Testimoniorum Libri Tres adversus Judaeos

Cyprian Saint, Bishop of Carthage

Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868.

QVOD IPSE SIT REX IN AETERNVM REGNATVRVS.

Apud Zachariam: Dicite filiae Sion: ecce rex tuus uenit tibi iustus et saluans, mitis, sedens super asinum indomitum. Item apud Esaiam: Quis nuntiabit uobis locum illum aeternum? ambulans in iustitia et manus abstinens a muneribus, grauans aures, ut non audiat iudicium sanguinis, et conprimens [*]( 4 Ps. 81, 8. 5 Matth. 8, 29. 7 Io. 5, 22 sq. 11 II Cor. 5,10. 15 Zach. 9, 9. 17 Es. 33,14 sq. ) [*]( 1 uictos W fortitudine] uirtute WLMv qui prouocant om. WLM ira A 2 inhabitant WLMv in om. M sepulchris] monumentis WLMv cum] dum Bv egredieris] prodiresLMv, prodieris W coram populo tuo] in conspectu populi tui WLMv 3 dum transgrederis A, in transeundo WLMv deserto] eremo M, heremum WL LXXXI] LXXX LM 4 terra B disperdes A, ezterminabis LMBv, hereditabis W; cf. August ad h. I.: Nec praetereundum, quod nonnulli codices habent: f quoniam tu hereditabis\' omnes gentes M 6 tibi iesu M dei A, dauid WLMBv quod B, qui W hoc LBMV perdere AM, pu- nire WLBv 7 omnem iudicium L, iudicium omne v 8 dedit filio B 9 honorifica»t A n eras eum misit WLMBv 10 item om. B paulus apostolus A, paulus B, in epistula pauli WLMv 11 secunda] . 11. L s. I. m. 2 ante...reportet L s. I. m. 2 12 propria om. A egit; cfr. testim. III 56 15 zacchariam A, zacharian WM 16 supraB 17 qui W quis nuntiauit nobis quia ignis ardet quis nuntiauit LMB nisi quod L nuntiabit exhibet utroque l. sanctum aeternum W 18 iustitiam WLM1 19 sanguis A )

97
oculos suos, ne uideat iniustitiam, hic habitabit in alta spelunca petrae fortis: panis illi dabitur et aqua eius fidelis. regem cum claritate uidebitis. Item apud Malachiam: Rex magnus sum ego, dicit Dominus, et nomen meum inlustre est apud gentes. Item in psalmo secundo: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius praedicans praeceptum Domini. Item in psalmo XXI: Reminiscentur et conuertentur ad Dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius omnes patriae gentium: quoniam Domini est regnum et ipse dominabitur gentium. Item in psalmo XXIII: Tollite portas, principes, uestri et eleuamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae. quis est iste rex gloriae ? Dominus fortis et potens, Dominus potens in proelio. tollite portas, principes, uestri et eleuamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae. quis est iste rex gloriae? Dominus uirtutum ipse est rex gloriae. Item in psalmo XLIIII: Eructauit cor meum uerbum bonum, dico ego opera mea regi. lingua mea calamus scribae uelociter scribentis. speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in [*]( 3 MaL 1,14. 5 Pe. 2,6 sq. 7 Ps. 21, 28 sq. 10 Ps. 23, 7 sq. 16 Ps. 44, 2 sq. ) [*]( 1 uideant B iniustitia W hic om. W habitauit W, inhabitauit L, inhabitabit MBv 3 claritatem Ml apud om. B malachian M, malachiel B 4 meum] magnum M 5 item om. M 6 praedicans praeceptum d\'ñr A, adnuntians imperium eius (ipsius Lv) WLMBv 7 XXI] XX v reminiscentur A, commemorabuntur WLMBv 8 deum W nniuersae fines A, omnes termini WLMBv eius A, tuo W2 LMBv, tu W 9 ipse om. WLMB 10 omnium gentium WLMBv tollite] auferte LBv 11 principis BW1 uestri AWB, uestrum L, uestras Mv eleuamini AM, extollimini LB, extollemini W aeternae L 12 gloriae] claritatis Lv istae W1 gloriae] claritatis Lv potens et for- tis B dominus... potens om. M 13 potens AB, fortis WLMv tollite AM, auferte WLv; tollite...1.15 iste rex gloriae om. B uestri A W, uestrum L, uestras Mv 14 eleuamini AM, extollimini Lv- extollemini W aetertanales W, aeternae L gloriae] claritatis Lv quis e. i. r. gloriae om. LM, s. l. m. 2 W nisi quod iste om. 15 gloriae] claritatis a dens B gloriae] claritatis LMv 16 XLIIII] XLllI L, XIIIIB eructuabit B uerbum] sermonem Lv bonum om. A 17 scribae] scriptoria Lv uelociter] acute Lv scribens L 18 speciosus forma] decorua specie LMv prae filiis] super filios LMv diffusa] diffasa W. effusa LMv ) [*]( m. ) [*]( 7 )
98
labiis tuis, propterea benedixit te Deus in aeternum. adcingere gladium tuum circa femur, potentissime specie et pulchritudine tua, et intende et prospere procede et regna propter ueritatem et mansuetudinem et iustitiam. Item inpsalmoV: Rex meus et Deus meus, quoniam ad te orabo, Domine, mane et exaudies uocem meam , mane adstabo tibi et uidebo. Item in psalmo XCVI: Dominus regnauit, exultet terra, laetentur insulae multae. Item in psalmo XLIIII: Adstitit regina a dextris tuis in uestitu deaurato, circumamicta uarietatem. audi, filia, et uide et inclina aurem tuam et obliuiscere populum tuum et domum patris tui, quoniam concupiuit rex speciem tuam, quia ipse est Dominus Deus tuus. Item in psalmo LXXIII: Deus autem rex noster ante saecula, operatus est salutem in medio terrae. Item in euangelio secundum Matthaeum: Et cum Iesus natus esset in Bethleem Iudaeae in diebus Herodis regis, ecce magi ab oriente uenerunt Hierosolymam dicentes: ubi est qui natus est rex Iudaeorum P uidimus enim stellam eius in orientem et uenimus adorare eum. Item secundum Iohannem dixit Iesus: Regnum meum non est de isto saeculo: si [*]( 4 Ps. 5, 3 sq. 7 Ps. 96, 1. 8 Ps. 44,10 sq. 12 Ps. 73, 12. i4 Matth. 2, 1 sq. 19 lo. 18, 36 sq. ) [*]( 1 tc otn. L aetcrnum] saccula WLMc 2 gladium tuum] ensein tuum WLM, ense tuo v circum B, ad WLMr specie et (ct et B) pulchritudine tua AB, decori (decores Mx, decoi-e M!) et speciei (speei*\' WLM2, 6pecies Mx) tuae (tun 2112) WLMr 3 et prospere procede li, procede.4, et dirige WLMv lenitatem et ueritatem WLM et mansuetudinem om. WML 4 Item in... d. 6 uidebo om. M V] III1 L 5 mane om. A et om. v 6 adstabo] adsistamH\' £ r uidebo] contemplabor te (te om. L) LWv 7 XCVl] ∗∗XCIII A, LXXXV LB lae- tentur A, iocundentar WLMBv 8 adstetit AL, adsistit M a dextris tuis] ad dexteram tuam lVLMv uestitu deaurato] uestc inaurata WLMv 9 circumamicta A, circumornata B, amicta est lVMe. om. L narietatem W, uarietate A Mc, et uariata B, om. L 10 populi tui Lv domus Lv 11 concupiuitj desiderauit WLMv 12 deus onuLMB LXXIII] LXXIIi 13 saeculum LMBv 15 csset et W bethlem AWL, bethlohem B iudae WMv 16 hierussolimam W, hierosolima AL 17 uidemus Wl orientem AWMX, oriente LBM7v 18 eum] illumWI> item om. M in euangelio cata W MB )
99
de isto saeculo esset regnum meum, ministri mei turbarentur ne traderer Iudaeis: nunc autem regnum meum non est hinc. dixit Pilatus: ergo rex es tu? respondit Iesus: tu dicis quoniam rex sum: in hoc natus sum et in hoc ueni in saeculum, ut testimonium dicam ueritati. omnis qui est de ueritate audit uocem meam.

