Tractatus super psalmos
Hilary, Saint, Bishop of Poitiers
Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii Episcopi Pictaviensis Tractatus super psalmos. (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 22). Zingerle, Anton, editor. Prague, Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891.
Et quidem primum animaduertendum est, non alterius montis quam Sion factam mentionem. legimus enim esse montem domini et Choreb, usque ad quem primum Moyses. cum multa obisset, accessit: esse et montem dei Sina, in quo populi lex scripta sit. est et Sion mons superimminens Hierusalem. sed quia in hunc montem fructus prophetise nullus est. uidendum est. quid in monte intellegi oporteat. et habemus optimum intellegentise ducem Esaiam. nam cum superius montem domini excelsum significasset, ad quem gentes uenturse essent, ait: propter hoc sic dicit dominus: ecce mitto in fundamenta Sion lapidem praeclarum, electum. angularem, pretiosum in fundamenta eius; et qui credit in eum, non confundetur. et non ambiguum est apostolum fundamentum Christum significasse, per quod beata illa dominici corporis ecclesia, cuius fundamentum est [*]( 21 Esai. XXVIII, 16. ) [*]( 1 cucnmario G inanis G inania est RP 2 quae et addiderit C quae addiderit PE quae addiderunt R 3 nuno om. P et usque in aeternum (et usque in, ras.) P 6 est ipsa R 7 habitatio G V habitator RP (cf. p. 597, 16) 8 co**oliebitur G 9 nunc om. P et om. KP id 10 dissebit G 13 esse montem GRP raontem ease E 14 et Choreb R et cor*** G et horeb P usque ad p(Gf)E ad R 15 di G domini RPE 16 populi G populo RPE soribta G 17 in hunc montem GRP in hoc monte V fructus profetiae nullus est GVRP prophetile nullua est fruotus E 19 Eaaiam (aiam in uers. exeunte add. m. «V, dewdt in uers. ineunte 3 litt. eras.) R 28 praetiosum GVR 24 credit OYP crediderit R 25 xpm VR XPI P Christi e 26 dñi corporis eelesia 0. )
In eo enim sumus resurrectionem nostram in resurrectione \ nostri in eo corporis contemplantes: speculatio est enim Sion. loquatur interpretationem hanc hebraica lingua, qua dictum est: mons Sion mons speculationis est. loquatur et Paulus et dicat: nostra autem conuersatio in cselis est, unde et saluatorem nostrum expectamus, qui transformabit corpus humilitatis nostrse conformatum corpori gloriae suae; dicat et rursum: et cum [*](2 Gal. IV, 25 sq. 7 cf. Dan. II, 84 sq. 20 Phil. III, 20. 23 Ephes. II, 5 sq- ) [*]( 1 in montem Ge idem GRPom. V 2 et hierusalem nuncupat GR alio nomine hierusalem nuncupat V nuncupat — nunc est hierusalem om. w 8 seruit R P seruiens V et seruit E sursum U R su — sum T ausum V 5 dill GVP dominum R 6 et nominis Sion GRP et nomen motis Sion V interpraetatio GYR si ergo GR 7 dfim G domini RPE danihelo ex danielo P* danihaelo R danielum G 8 enim se GRiP enim se dg RS 9 et om. G 10 substitutionibus P erroribusque GRP terroribusque E 12 ∗∗∗∗infirma autem G 14 superaeminens G supereminens R superimminens P 16 ita GRi in eo enim sumus resurrectio in resurrectione nfi in eo nobis est corporis contemplatione speculatio P 1. 17 sion G Sion mons RP 18 loquatur (iR loqt' P interpraetationem GR interpretatione P hebreica G 19 mons speculationis est GR speculationis est P et paulus GR Paulus P 21 post expectamus E add.: dominum Iesum Christum (uel nostrum), quae uerba desunt in GRP 22 transformauit G transfigurauit RP 28 corpori om. R. )
Sed neque desunt stare uolentibus sanctorum custodiae. neque angelorum munitiones. dicitur enim : montes in [*]( 3 Ioh. I, 12. 121 Cor. XIII, 9; 12. 16 Hebr. IiII, 22 sq. 20 Deut. V, 81. ) [*]( quod 8 quod G quodquod R quotq P quotquot autem E 4 his GRP eis E 6 et profeta GP propheta R 7 sequamur ergo V 9 ecclaesiam R in eclesia V 10 caeleste mom. V Hierusalem om. R (in G certe caelestem etiam nunc legi potest) 11 in hanc (?) G habitamus R in illa GP in illa ex in illam R 12 em scimus P 14 enigmate GR 15 et illa hierusalem GR om. PE 16 et illa quidem G est illa quidem RP.illa quidem e eclesia G 17 est et RP est G 18 in dfi r 19 sicut R sicuti P 20 hic mecum GPe (airoi μετ' έμού LXX) mecum R. 21 procursibus RE praecorsibi** G procursores (ores in ras.) P cf. praef uerba neque inanis — euolantes, quae sunt in GP, om. R 28 steterimus (ate in ras. t in ners. ineunte add. m. 3) R stet**** G 26 **qui angeloram man**** (?) G. )
