Testimoniorum Libri Tres adversus Judaeos

FIDELES INTER SE DISCEPTANTES NON DEBERE GENTILEM IVDICEM EXPERIRI.

Paulus apostolus ad Corinthios prima: Audet quisquam uestrum aduersus alterum negotium habens disceptare apud iniustos et non apud sanctos? nescitis quia sancti mundum iudicabunt? Item illic: Iam quidem in totum delictum in uobis est, quia iudicia habetis inuicem. quare non magis iniuriam sustinetis ? quare non magis fraudem patimini? sed uos iniuriam facitis et fraudatis et hoc fratribus. aut nescitis quoniam iniusti regnum Dei non consequentur?

SPEM FVTVRORVM ESSE, ET IDEO FIDEM CIRCA EA QVAE PROMISSA SVNT PATIENTEM ESSE DEBERE.

Paulus apostolus ad Romanos: Spe saluati sumus. spes autem quae uidetur non est spes. quod enim uidet quis, quid [*]( 1 Marc. 9, 23. 2 Ab. 2,4. 5 Act 8, 36 sq. 10 I Cor. 6,1. 2.7-9. 20 Rom. 8, 24 sq. ) [*]( 1 item om. v abbacum A, ambacum WLM1 2 mea om. B uiue L item om. LM danielo WML3, machabeis ABL1 annanias AWL 3 credentibus B, credentes deo LMv flamma ignis v, flamma ignis ardentis W 5 actis WLM 6 inpediat ALV, impedit Mv, prohibet W, prohibet me B tingni LV, ingni A, baptizari WMBv 7 tno cordeJB licet] dicet A 9 iudicem gentilem B 10 in epistula (...lieJL) pauli ad WLMBv, item l. 20, p. 151 l. 4 audet] habet A 11 aduersos alium A disceptare] iudicari W 12 an nescitis v hunc mundum Mv 13 item illic A, et iterum WLMBv delectum A est nobis (in om.) W 14 cum inuioem MBv, aduersus inuicem L 15 sustinetis A, patemini W, patimini LMBv aut quare v, et quare M fraudem patimini (patemini WA1) AWLB, fraudamini Mv 16 fratribus] frš LB aut] an Wv 17 non consequentur om. W consequuntur L, pos- ridebunt B 18 fidem nostram v 20 saluati ex saluti LM )

sperat? si autem quod non uidemus speramus, per patientiam expectamus.

MVLIEREM IN ECCLESIA TACERE DEBERE.

Paulus apostolus ad Corinthios prima: Mulieres uestrae in ecclesiis taceant. si quae autem quid discere uolunt, domi uiros suos interrogent. Item ad Timotheum: Mulier cum silentio discat in omni subiectione. docere autem mulieri non permittitur neque dominari uiro suo [sed esse in silentio]. Adam enim primus formatus est, deinde Eua: et Adam seductus non est, mulier autem seducta est.

DELICTO ET MERITO NOSTEO FIERI, VT LABOKEMVS NEC DEI OPEM IN OMNIBVS SENTIAMVS.

Apud Osee: Audite sermonem Domini, filii Israel: quia iudicium est Domino aduersus incolas terrae, quod neque misericordia neque ueritas neque agnitio Dei sit super terram: exsecratio et mendacium et caedes et furtum et adulterium diffusum est super terram: sanguinem sanguini supermiscent. idcirco terra lugebit cum uniuersis incolis suis, cum bestiis agri, cum serpentibus terrae, cum uolatilibus caeli, et deficient pisces maris, ut nemo iudicet, nemo reuincat. Item apud Esaiam prophetam: Numquid non ualet manus Domini ut saluos faciat, aut grauabit aurem ut non exaudiat ? sed peccata uestra inter uos et Deum separant, et propter peccata uestra auertit faciem a uobis ne [*]( 4 I Cor. 14, 34 sq. 6 I Tim 2,11 sq. 13 Os. 4,1 sq. 21 Es. 59, 1 sq. ) [*]( 1 patientiam ezpectamus A WB, expectationem (spectationem M) spe- ramoaLMF 3 mulieres 5 uestrae om. v ecclesiaTFMBr taceat Wl quae] quid W, om. M quid] quae B, om. A discere] dicere A 7 subiectione] Bommissione LB, humilitate V doceri B mulierem 11 8 permitto WLMBv dominari AW, praepositam (...ta L) esse LMBv in uiro W suo om. WLMBv sed esse in silentio otn. AWLMB 9 primo B eaaa d, eu.ua W 10 non est aeductus M 13 domini om..A 14 domino] dni A T,, sed L m. 2 ex domi 15 dei L 8. I. m. 2 sed ezsecratio Wv 16 caedis A 17 et idcirco M 18 agri et M 19 aolatilibus A, uolucribua WLMBv 20 sit qai iadicetB nemo] nemo qui B, neque W prophetam om. WLMB 21 non W 8. I. m. 2 dei WL saluos faciat] вaluet.A; efr. test. II 4 graaaait LMv 23 separant ponit l. 22 post uestra A peccata] delicta 11 uertit B )