QVOD IPSE SIT ET IVDEX ET REX.

Item in psalmo LXXI: Deus, iudicium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis iudicare populum tuum in tua iustitia. Item in Apocalypsi: Et uidi caelum apertum, et ecce equus albus, et qui sedebat super eum uocabatur fidelis et uerus, aequum iustumque iudicat et proeliatur: oculi autem eius erant tamquam flamma ignis et super caput eius diademata multa et portabat nomen scriptum nemini alii nisi sibi notum: et erat coopertus uestem sparsam sanguineam et dicitur nomen eius uerbum Dei: et exercitus qui sunt in caelo sequebantur eum in equis albis induti byssinum album mundum, et de ore eius exiel.at gladius acutus, ut ex eo percuteret nationes quas ipse pasturus est in uirga ferrea, et ipse calcabit torcular uini irae Dei omnipotentis. habet etiam in ueste et in femore suo nomen scriptum: rex regum et dominus dominorum. Item in euangelio: Cum uenerit filius hominis in claritate sua et omnes angeli cum [*]( 8 PS. 71,1 sq. 10 Apoc. 19, 11 sq. 22 Matth. 25, 31 sq. ) [*]( 1 de seculo esset L, esset de lioc mundo W 2 hinc non est B o quoniam ego WMB 4 in] ego in v et] ego Oxon. 5 dicam; perhibeam v ueritatis LB 7 et post sit om. MBv 8 LXXlj LXX L da regi B 9 tua otn. LM v, tuam W iustitiam W 10 aequus W 12 iustum quae AWL iudicans WB; cfr. testim. 113 proeliator BAl 14 est nemini W1 15 uesto B SParsam J odspersam v, conspersa B sanguine WLMBtJ \' 17 aequis AL tt induti LM mundum orn. A album om. L eius Wm. 2 in margine exibat r 18 utrimque (exutrimque B, ex utraque parte M) acututi WMBv percuteros A qua W; quas ferrea om. B pascituru? Mv 19 cstj et A, esset M calcauit MB torcolar W 20 et iam W uestitu M faemore A 21 regnum W dominorum] dominantiam MBv 22 et om. W, ) [*]( 7* )

