑΙΑΤΟΔΙΑ t et in mg. inf. haec TOUC UCЄΙΑΑϒΤΟΩCOCЄӨATA TON ΠЄP IΥΠΑΑΡ • et cetera · reliqua graeca usque ad Sibylla(288,4)desunt 4 ΦΗΜ1I1P, ΦΗΜЄI V Sedulius ou om. P τὸ] TO⃟I⃟ (sed litterae prope accedunt ad TOOIO; 0 autem in B alia forma litterae A esse solet) B, TI S, TOrTO Sedulius AIC0AN€CSAI B, AICӨЄCӨAI RV Seduliw, ЄCЄCӨAI S, AICeCAI P; αἰσθέσθαι edd. αὺτὸν, περὶ yap] OVPAP- IIEPI B αὐτὸν] ΛϒΠΟΝ S KAP P τcύτου] TOf B πότερον] ΠΟΤЄ S, NЄ nOiePON Sedulius 5 ArrAC B αἰσθάνεται scripsi; ⃟ICӨ⃟IT⃟I B, AICӨЄTAI RSP Sedulius, AIC0€TAI Vi αἴσθοιτο edd. post αἰσθάνεται hoc ΟΠЄICACӨC S η̄ — ῥηθήσεται suasit Wachsmuthius; lacunam codicum (eadem est ap. Sedulium) indicauit et uerbis η̄ μὴ, ὕστερον ζητήσομεν ex- )

288

εἰς αἴσθησιν ὑποπέμπει καὶ εἰς ὅρασιν — ἐπεὶ οὖν τοῦτον ἐποίησε πρῶτον καὶ μόνον καὶ ἕνα, καλὸς δέ αὐτῷ ἐφάνη, καὶ πληρέστατος πάντων τῶν ἀγαθῶν, ἠγάσθη τε καὶ πάνυ ἐφίλησεν ὤς ἴδιον τόκον

Sibylla Erythraea in carminis sui [*](EPITOME 3-289, 4] c. 37, 6. ) [*](pleuit Struuius opusc. I 144 conl. Ps.-Apuleio de hoc enim — tempore AAAA OTI Sedulius, AMAOTI BR, TAAAA (om. oxt, sed spat. relict.) S, ΟΠ (om. ak\\a) P, AAAOTI V; ἀλλ ̚ ο̆τι edd. ) [*](BRHSPVJ 1 t[I]C B ЄCƟHCIN B, om. S, sed spat. relict., AICeRe- TAMA p, ЄICΛΙCƟNCΓ V ΥΠΟΠЄΜΠЄI R, ΥΠΟΗЄΜΠΙ B, ΥΠΟΠЄΛΑΠЄI S, ΥΠΟΠЄΜΠΤЄI P, ΥΠΟΠЄΝΠЄI V, ΥΠΟΠΠΜΠЄI Seduiius; ὑποπέμει perperam Lactantium scripsisse ostendit Epit. 37, 5 sed quod in sensum mittat et uisum; apud Trismegistum fuisse ὑποπίπτει, quod Struuius, uel ὑποπέμπεται, quod Wachsmuthius coniecit, apparet ex Ps.-Apuleio sed eo quod uidentium sensus incurrit xrÚ ti; opaaiv Wachsmuthius (uel sit 0\' opatrtv) sectdus OPQCLN Ri CICNOriS B, ЄἸCΝΟΥ̓ S, tlCNor P, CCNOr V, €K: NorN Sedulius; ϰαὶ elç vouv edd., ϰαὶ eiç ο̆ψιν Struuius; cf. locos Epitomae et Ps.-Apulei modo adlatos ὲπεὶ] ЄΠΙ B, OTI V Sedulius TOITQN Sedulius 2 ЄΚΠΟΙΙΙCЄ B, ΗΠΟΙΗCЄN p, enorece v, enomceN Sedulius nPQ- TON B*, HPOTON Sedulius KAAQC B\', KA0QC B2, KAAOI V OlTQ B, Arro RS, ΑΥΤΩ p, Arror r, Arror Sedulius ЄΦΑΝЄ P 3 IIAA- P€CTATOC B, IIHPCCTATOC S, ΙΙΔΙΙΡЄCTATOC V \'J IANTQN B, IINTQN R, IIANTQ S TQ V ATA0QN B, ΑΓΑƟON, P3, ArATOQN V inter ΑΓΑƟΩΝ et quod sequitur ΗΓΑΠΗΤЄ S habet uerba (p. 289,1) dei ducem — praedicat et uersus Sibyll. p. 289, 3s. cum interpret. lat, ΗΓΑCƟH R, ΗΡΓΑCƟH B, ΗΓΑΠΙΙ S, ΗΓΠΗ p, ΗΓΙΑCЄN V, ARIACCN Sedttliusi ἠγάπησε Struuim, sed cf. Ps.-Augustin. laetatus est TE] rt B, T€ R, TtlA V ЄΦΙΑЄCЄN Bl (corr. B3) Sedulius 4 OC Sedulius rAION B1, corr. B3, ICAION S, TIAION V, ΙΔΙΩΝ Sedulius interpr. lat. in S et P haec: Dns et omnium factor, quem dm nominare uidemur (sic), quia secundum fecit dm uisibilem atque sensibilem — sensibilem autem dico non (non om. S) quia ipse sentit, neque enim quod utrum ipse sentiat (neque — sentiat om. P), sed quod (quo S) ad sensum mentem suggerat — quia (qua P) igitur hunc fecit primum et solum (at solum om. S) et unum, bonus autem ei uisus est et plenissimus omnium bonorum (bono S), gauisus est (est om. P) et nimis dilexit uelut suum partum; in R interpretat. lat. add. tn. 2 hanc: dns omnium rerum fabricator, quem dm uocare decreuimus, quoniam secundum dm fecit uisibilem et sensibilem — sensibilem uero dico non qui sentit ipse, nam de hoc, utrum ipse sentiat, sed quoniam sensum innotescit mente — quoniam igitur hunc primum fecit et solum et unum, bonus uero uisus est illi et plenissimus omnium bonorum, exultauit et ualde amauit tanquam suum natum; ap. Sedulium interpretatio haec dominus et omnium creator, quem deom )