misereatur. manus enim uestrae inquinatae sunt sanguine et digiti uestri in peccatis: labia autem uestra locuta sunt facinus, et lingua uestra iniustitiam meditatur. nemo loquitur uera, neque est iudicium uerum. fidunt in uanis et locuntur inania, qui parturiunt dolorem et pariunt facinus. Item apud Sophoniam:

Defectione deficiat a facie terrae, dicit Dominus. deficiat homo et pecudes, deficiant uolucres caeli et pisces maris, et auferam iniquos a facie terrae.

NON FAENERANDVM.

In psalmo XIIII: Qui pecuniam non dedit ad usuram et munera super innocentes non accepit: qui facit haec non mouebitur in aeternum. Item apud Ezechielem: Homo autem qui erit iustus hominem non opprimet et pignus debitoris reddet et rapinam non rapiet: panem suum esurienti dabit et nudum. operiet et pecuniam suam in usuram non dabit. Item in Deuteronomio: Non faenerabis fratri tuo usuram pecuniae et usuram ciborum.

INIMICOS QVOQVE DILIGENDOS.

In euangelio secundum Lucam: Si diligitis qui uos diligunt, quae est uobis gratia? et peccatores enim diligunt eos qui se diligunt. Item in euangelio secundum Matthaeum: Diligite inimicos uestros et orate pro his qui uos persecuntur, [*]( 6 Soph. 1, 2 sq. 10 Ps. 14, 5. 12 Ez. 18, 7 sq. 16 Deut. 23, 20. 19 Luc. 6, 32. 22 Matth. 5, 44 sq. ) [*]( 1 inquinatae] coinquinate A, plenae M sanguini L, sanguinem B (sang. coinq. sunt A) 3 nemo] nequi A 4 uanum B 5 dolorem] dolum A parient M 6 deficiant B dominus] deus meus B 8 iniquos] inimicos W 10 in om. W XIII] XIIII WL qui om. LB pecunia W suam nun W MBv ad usuram AW, faenori L, faenore M, in foenore Bv 11 facit haec AW, ista fecerit LMBv commouebitur LMv 12 ezechiel M, ezechiamU autem om. WB 13 hominem] homo A, homines B non om. B opprimit M debitori* L 14 rapiet] feciet v et panem Wv 15 usuras WLM 16 ad (in B) usuram WB, usura,,; efr. LXX: ovx ixtoxiels TtP ἀδελϕῳ̄ aov roxov ἀϱγυϱίου xal toxov βϱωμἀτων usura v 19 eos qui W 20 uobiB gratia est M et] om. B, nonne et W enim om. W 21 se digunt W in euangelio secundum A, cata WLMBv 22 his] eis A )

ut sitis filii patris uestri qui est in caelis, qui solem suum oriri facit super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos.

SACRAMENTVM FIDEI NON ESSE PROFANANDVM.

Apud Salomonem in Prouerbiis: Inaures inprudentis noli quicquam dicere, ne quando audierit, inrideat sensatos sermones tuos. Item in euangelio secundum Matthaeum: Ne dederitis sanctum canibus neque miseritis margaritas uestras ante porcos, ne forte conculcent eas pedibus suis et conuersi elidant uos.

QVOD NEMO IN OPERE SVO EXTOLLI DEBEAT.

Apud Salomonem in Ecclesiastico: Noli te extollere in faciendo opere tuo. Item in euangelio secundum Lucam: Quis uestrum habens seruum arantem aut pastorem uenienti de agro dicit: continuo transi, recumbe? sed dicit illi: para aliquid quod cenem et adcingere et ministra mihi, donec manducem et bibam, et postea tu manducabis et bibes. numquid habet gratiam seruo illi, quia fecit quae ei imperata sunt? sic itaque et uos, cum feceritis quae uobis imperata sunt, dicite: serui inutiles sumus, quod debuimus facere fecimus.

CREDENDI VEL NON CREDENDI LIBERTATEM IN ARBITRIO POSITAM.