100
eo, tunc sedebit in throno claritatis suae et colligentur ante eum omnes gentes: et segregabit illos ab inuicem, quemadmodum pastor segregat oues ab haedis, et statuet oues a dextera sua, haedos autem a sinistra. tunc dicet rex eis qui a dextera sua sunt: uenite, benedicti patris mei, percipite quod uobis paratum est regnum ab origine mundi: esuriui enim et dedistis mihi manducare, sitiui et potastis me, hospes fui et abduxistis me, nudus et texistis me, infirmatus sum et uisitastis me, in carcere fui et uenistis ad me. tunc respondebunt ei iusti dicentes: Domine, quando te uidimus esurientem et pauimus, sitientem et potauimus? quando te uidimus hospitem et abduximus, nudum et uestiuimus? quando autem te uidimus infirmari aut in carcere et uenimus ad te? et respondens rex dicet eis: amen dico uobis, quamdiu fecistis uni horum ex fratribus meis minimis, mihi fecistis. tunc dicet illis qui a sinistra sunt: discedite a me, maledicti, in ignem aeternum quem parauit pater meus diabolo et angelis eius. esuriui enim et non dedistis mihi manducare, sitiui et non potastis me, hospes fui et non abduxistis me, nudus et non uestistis me, infirmus et in carcere et non uenistis ad me. tunc respondebunt et ipsi dicentes: Domine, quando te uidimus esurientem aut sitientem aut hospitem aut nudum aut infirmum aut in carcere et non ministrauimus tibi? et respondebit illis: amen dico [*]( 1 tunc W sed t et c ex corr. 2 segregauit L 3 et om. L a A, ad WLMBv dezteram snam WMBv 4 ad sinistram (senestram A) AWMBv dicit WB a AL, ad WMBv dexteram suam WMB, dexteram eius v snnt] erunt Mv 5 regnum] om. M, post percipite ponit Wv 6 esuri AWl 7 abdnxistis] addnxutis Mv me om. AL nadas et tex. me om. M 8 me om. AL infirmas (sum om.) v carcerem A 9 ei] et ABM1, expunxit M1 10 et... sitientem om. A putabimus A quando autem WMBv 11 ho- spitem ...1.12 te uidimus om. W adduximus Mv uestituimus A quando ..uidimus om. M 12 infirmum v, infirmari et uiaitauimus WMB aut] et WLB, om. M carcerem A W inuenimus W 13 respondet M etdicet M sed et 8. I. m. 2, dicit AW amen amen B 14 eorum B dicit WB eis M 15 a] ad AWLMB sinistram WBL*, sinistram suam M, sinistram eius v sunt] erunt v, om. LB 16 praeparauit L sed prae exp. m. 2 eius] eis B 18 adduxistis Mv 19 carccrem A uenistis ad] uisitastis Lv 20 aut sitientem om. B 21 carcerem ABM1 22 ministrauimus tibi A, uisitauimus te WLMB respondet M, respondit B illis rex W )
101
nobis, quamdiu non fecistis uni ex minimis his, neque mihi fecistis. et ibunt isti in ignem aeternum, iusti autem in uitam aeternam.

CVPRIANVS QVIRINO FILIO SALVTEM.

Pro fide ac deuotione tua, quam Domino Deo exhibes, fili carissime, petisti, ut ad instruendum te excerperem de scripturis sanctis quaedam capitula ad religiosam sectae nostrae disciplinam pertinentia, lectionis diuinae succinctam diligentiam quaerens, ut animus Deo deditus non longis aut multis librorum uoluminibus fatigetur, sed eruditus breuiario praeceptorum caelestium habeat ad fouendam memoriam suam salubre et grande conpendium. et quia tibi plenum dilectionis obsequium debeo, feci quod petisti, ut laborarem semel, ne tu semper laborares. quantum potuit itaque mediocritas nostra conplecti, collecta sunt a me quaedam praecepta dominica et magisteria diuina quae esse et facilia et utilia legentibus possint, dum in breuiarium pauca digesta et uelociter perleguntur et frequenter iterantur. opto fili carissime, semper bene ualere. [*]( 1 his] istis A 2 abibnnt LMBv isti] hi B ignem aeternum A, ambostioiiem aeternam WLMBv ad Quirinum de sacramento christi eiplicit liber II incipit liber III A, ad Quirinum liber II explicit W, ad Qoizmum liber II de sacramento exp. incip. ad eundem liber III. breuiarii de capitolis mandatorum dei ad christianae religionis disciplinam pcrtinentibus incip. cpla XlIII B, Caecili Cipriani ad Quirinum liber II erp incip ad eundem excerpta capitulorum numero LXX M, incipit liber tertius L ) [*]( 5 quirino] cyrino V 7 exerceiperem L 9 succintam Al 12 fouendain B 13 feci ex fecisti L 17 et (ante facilia) om. WMBv legentibus] gentibus B 18 leguntur B 19 fili om. W kIñf B exp epistola incip cap CXX B )

102

CAPTVILA.

I. De bono operis et misericordiae.

II. In opere et eleemosynis, etiamsi per mediocritatem minus fiat, ipsam uoluntatem satis esse.

III. Agapem et dilectionem fraternam religiose et firmiter exercendam.

IIII. In nullo gloriandum, quando nostrum nihil sit.

V. Humilitatem et quietem in omnibus tenendam.

VI. Bonos quosque et iustos plus laborare sed tolerare debere, quia probantur.

VII. Non contristandum Spiritum sanctum quem accepimus.

VIII. Iracundiam uincendam esse, ne cogat delinquere.

VIIII. Inuicem se fratres sustinere debere.

X. In Deum solum fidendum et in ipso gloriandum.

XI. Eum qui fidem consecutus est exposito priore homine caelestia tantum et spiritalia cogitare debere nec adtendere ad saeculum, cui iam renuntiauit.

XII. Non iurandum.

XIII. Non maledicendum.

XIIII.. Numquam mussitandum, sed circa omnia quae accidunt benedicendum Deum.

XV Ad hoc temptari homines a Deo, ut explorentur.