Ac ne leue praesidium in apostolis, uel patriarchis ac prophetis, uel potius in angelis, qui ecclesiam quadam custodia circumssepiunt, crederemus, adiectum est: et dominus in circuitu populi sui ex hoc nunc et usque in saeculum. sed forte apostolorum uel angelorum custodia sufficiens existimetur. uerum id quidem est; sed et Moysen audiamus. namt).ue cum ei dominus dixisset: ecce angelus meus antecedet te. et ille respondit: nisi tu mecum ambules, n e me expellas hinc. bonum quidem praesidium angeli, sed melius domini. multis anima nostra laqueis adpetitur, multis aduersus nos armis dimicatur. non terra, non maria, non aer a fidei nostrse periculo uacant. rapiunt oculos nostros rarae incogniti maris gemmae, occupat animum terrae aurum, notis nos mortis nostrae inlecebris spiritales nequitiae et seris huius uirtutes circumuolant, per uitae praesentis molestias, per alienae uoluntatis mores atque lasciuiam insidiantes, ut irascamur, ut oderimus, ut amemus: undique expectamur et adpetimur. sciens ergo dominus non aduersus carnem et sanguinem [*]( 7 Ps. CXIII, 4. 15 Exod. XXXII, 34. 16 Exod. XXXIII, 15. ) [*]( 2 ex hoc V ex hoc nunc RP eaecundum R 6 inueniamus R inuenimua PE 7 enim est Ra est enim Pe 9 exultant RE excitant P 10 ac ex hac R 11 custodia ex custodiam R 12 *cum saepi.. G circumsaepiunt R circumsepiant PE 13 nunc om. P 16 et ille GRPE ille V mecum ambul*** G mecum ambules V (σvμπορεύη LXX) mecum ambulaturus es RPE (P mecum mpr. add.) 17 **pellans G 18 multis GRPE multis enim V 20 aer a om. P 29 notis G totis RPE nos mortis nostrae GRe nostrae mortis P spiritalis G 26 sciens ergo dns GVR si ergo dfis P. )
Sed quid sibi uult, esse eum in circuitu populi sui OX hoc et usque in saeculum? quia non relinquet uirgam peccatorum super sortem iustorum, ut non extendant iusti in iniquitatem manus suas.* in uirga potestatem intellegi conuenit; insigne enim potestatis est. uirgam accepit Moyses, qua posset omnia; fuit et uirga Aaron. sed fuit et uirga Pharao, fuit et uirga Nabuchodonosor. ergo in circuitu nos dominus custodit, ne super sortem nostram peccatorum uirga derelinquatur. ueniunt quidem tribulationes. sed non permanent; ueniunt persecutiones, sed non persistunt. multi redigere libertatem fidei nostrae in captiuitatem uolunt, sed confessionis nostrae, quam in Christo habemus, nemo dominatur. [*]( 2 Matth. XXVIII, 20. 10 cf. Matth. XVIII, 20. ) [*]( 1 sed aduersum URI) sed (ad/I. m. 2) aduersus V potentes GRP potestatem V et nequitias spiritales GRP om. V 2 ait GRP ait enim V euangelia GJIP euangelista V 7 ut cum GR cu P aliunde sed GR aHud -esset P uirtute GP uirtutute R 8 porrigenti ex porrigendi P porrigen** G porrigendi R 11 omnis R om. P ex hoc RPe ex hoc nuno b 13 eum om. P 14 ex hoc et usque P ex hoc eius** G ex hoc nunc usque (ex hoc dittngr. bis scriptum priore loco eras.) R qui V relinquet RP (άϕήσει) reliquit V 16 in iniquitatem GRV ad iniquitatem PE (sed P ad mpr. add.) 17 uerba insigne — est, quae extant in GRP, om. V 18 possit omnia G posset faceret signa V 19 sed GRP om. V farao GVR farao ex faraon P Pharaonis E 20 dñ* G dominus RP dff V custodit ne PVR custodien* (?) G 22 psistunt V ex psistentP persistent R 24 confessionis G (cf. Lact. de ir. 1-5, H) confessioni Rt confi - sioni P. . )
Post quae conuersio fit prophetae retributionem a domino ei, qui ab iniquitate manus abstinuerit, inprecantis: benefac, domine, bonis et rectis corde; probitatem et facti et uoluntatis in utroque significans. multis enim uel propter hominum fauorem, uel propter periculum et metum facti opus bonum est. uerum nisi ex uoluntate boni simus, etiamsi homi- ' nibus boni uidebimur, tamen deo boni non sumus, quia perfecta bonitas in recti cordis consistit adfectu.