In Deuteronomio: Ecce dedi ante faciem tuam uitam et mortem, bonum et malum. elige uitam ut uiuas. Item apud Esaiam: Et si uolueritis et audieritis me, bona terrae edetis: [*]( 4 Prou. 23, 9. 7 Matth. 7, 6. 11 Sir. 10, 26. 13 Luc. 17, 7 sq. 22 Deut. 30,19. 24 Es. 1,19 sq. ) [*]( 1 in caelis est WLMBv 2 pluet M et iniustos W s. l. m. 2 4 paroemiis WLMB, parabolis V 5 quando] cum W inrideat] sub- sannet L sensatuB L 7 ne dederis B, nolite dare W canibus om. A 8 forte om. B conculcet M, inculcent LBv eas] ea Bv 9 elidant] disrumpant W 11 te om. A extollere ex extolle W m. 2 12 in euangelio om. B 13 qui W est uestrum A orantem A pastorem] onea pascentem W et uenienti Mv 14 transi et WB 15 cenam W 16 manducas W bibis WM 17 habet] agit W gratias W ei om. AL imperata sunt ei (illi B) MB 18 perfeceritis o imperata sunt uobis B 19 seruifi Ml inutiles AW, superuacui LMBv debuimus] habuimus M*v 21 posita B 22 uitam tibi v 23 ut] et M 24 obaudieritis B et audieritis...p. 1551. 1 me W s. I. tII. 2 editis A )

si autem nolueritis et non audieritis me, gladius uos comedet. os enim Domini locutum est ista. Item in euangelio secundum Lucam: Regnum Dei intra uos est.

DEI ARCANA PERSPICI NON POSSE, ET IDEO FIDEM NOSTRAM SIMPLICEM ESSE DEBERE.

Paulus apostolus ad Corinthios prima: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. Item apud Salomonem in Sapientia: Et in simplicitate cordis quaerite Deum. Item apud eundem: Qui ambulat simpliciter ambulat confidenter. Item illic: Noli esse sapiens multum et noli argumentari plus quam oportet. Item apud eundem: Altiora te ne quaesiueris et fortiora te ne perscrutaueris. Item apud Esaiam: Vae qui arguti sunt in semet * ipsis. Item in Machabaeis: Daniel in sua simplicitate liberatus est de ore leonum. Item Paulus apostolus ad Romanos: s o altitudo diuitiarum et sapientiae et scientiae Dei! quam inexcrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius ! quis . enim cognouit sensum Domini aut quis consiliarius eius fuit aut quis prior dedit ei, et retribuetur illi? quoniam ex ipso et per [*]( 3 Luc. 17, 21. 6 I Cor. 13, 32. 9 Sap. 1,1. 10 Prou. 10, 9. 11 EecL 7,17. 13 Sir. 3, 21. 14 Es. 3, 9. 15 I Macc. 2, 60. 17 Rom. 11, 33 sq. ) [*]( 1 nolueria L1 obaudieritis B comedet A, consumet WLMBv; cf. test. I24 2 ista om. B 4 arcana ex area W m. 2 non om. W 6 in epistnla pauli WLMv, om. B prima om. W 7 per] in B in] per B aegnigmatae W, enigmataB nunc B facie] faciem WLtMIB 8 scio] cognosco W autem om. A cognoscar B sicuti (et om.) LM ego cognitus LMBv 9 in sapientia solomonis W simplicitatem W, simplicitatem a te A 10 deum] illum v, dum B 11 fidenter WLMBv Item illic....oportet] ponit Mv post perscrutaueris 1.14, om.L item om.M illie A, apud eundem W, in salomone LMBv sapiens multum AWB, multam iustus Mv 13 altior a to A requaesiueris L, quaesieiis WMBv fortior a te A scrutaueris W, scrutatus sis LMB, scrutatos fueris v 14 esaiam] eundem M qui om. A 15 ipsos B 16 leonis A item om. WM in epistula (epistulis L2) pauli WL\'M, om. B 17 et (ante sap.) om. WBfJ sapientia A 18 inscrutabilia M, scrutabilia A, incomprehensibilia v et] et qjiamLMBv sunt uiae B 19 dei WLB aut A, uel WLMBfJ 20 illi] ei A - )

ipsum et in ipso omnia: ipsi gloria in saecula saeculorum. Item ad Timotheum: Stultas autem et ineruditas quaestiones deuita sciens quia lites generant. seruum autem Domini non oportet litigare sed mitem esse ad omnes.

NEMINEM SINE 8OKDE ET SINE PECCATO ESSE. *

Apud Iob: Quis enim mundus a sordibus? nec unus, etiam si unius diei sit uita eius in terra. Item in psalmo L: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum et in delictis peperit me mater mea. Item Iohannes apostolus: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et ueritas in nobis non est.