XVI. De bono martyrii.

XVII. Minora esse quae in saeculo patimur quam sit praemium quod promissum est.

XVIII. Dilectioni Dei et Christi nihil praeponendum.

XVIIII. Voluntati non nostrae sed Dei obtemperandum.

XX. Fundamentum et firmamentum spei et fidei esse timorem. [*](3 aelemosynisulTr, elemosinis LM 5 agapenB 6 exercenda W 7 inullo J. sint W 8 et om. W 9 quoque AWlM sed tolerare om. W 10 deberem W 13 ne] non L, ut non B 15 deo B glorificandum A 16 expositio B 18 renuntiaoimus WLMB 21 numq. mussit. om. W circa] ad V 22 accedunt A, accidant L benecendum W 23 dSo W a deo homines L ut om. W exploren- tur-4; cfr. h. l. c.15, probentur WLMBv 27 et] acW perperonendum W (u corr. m. 2) 28 uoluntate dei non nostrae A )

103

XXI. Non temere de altero iudicandum.

XXII. Accepta iniuria remittendum et ignoscendum.

XXIII. Vicem malis non reddendam.

XXIIII. Non posse ad patrem ueniri nisi per Christum.

XXV. Ad regnum Dei, nisi baptizatus et renatus quis fuerit, peruenire non posse.

XXVI. Parum esse baptizari et eucharistiam accipere, nisi quis factis et opere proficiat.

XXVII. Baptizatum quoque gratiam perdere quam consecutus sit, nisi innocentiam seruet.

XXVIII. Non posse in ecclesia remitti ei qui in Deum deliquerit.

XXVIIII. De odio nominis ante praedictum.

XXX. Quod quis Deo uouerit cito reddendum. XXXI. Eum qui non crediderit iam iudicatum esse.

XXXII. De bono uirginitatis et continentiae.

XXXIII. Nihil patrem iudicare sed filium et patrem ab eo non honorificari, a quo non honorificetur filius.

XXXIIII. Fidelem gentiliter uiuere non oportere.

XXXV. Deum ad hoc patientem esse, ut nos paeniteat peccati nostri et reformemur.

XXXVI. Mulierem ornari saeculariter non debere.

XXXVII. Fidelem non oportere ob alia delicta nisi ob nomen solum puniri.

XXXVIII. Seruum Dei innocentem esse debere, ne incidat in paenam saecularem.

XXXVIIII. Datum nobis esse exemplum uiuendi in Christo.

XL. Non iactanter nec tumultuose operandum.

XLI. Inepte et scurriliter non loquendum. [*]( 1 timere AW 2 dimittendum A, praetermittendum V 3 reddendam] referendam A VLB 4 uenire WLMB, perueniri v 5 et quis L, qui Ml 7 eucharisteam A 8 operaJ, operibuaJB 11 eclesiam W ei] et W 8. 1. fII. 2 dno WM, deo B delinquerit W 13 ante praedictum] at terra edictum W 14 quis] quia W 17 patre B iudicari W patre W1 18 honorificatur B, honorificaetur W 19 gent. uiuere] gentilinere W oportere] debere W 20 peccatis noatris B 22 seculariter ornari W 23 oportere] debere W delectaJ-TT1 niai] sed B 24 puniri] occidi V 25 innocente W incedat A 26 poenam W sed am 8. 1. at. 2 27 esse om. W christum B 28 tumultuse W 29 scur«iliter L )

104

XLII. Fidem in totum prodesse et tantum nos posse quantum credimus.

XLIII. Posse eum statim consequi qui uere crediderit.

XLIIII. Fideles inter se disceptantes non debere gentilem iudicem experiri.

XLV. Spem futurorum esse et ideo fidem circa ea quae promissa sunt patientem esse debere.

XLVI. Mulierem in ecclesia tacere debere.

XLVII. Delicto et merito nostro fieri, ut laboremus nec

Dei opem in omnibus sentiamus.

XLVIII. Non faenerandum.

XLVIIII. Inimicos quoque diligendos.

L. Sacramentum fidei non esse profanandum.

LI. Quod nemo in opere suo extolli debeat.

LII. Credendi uel non credendi libertatem in arbitrio positam.

LIII. Dei arcana perspici non posse et idcirco fidem nostram simplicem esse debere.

LIIII. Neminem sine sorde et sine peccato esse.

LV. Non hominibus sed Deo placendum.

LVI. Deum nihil latere ex his quae geruntur.

LVII. Fidelem emendari et reseruari.

LVIII. Neminem contristari morte debere, cum sit in uiuendo labor et periculum, in moriendo pax et resurgendi securitas.

LVIIII. De idolis quae gentiles deos putant.

LX. Ciborum nimiam concupiscentiam non adpetendam.

LXI. Possidendi concupiscentiam et pecuniam non adpetendam.

LXII. Matrimonium cum gentilibus non iungendum.

LXIII. Grauius delictum esse fornicationis. [*]( ,1 fide B in om. AWLB prodeesse A nos] non L 6 fidelem W eam quae L, eaq. A 8 deberem W 9 non nene dilecto W1. delicto W2 14 operae W 17 archana LBM4 idcirco] ideo M 19 esse et si peccato W 21 gerentur B, gerantur Ml 22 fidele» M m eras. 23 nemini B mortem WB nidendo M\' 24 in om. W resnrgendo L\' 26 putent L 30 cum gentibus WB, gentibus A ∗∗∗iungendum M (con erasum) 31 grauem W, graue Bv fornicationem W )