Retributio autem ut bonis adest, ita et malis non abest. nam sequitur: declinantes autem ad obligationes adducet dominus cum operantibu-s iniquitatem. et hic quoque duplicis significantiae sermo est. declinantium ad obligationes et operantium iniquitates. qui declinant, ex alio in aliud declinant. id est ex bonis operibus recti cordis in obligationes. et quas esse obligationes existimabimus? eas [*](1 non e = ≡ ≡ n G derelinquetur GRP derelinquitur V 2 populi dRP poli V 8 in iniquitatem scrip.ti cf. p. 602, 16 iniquitatem GP ad iniquitatem RE 4 peccator fJ P peccato R 6 uictoriam et praemium Ci uictoriae praemium RPE 7 proelii RPE praemii G 8 conpellet t GR conpellit P 19 posque G 13 ei qui ab GR et quia P inpraecantis GR 14 probitatem et RP probitatem ex G 18 uidebimnr ex uidemur P 20 ut bonis adest ita et malis non abeet GRP (nisi quod in G tdtima uox euanuit) ut bonis ita et malis non deest V 21 nam sequitur GRP aicut subsequitur ex ita et sicut subsequitur m. 2 V 24 qui declinant ex alio om. P 26 et quas esse obligationes om. P. )
Non declinandum igitur ad obligationes est; neque libertas nostra est nexibus saeculi et mundialium negotiorum uinculis inserenda. nouit Paulus beatus solutos ligari non oportere, cum dicit: solutus es ab uxore?noli quaerere ligationem. et hoc non de criminoso uinculo necessariae ligationis ita sensit. ceterum sunt alia uincula., quse fidem nostram impediunt et obligant sibique conectunt: maxime augendae pecuniae labor et negotiandi insincerus profectus. haec enim ita obligant peccatis, sacramentis, commerciis, ut sibi nos captos possessosque detineant. ab his ergo omnis mens, uoluntas, studium soluendum est, quia declinantes ad obligationes una adducentur cum operantibus iniquitatem.
Erit autem Israhel pacificus non derelicta super se uirga peccatoris; sed in fide perfecta ac spe seterna manens audiet pro portione sibi dici: pax super Israhel. ille est enim [*]( 1 Esai. LVIII, 6. 13 I Cor. 7, 27. 24 Ephes. II, 14. ) [*]( 2 elegi dicit dominus (iuxta LXX) P elegit dominus Re omne uinculum P omnem nodum tuum R 7 iniqua R iniquus P legis alienus est Vll (cf. interpret. ad Sall. Cat. 40, o) ab obseruatione legis alienus est PE 8 legem in qua mansit ante transgred itur HPE transgresaor est legis V 11 mundialifl (aliil in uers. exeunte add. m. 1) R post mundialium in tiers. ineunte 4-6 litt. eras. R 12 Paulus beatus Ra (cf. supra 592, 6) beatus Paulus Pe 14 ligationS in ras. P 16 conectunt R (if. Brambach p. 303) connectunt P maximae R 19 omnis mens R mens PE 20 declinantes PE obligantes R 23 peccatori R ac ex hac R. )
Canticum graduum.
In auertendo dominum captiuitatem Sion facti sumus sicut consolati.
Nisi essent in psalmis quaedam tales prophetise, ut in res atque homines eorum temporum, quibus scripta sunt, non conuenirent, profecto auderent multi nihil in psalmis spiritaliter dictum existimare putarentque nos quasdam commenticias assertiones et ementitas interpretationes inquirere, quibus uideremur altius nescio quid ac profundius ceterorum sensu intellexisse, proinde quasi nos sensui nostro ea, quse scripta sunt, coaptemus et non magis ex his, quse scripta sunt, sensum diligentis et sollicitse intellegentiae consequamur. scriptura enim legis manet atque est anterioribus quam adesset dominus, temporibus consummata a prophetis, edita a Iudseis, pertractata a regibus, suscepta a gentibus, sed intellecta et probata a Christianis.
Hoc forte insolens existimetur. plane insolens est, si nobis hanc gloriam prsesumimus, si tantum infirmitati nostrse licere uolumus, ut tantis temporibus abstrusa, tantis humani generis obscura aetatibus, in quibus intellegendis frustra reges laborauerint, ipsi doctores et magistri legis errauerint, nos stulti sseculo et purgamenta mundi et deliramenta sapientibus 25 eorum intellegentia gloriemur. sed tamen intellegimus, quia [*](2 in saecala amen R in saecula V in saecula saeculorum amen P ExpJie. psalmus CXXIIII incip. psalmus CXXV feliciter V Finit psal. CXXIIII incipit CXXV R Finit psalmus CXXIIII incp psalmus CXXV P 6 auertendo V conuertendo R dom V dominus R (b TQ έπιστρέΨαι xvqiov LXX) cf. infr. p. 606, 20 6 consulati V1 11 ementitas Re eiñtias P ementitias b interpraetationes R 19 ac ex hao R 18 rpinde R pinque P proinde a perinde a 14 sensum RE sensu P 16 adesset RPE ad eis et G 17 consummatu (?) G a profetis GR 18 sed intellecta om. P et probata om. R exrpbrata P 23 obsoura aetatibus GR obscuritatib: P regis G 24 errauerint GP errauerunt R 25 delerumenta G deleramenta P 26 intellegentia G intellegentiam PR. )