NON HOMINIBVS SED DEO PLACENDVM.

In psalmo LII: Qui hominibus placent confusi sunt, quoniam Deus nihil fecit illos. Item Paulus apostolus ad Galatas: Si hominibus placere uellem, Christi seruus non essem.

DEVM NIHIL LATERE EX HIS QVAE OEBVNTVS.

In Sapientia Salomonis: In omni loco speculantur oculi Dei bonos et malos. Item in Hieremia: Ego Deus adproximans et non Deus de longinquo. si absconditus fuerit homo in [*]( 2 II Tim. 2, 23 sq. 6 lob 14, 4 sq. 7 Ps. 50, 7. 9 I Io. 1, 8. 13 Ps. 52, 6. 15 GaL 1,10. 17 Prou. 15, 3. 18 Hier. 23, 23 sq. ) [*]( 1 sont omnia WLMBv gloria A, claritas WLMBv 2 autem om. M eruditas Wl euita WL 3 seruo A dei WLMBv 4 litigare non oportgt A 5 sine sorde om. W 6 a IIOrde. M, sine sordibus V unius et iam sit super terram (unius... eius om.) W unus etiam om. Hieronymus contra Pelag. c. 32 7 item om. WB etHier. L]. I. W ecce enim om. WLBV; enim om.Hier. 8 iniquitatibus] facinore LBV delictis AM, peccatis WLBV et Hier. j peperit A, concepit WMv et Hier., aluit LBV mater mea me in utero aluit V, aluit me in utero (in utero aluit me B) mater mea LB 9 in epistula iohannis WLMBv et.Hier. 10 nosmet Hier. decepimus A 12 placendum sed deo A 13 in psalmo LII] in hieremia pf A LII] LI LXM quia v 14 item om. W paulus apostolus A, paulus B, in epistula pauli WLMv 15 placere uellem] placerem WB 16 deum] domino LM latere ex latare A m. 2 gerantur L 18 domini A apud hieremiam WLMBv 19 absconditis B )

abscondito, ergo ego non uidebo eum? nonne caelum et terram ego impleo, dicit Dominus? Item in Regnorum primo: Homo uidet in facie, Deus autem in corde. Item in Apocalypsi: Et scient omnes ecclesiae quia ego sum scrutator renis et cordis, et dabo unicuique uestrum secundum opera uestra. Item in psalmo XVIII: Delicta quis intellegit? ab occultis meis munda me, Domine. Item Paulus apostolus ad Corinthios secunda: Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut reportet unusquisque sui corporis propria secundum quae egit, siue bona siue mala.

FIDELEM EMENDARI ET BESESVARI.

In psalmo CXVII: Castigans castigauit me Dominus et morti non tradidit me. Item in psalmo LXXXVIII: Visitabo in uirga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum. misericordiam autem meam non auertam ab eis. Item apud Malachiam: Et sedebit conflans et expurgans sicut aurum et argentum et emundabit filios Leui. Item in euangelio: Non exies inde, donec reddas nouissimum quadrantem. [*]( 2 I Sam. 16, 7. 3 Apoc. 2,23. 5 Ps. 18,13. 7 II Cor. 5,10. 11 Ps. 117,18. 12 PB. 88, 33 sq. 15 Mal. 3, 3. 16 Matth. 5, 26. ) [*]( 1 ego ergo WL\', ego M terra B 2 inplebo M dicit dominos om. B regn A, basilion WLMBv prima L 3 uidit W faciem LWMlB cor LB 4 quoniam W 5 uestrum om LM; uestrom secundum om. W uestra] sua MBv 6 item om. M ab occultis] a secretis LB 7 emunda WL paulus apostolus At om. B, in epistula pauli WLMv 8 secunda]. I. B manifestare B 9 reportet] recipiat A; efr. teat. II 28 corporis sui W propriae A, proprie M 10 quod W egit] gessit AB; cf. I. c. sine (ante bona) om. A 11 seruari B 12 CXYII] CXYI BM castigans casti- gauit A W, emnndans emundauit (... bit B) LMBv et] sed W 13 me non tradidit LM 14 iniquitates A, facinora WLMBv flagellis] uerberibus W peccata A, delicta WLMBv 15 auertam A, auferam M, dispargam L, dispergam WBv; cf. test 111 16 sedit WLMB conftans] flagellana B 17 et om. B emundauitM, mundabit W leuuiA exibis LMBv 18 reddas AW, soluas LMB, eisoluas v nouissimum W in marg. m. 2 )