105

LXIIII. Quae sint carnalia quae mortem pariant et quae spiritalia quae ad uitam ducant.

LXV. Omnia delicta in baptismo deponi.

LXVI. Disciplinam Dei in ecclesiasticis praeceptis obseruandam.

LXVII. Praedictum quod disciplinam sanam aspernaturi essent.

LXVIII. Recedendum ab eo qui inordinate et contra disciplinam uiuat.

LXVIIII. Non in sapientia mundi nec in eloquentia esse regnum Dei sed in fide crucis et uirtute conuersationis.\'

LXX. Parentibus obsequendum.

LXXI. Patres quoque asperos esse circa filios non oportere.

LXXII. Seruos, cum crediderint, plus dominis carnalibus seruire debere.

LXXIII. Item dominos mitiores esse debere.

LXXIIII. Viduas probatas quasque honorandas.

LXXV. Suorum et maxime fidelium curam plus unumquemque habere debere.

LXXVI. Maiorem natu non temere accusandum.

LXXVII. Peccantem publice obiurgandum.

LXXVIII. Cum haereticis non loquendum.

LXXVIIII. Innocentem fidenter petere et inpetrare.

LXXX. Nihil licere diabolo in hominem, nisi Deus permiserit.

LXXXI. Mercedem mercennario cito reddendam.

LXXXII. Non augurandum.

LXXXIII. Cirrum non habendum.

LXXXIIII. Non uellendum. [*]( 2 ducunt L 8 et om. W 9 niuant W 10 insipientiaA in (ante eloq.) <m. M 14 esse om. L circa filios asperos esse A oportet ALv 15 LXXTI] LXXIII W 17 LXXIII.... debere om. W item om. B 18 quas W 19 LXXV] LXX W 20 debere habere AW 22 peccandum W 24 innocentiam LMBWv, innocentia W inpetrare] interpre- tare W 25 diaboli A homine WMB 27 mercennariiJ. 28 oigoran- dum.4, agurandum WI, auguriandum B 29 circum A non AWVLB, in eapite non Mv 30 uallendum A. )

106

LXXXV. Surgendum, cum episcopus aut presbyter ueniat.

LXXXVI. Schisma non faciendum, etiamsi in una fide et in eadem traditione permaneat qui recedit.

LXXXVII. Fideles simplices cum prudentia esse debere.

LXXXVIU. Fratrem non circumueniendum.

LXXXVIIII. Subito uenire finem mundi.

XC. Vxorem a uiro non recedere aut, si recesserit, innuptam manere.

XCI. Tantum unumquemque temptari quantum potest sustinere.

XCII. Non quicquid licet esse faciendum.

XCIII. Praedictum quod haereses futurae essent.\'

XCIIII. Cum timore et cum honore eucharistiam accipiendam.\'

XCV. Bonis conuiuendum, malos autem uitandos.

XCVI. Factis, non uerbis operandum.

XCVTL Ad fidem et ad consecutionem properandum esse.

XCVIII. Catechumenum peccare iam non debere.

XCVIIII. Iudicium secundum tempora futurum uel aequitatis ante legem uel legis post Moysen.

C. Gratiam Dei gratuitam esse debere.

CI. Spiritum sanctum in igne frequenter apparuisse.

CII. Correptionem bonos quosque libenter audire debere.

CIII. A multiloquentia temperandum.

CIIII. Non mentiendum.

CV. Frequenter emendandos qui delinquunt in domestico ministerio.

CVI. Iniuria accepta patientiam tenendam et ultionem Deo relinquendam. [*]( 1 epiBcopis Ml presbier.. M (is erasum) 2 scisma AW, scisraatha M 3 eandem A recedit] credit W 5 frater W circumuenioo- dum L 6 fine A 7 inuptam A1 9 temptare WMX 12 hcresis LBM, heres A 13 cum (ante honorej om. MBv eucharistia accipiendam • W 15 conuinendum AWVLMB, conueniendum n 17 et ad LM. et consecutionem et A esse om. M 18 catecuminum A, cathecuminum L, cathicnminum W iam om.M 19 tempore W uel om. v aequitate W 21 C] om. M gratuita W 22 igniL, ignem W frequentem A 25 metiendum L 27 myniBterio ex mysterio L 28 iniuriam acceptam W Mt ***patientiam M (per erasum) )

107

CVII. Non detrahendum.

CVIII. Non esse proximo insidiandum.

CVIIII. Infirmos uisitandos.

CX Susurrones maledictos esse.

CXI. Sacrificia malorum acceptabilia non esse.

CXII. Grauius iudicari de his qui in saeculo plus habuerint potestatis.

CXIII. Viduam et pupillos protegi oportere.

CXIIII. Dum in carne est quis, exomologesim facere debere.

CXV. Adulationem perniciosam esse.

CXVI. Plus ab eo diligi Deum, cui in baptismo plura peccata dimittuntur.

CXVII. Fortem congressionem esse aduersus diabolum et ideo fortiter nos stare debere, ut possimus uincere.

CXVIII. De antichristo quod in homine ueniat.

CXVIIII. Graue fuisse iugum legis quod a nobis abiectum est et leue esse iugum Domini quod a nobis susceptum est.

CXX. Orationibus insistendum. [*]( 1 detrahendam A 2 infldiandamJ. 4 Busurrones et bilingues A . 5 acceptanilia deo A 6 iudicare M dehisaecnlo A 8 uiduaa v pusillos A oporterot W 9 cura B est] esset B exhomologesin LM, eiolomogefein A 10 adolationem AL 11 ab eo] a d5 ex adeo A m. 2 12 dimittantar W 15 anchristo A hominem Mx B excerpta capitula Rome eipliciunt incipit liber III W, Caecili Cypriani ad Quirinmn excerpta capitulorum libri secundi explicit incipit ad Quirinum liber tertius - AXHM - M, exp. cap. incip liber III B, incipit liber tertius ad Quirinum L )

108

DE BONO OPERIS ET MIBERICORDIAE.