1. παντοτρόφον κτίστην, ὅστις γλυκὺ πνεῦμα ἅπασιν
2. κάτθετο, χἠγητῆρα Θεὸν πάντων ἐποίησεν
.

et rursus in fine:

1. ἄλλον ἔδωκε Θεὸς πιστοῖς ἀνδράσσι γεραίρειν
.

1. αὐτὸν σου γίνωσκε Θεὸν Θεοῦ υἱὸν ἐόντα
.

uidelicet et ipse est dei filius, qui per Solomonem sapientissimum regem diuino spiritu plenum locutus est ea quae subiecimus: dominus condidit me initium uiarum suarum in opera sua, ante saeculum fundauit me: in principio antequam terram faceret et antequam abyssos constitueret, priusquam procederent fontes aquarum, ante omnes colles genuit me. dominus fecit regiones [*](EPITOME 1 s.] c. 37, 6. 3—291, 7] c. 87, 7 (Solomon). ) [*](A UCTORES 2] VIII 329. 5] Prouerb. 8, 22-31; cf. Cyprian. p. 62, 3. ) [*](EXPILATORES 2] Sedulius (cf. ibid.). — Ps.-August. p. 4 A (idem 4 C): item Sibylla dicit: ipsum tuum cognosce deum (dominum al. codd.) dei filium esse. ) [*](recepi, quod non solum Ps. - Augustinus alium, et Sedulius alterum interpretatus expressit, sed quod etiam efficit sententiam integram dilucidamque et ad argumentum totius capitis accommodatam, nisi forte statuitur excidisse uersum qui in Orac. Sibyll. subsequitur hunc ulov yip ϰαλέουσι Pporot μεγάλοιο OEOtO, quem tamen ne Ps. - Augustinus quidem in Lactantio suo legit; ὰλλ\' ov (quod etiam interpretatio lat. codicis P sed quem reddit, in cod. S coniuncta cum Sedulii sed quem alterum) codd. Sibyll., quod ad antecedem (u. 773) oTxo; spectat, unde Lactantium uel eius auctorem hunc uersum a contextu carminis solutum ad aliam sententiam deflexisse apparet. interpretatio lat. in SP et ap. Sedulium haec alterum (sic Sedtd., sed quem P, sed quem alterum S) dedit deus fidelibus uiris honorare. ad uers. Sibyll. cf. Struuium opusc. I 66. ) [*](BRHSPV] 1 praecepit H 2 in BV recte omnia, uersum om. H aou] COl S ΓЄΙΝΩCKЄ, RS, TЄΙΝΩCKЄ P θεὸν] ON P, ƟЄΩΝ Sedulius Oeoiiiovra] errTON eON ÕÎ TA S, ΟΥΥΤΙΟΝConta P interpretatio lat. eadem in SP et ap. Sedul., nisi quod ap. htmc uerba paulo aliter conlocata sunt. ad uera. Sibyll. cf. Struuium ibid. 3 et om. BHSP1, add. P1 filius dei H solomonem BP, salomonem RHSV 4 plenus HV locutus om. V subiciemus HP 5 dominus B Cyprian., deus RSHPV; xupio; LXX initium BRSP Cyprian., initio H, in initiii V 6 in (ante opera) s. I. H2, et in P 7 et om. V antequam om. H 8 consltituertaJ V et priusquam H aquarum om. R inter aquamm et ante omissum hoc antequam montes conlocarentur, cf. Prouerb. et Cyprian. -9 religiones P post regiones omissum hoc et inhabitabilia, cf. Prouerb. et Cypirian. )

cum pararet caelum, aderam illi, etcum secerneret suam sedem: cum super uentos faceret ualidas nubes et cum confirmatos ponebat fontes sub caelo, quando fortia faciebat fundamenta terrae, eram penes illum disponens.

ego eram cui adgaudebat. cottidie autem iucundabar ante faciem eius, cum laetaretur orbe perfecto.