Apud Esaiam: Exclama in fortitudine et noli parcere, sicut tuba exalta uocem tuam, adnuntia plebi meae peccata ipsorum et domui Iacob facinora eorum. me de die in diem quaerunt et cognoscere uias meas concupiscunt, quasi plebs quae iustitiam fecerit et iudicium Dei non deseruerit. postulant a me nunc iudicium iustum et adpropinquare Deo concupiscunt dicentes: quid quia ieiunauimus, et non uidisti, humiliauimus animas nostras, et non cognouisti? in diebus enim ieiunii inueniuntur uoluntates uestrae. aut enim subiectos uobis conpungitis aut ad iudicia et lites ieiunatis aut proximos caeditis pugnis. ut quid mihi ieiunatis, ut hodie audiatur uox uestra in clamore? non hoc ieiunium quod ego elegi et diem humiliare hominem animam suam. tametsi contorseris quasi circulum collum tuum et saccum et cinerem substraueris, nec sic uocabis ieiunium acceptum. non tale ieiunium elegi, dicit Dominus: sed solue omnem nodum iniustitiae, resolue suffocationes inpotentium conmerciorum, dimitte quassatos in requiem et omnem consignationem iniustam dissipa. frange esurienti panem tuum et egenos sine tecto induc in domum tuam. si uideris nudum, uesti et domesticos seminis tui non despicies. tunc erumpet temporaneum lumen tuum et uestimenta tua cito orientur. et praeibit ante te iustitia et claritas Dei circumdabit te. tunc exclamabis, et Deus exaudiet te. dum adhuc loqueris, dicit: ecce adsum. Item in Iob: [*]( 2 Es. 58,1 sq. 24 Iob. 29,12 et 13. 15 et 16. ) [*]( 2 exclama inquit WMBv 3 exalta W 8. I. m. Si et annuntia B 4 de die in diem] die de die L 5 cupiunt B 6 et om. A desernerit] dereliquerit B a me AM"1, me WLBMlv 8 uidisti] audisti A 9 enim om. W ieiunii nestri W nolnptates WM 10 subiectos] subditos B subpungitis WLMBv ad ex a M m. 2 11 ceditis AM pugnus A 13 quod om. Mv et (in W) diem humiliare hominem AWLB, nisi humiliet homo Mv; cf. LXX 14 tametsi ALB, nam et si W, et si Mv 15 substraneris tibi A sic ea: si TF" uocabit\' W, uocabitur MBv 16 elegi] accepi W omne WL 17 in potentiam A 19 tectu AW 21 dispicies AWL; cfr. h. l. cap. 75 erumpent L1 temporanumAZr 23 dm A 24 dicetLMBv item A, de hoc ipso WLMB; tales discrepantias posthac omisi in A, apud WLMBv )

109
Conseruaui egenum de manu potentis et pupillo cui non erat adiutor auxiliatus sum. os uiduae benedixit me, cum essem oculus caecorum, pes quoque clodorum ego essem et inualidorum pater. Item in Tobia: Et dixi Tobiae filio meo: uade et adduc quemcumque pauperem inueneris ex fratribus nostris, qui tamen in mente habeat Deum ex toto corde suo. hunc adduc et manducabit pariter meum prandium hoc: ecce sustineo te, fili , donec uenias. Item illic: Omnibus diebus uitae tuae, fili , Deum in mente habeto et noli praeterire praecepta eius. iustitiam fac omnibus diebus uitae tuae et noli ambulare uiam iniquitatis: quoniam agente te ex ueritate erit respectus operum tuorum. ex substantia tua fac eleemosynam et noli auertere faciem tuam ab ullo paupere. ita fiet, ut nec a te auertatur facies Dei. quomodo habueris, fili, sic fac: si tibi fuerit copiosa substantia, plus ex illa fac eleemosynam: si exiguum habueris, ex hoc ipso exiguo communica. et ne timueris, cum facis eleemosynam: praemium bonum repones tibi in diem necessitatis: quoniam eleemosyna a morte liberat et non patitur ire in tenebras. munus bonum est eleemosyna omnibus qui faciunt eam coram summo Deo. Item in Sapientia Salomonis: Qui pauperum miseretur,. Deo faenerat. Item illic: Qui dat pauperibus, non egebit: qui autem auertit oculum suum, in magna inopia erit. Item illic: Eleemosynis et fide peccata purgantur. Item illic: Si esurit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi. hoc enim [*]( 4 Tob. 2, 2. 8 Tob. 4, 5 sq. 20 Prou. 19, 17. 21 Prou. 28, 27. 23 Prov. 16, 6. 23 Pron. 25, 21 sq. ) [*]( 2 sum om. WB os] hosTF1, om. A uidiae W oculos. WI caecarum A 3 et inu. pater om. B 4 apud tobiam WLMB dix MB tobias M adduc] adhuc L 5 quem W 6 habeat A, habet WMB, habent L ex om. A et] ut B manducet B 7 meum] mecum LB te] et A 9 habe WLMv preterire W s. 1. m. 2 10 noli] non A 11 ex ueritate ex ueritate A 12 elemosinas B tuam om. Lv 13 nec] ne* W et habueris AL 14 fili om. A 15 si enim M hoc om. A communiaA1 17 reponis WLBv 18 irae AW1 20 apud solomonem in paroemiis WMB paupero W, pauperem L misetur A1 21 dni AL non aegebit A, numquam indigebit WLMBv 22 auertet A auum om. WB magna inopia A, multa penuria W LMBv 23 peccata] delicta MB esurierit WBv 24 cibae M, pasce B, pasces L illumj ivmLMBv et si WLBv, sed in W si 8.1. m. 2 sitierit WLMBv potam da illi d, pota eum W, potabis eum LMBv )
110
faciens carbones ignis superfundes capiti eius. Item illic: Sicut aqua extinguet ignem, sic eleemosyna extinguet peccatum. Item in Prouerbiis: Prouerbiis: uade et reuertere, cras ego dabo, cum possis statim bene facere. non enim scis quid contingat sequenti die. Item illic: Qui obturat aurem ne audiat inbecillum, et ipse inuocabit Deum et non erit qui exaudiat eum. Item illic: Qui conuersatur sine uituperatione in iustitia, beatos filios relinquet. Item in Ecclesiastico: Fili, si habes, bene fac tecum et Deo dignas oblationes offeres, memorare, quoniam mors non tardat. Item illic: Conclude eleemosynam in corde pauperis, et haec pro te exorabit ab omni malo. Item in psalmo XXXVI misericordiam et posteris prodesse: iuuenior fui et senui et non uidi iustum derelictum nec semen eius quaerens panem. tota die miseretur et faenerat, et semen eius in benedictione erit. Item in psalmo XL: Beatus qui intellegit super egenum et pauperem, in die malo liberabit eum Dominus. Item in psalmo CXI: Disparsit, dedit pauperibus, iustitia eius. manet in saeculum saeculi. Item in Osee: Misericordiam malo quam sacrificium, et agnitionem Dei quam holocaustomata. Item in euangelio secundum [*]( 1 fcir. 3, 30. 3 Prou. 3, 28. 5 Pron. 21,13. 7 Prou. 20, 7. 8 Sir. 14, 11 sq. 10 Sir. 29, 12. 13 Ps. 36, 25 sq. 15 Ps. 40, 2. 17 Ps. 111, 9. 19 Os. 6, 6. ) [*]( 1 ignis AW, vlviobLMBv superfundens MLBL capiti] in caput Mv 2 extinguit WBv sic et M extinguit WLBv, om. A apud oundem in paroemiis WLMB 3 uade A, abi WLMBv reuertere cras. Ego B 4 statim A, continuo WLMBv 5 obdurat A aures WLM, aures suas Bv inbecille A 6 inuocabit] inuobit W 8 relinquit LMWav 9 et] ut A dignans W, donas L offers AMX, offer LBc 10 elemosina B 11 orabit Bv 12 XXXVI] XXXI M misericoidiam.. prodesse om. B postero M prodeessc A 13 iunior AL J r etenim senui v 14 neque WLMB 15 erit A, est WLMBv beatus] felix L 16 egentem L mala WB liberauit A 17 eum; illum WLMv deus LMv item om. B CXI] centesimo undecimo L un add. m. 2 dispersit WLB, distribuitMv 18 manebit Lo sacculum saeculi] aeternum WM 19 ossese A, oseae . I. L mallo L, magis uolo WM sed magis in Ms. I. M. 2, nolo magis v adagnitioncm L dei plus v 20 holochaustomata L )
111
Matthaeum: Beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quia ipsi saturabuntur. Item illic: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. Item illic: Thesaurizate uobis thesauros in caelo, ubi neque tinea neque comestura exterminat et ubi fures non effodiunt. ubi enim fuerit thesaurus tuus, illic erit et cor tuum. Item illic: Simile est regnum caelorum homini negotianti quaerenti bonas margaritas: ubi autem inuenerit pretiosam margaritam, uadit et uendit omnia quae habuit et emit illam. Etiam modicum opus prodesse. Item illic: Et qui potauerit unum ex minimis istis calicem aquae frigidae tantum in nomine discipuli, amen dico uobis, non peribit merces eius. Nemini negandam eleemosynam. Item illic: Omni petenti te da et ab eo qui uoluerit mutuari ne te auertas. Item illic: Si uis in uitam uenire, serua mandata. dicit ille: quae? ait illi Iesus: non occides, non moechaberis, non falsum testimonium dices, honora patrem et matrem et diliges proximum tuum tamquam te. dicit illi iuuenis: omnia ista obseruaui. quid adhuc mihi deest? dicit illi Iesus: si uis perfectus esse, uade et, uende bona tua et da pauperibus, et habebis thesaurum in caelo et ueni sequere me. Item illic: Cum uenerit filius hominis in claritate sua et omnes angeli cum eo, tunc sedebit in throno [*]( 1 Matth. 5, 6 sq. 3 Matth. 6,20 sq. 6 Matth. 13,45 qq. 9 Matth. 10,42. 12 Matth. 5, 42. 14 Matth. 19,17 sq. 20 Matth. 25,31 sq. ) [*]( 1 beati...!. 2 item illic om. B bcati] felices L qui esuriunt (essuriunt A) et sitiunt AM, sitientes et esurientcs WL 2 beati] felices LB quoniam] quiaM 3 thensaurizateA thensauros A, thensaurum M 4 neque ante commistura om. W et otn. B 6 effodiunt et furantur Mv enim om. A thonsaurus AM 6 simile] fili me A 7 bonam margaritam M inuenit WLB 8 uadit A, abiit WLMBv uendit-A, uendidit WLMBv 9 etiam... prodesse om. W opus om. B 10 aq* M tantum OOt. W LlrIBv 11 mercis AW 12 negandum A 13 potenti A, poscenti WMBc, poscente L te om. L mutuare W te auertas A, auersatus fueris (ab eo add. L) WLBv, auersns fueris M 14 in] ad Mv ..ille M et erasum 15 ait A, dicit WLMBv occidis W moecharis W 16 diligis W 17 tuum .4, tibi WLMBv illi onu A 18 dixit A 19 bona] omnia MBv pauperibus] egc-nis L1: themaurum A 20 Item illic...p. 113 1. 1 uitam aetornam om. A 21 claritate WL, maiestate MBv )
112
claritatis suas et colligentur ante eum omnes gentes. et segregabit illos ab inuicem, quemadmodum pastor segregat oues ab haedis. et statuet oues a dextera sua, haedos autem a sinistra. tunc dicet rex eis qui a dextera sua sunt: uenite, benedicti patris mei, percipite quod uobis paratum est regnum ab origine mundi: esuriui enim et dedistis mihi manducare, sitiui et potastis me, hospes fui et abduxistis me, nudus et texistis me, infirmatus sum et uisitastis me, in carcere fui et uenistis ad me. tunc respondebunt ei iusti dicentes: Domine, quando te uidimus esurientem et pauimus, sitientem et potauimus ? quando te uidimus hospitem et abduximus, nudum et uestiuimus? quando autem te uidimus infirmari aut in carcere et uenimus ad te? et respondens rex dicet eis: amen dico uobis , quamdiu fecistis uni horum ex fratribus meis minimis, mihi fecistis. tunc dicet illis qui a sinistra sunt: discedite a me, maledicti, in ignem aeternum quem parauit pater meus diabolo et angelis eius. esuriui enim et non dedistis mihi manducare, sitiui et non potastis me, hospes fui et non abduxistis me, nudus fui et non uestistis me, infirmus et in carcere et non uenistis ad me. tunc respondebunt et ipsi dicentes: Domine, quando te uidimus esurientem aut sitientem aut hospitem aut nudum aut infirmum aut in carcere et non ministrauimus tibi? et respondebit illis: amen dico uobis, quamdiu non fecistis uni ex minimis his, neque mihi fecistis. et ibunt isti in ambustionem aeternam. iusti autem in [*]( 2 segregat pastor WM hedis et statuet oues in Mm. 2 add. in margine 3 a] ad WLMBv dexteram suam (suam om. v) WL*MBv; cf. test. II30 ad sinistram WMBv 4 dicit W a] ad WLMBv dexteram suam WMBv 5 regnum ponit post percipite Mv 6 potastis me] dedistis mihi potum WB 7 hospis W adduxistis Mv me om. L nudus et texistis me om. M me om. L 8 me (post uisitastis) om. v 9 ei] et B, ei et W quando te uidimus om. V esurientem.../. 10 uidimus om. v 10 pauimus te B potauimus] dedimus tibi potum B 11 abduximus WVB, adduximus LMo quando...uidimus om. B 12 inflrmarij infirmum Mv aut lrl, et WLB et om. M respondit B 13 eis et dicit B, eis dicit lV, et dicet M 14 minimis om. WB etmihi Mv dicit WB ad sinistram WMB, a sinistris v 15 sunt om. LB, eius sunt v 16 praeparauit o esuribi M 18 adduxistis LMv fui om. L uestitis W 19 uenistis ad] uisitastis LJlv 21 carcerem B 22 administrauimus LB 24 abibunt LMBIJ isti ex iusti L ambostioncm L I )
113
uitam aeternam. Item in euangelio secundum Lucam: Vendite quae possidetis et date eleemosynam. Item illic: Qui fecit quod est intus, fecit et quod foris est. uerum date eleemosynam, et ecce uobis omnia munda. Item illic: Ecce dimidium ex substantia mea do pauperibus et si cui quid fraudaui quadruplum reddo. dixit autem Iesus: quia salus hodie domui huic facta est, quoniam et ipse filius est Abrahae. Item Paulus apostolus ad Corinthios secunda: Vestra abundantia illorum inopiam suppleat, ut et illorum abundantia uestrae inopiae sit supplementum et sit aequalitas, sicut scriptum est: qui multum habuit non abundauit et qui modicum non indiguit. Item illic: Qui parce seminat parce et metet: et qui seminat in benedictione de benedictione et metet. unusquisque autem sicut corde proposuit, non quasi ex tristitia uel ex necessitate. hilarem enim datorem diligit Deus. Item illic: Sicut scriptum est: distribuit, dedit pauperibus, iustitia eius manet in aeternum. Item illic: Qui administrat semen seminanti, et panem ad edendum tribuet et multiplicabit seminationem uestram et augebit incrementa frugum iustitiae uestrae, ut in omnibus locupletemini. Item illic: Administratio huius officii non tantum supplebit ea quae sanctis desunt, sed abundabit per multam gratiarum actionem in Deum. Item in epistula Iohannis: Qui habuerit substantiam mundi et uiderit fratrem suum desiderantem et eluserit uiscera [*]( 1 Luc. 12, 33. 2 Luc. 11, 40 sq. 4 Luc. 19, 8 sq. 8 II Cor. *. 14 sq. 11 II Cor. 9, 6-7 et 9-12. 22 I Io. 3, 17. ) [*]( 1 in euangelio om. A 2 uendite quae possidetis A, res uestras uendite WLMBv 3 et om. B uerum tamen v elemosina B 24 uobis] uocabis M munda omnia WLB 5 pauperibus A, egenis WLMBv si cui} sicut W 6 iesus om. B 7 quoniam] nam A iste A est om. A 9 et ut M uestraitf1 inopiae sit ex inopia est A m. 2 10 et] ut MBv 12 benedictionem LBM1 de benedictione A s. 1. m. 2, in benedictione B 13 et om. M 16 qui autem v 17 ad] et ad M tribuit A, praestabit WLMBv et mult. s. u. om. B; et mult...1.20 officii om. A 18 multiplicaoit L1 M] seminationem uestram WVLM, semen uestrum v 20 suppleuit LMv 21 sed et LMB habundauit WLMBv multa W, multarum M 22 abuerit W 23 desiderantem aliquid V clauserit ALM2v ) [*]( III. ) [*]( 8 )
114
sua, quomodo caritas Dei manet in illo Item e m in euangelio secundum Lucam: Cum facis prandium aut cenam, noli uocare amicos tuos aut fratres neque uicinos neque diuites, ne forte w et illi reinuitent te: et erit retributio tibi. sed cum facis prandium aut cenam, uoca mendicos, debiles, caecos, clodos, et beatus eris, quoniam non habent unde retribuere tibi: restituetur autem tibi in resurrectione iustorum.