Testimoniorum Libri Tres adversus Judaeos

Cyprian Saint, Bishop of Carthage

Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868.

QVOD PANEM ET CALICEM CHRISTI ET OMNEM GRATIAM EIVS AMISSVRI ESSENT IVDAEI, NOS VERO ACCEPTVRI, ET QVOD CHRISTIANORVM NOVVM NOMEN BENEDICERETVR IN TERRIS.

Apud Esaiam sic dicit Dominus: Ecce qui seruiunt mihi manducabunt, uos autem esurietis. ecce qui seruiunt mihi bibent, nos autem sitietis. ecce qui mihi seruiunt iucundabuntur, uos autem confundemini : uos interficiet Dominus. eis autem, qui seruiunt mihi, nomen nominabitur nouum, quod benedicetur in terra. Item illic: Igitur extollet signum inter gentes quae sunt longe et adtrahet illos a summo terrae. et ecce cito leuiter uenient, non esurient neque sitient. Item illic: Ecce itaque dominator Dominus sabaoth auferet a Iudaea et ab Hierusalem ualentem et [*]( 2 Es. 65, 1. 5 Act. 13, 46 sq. 13 Es. 65, 13 et 15 sq. 18 Es. 5, 26 sq. 20 Es. 3,1. ) [*]( 1 uiderunti) et om. B 2 illic.4, apud eundem WLMBv samfactns W querunt AM et inuentus W 3 dixi om. W, et dixi MB 4 inuocabat X, uocauit A item A, de hoc ipso jVBLvM, sed in M hoc s. I. m. 2 actibus A, actis WLMB 5 indicare WB dei v 6 nec] ne B nitae aeternae dignos A, dignos uita aeterna B iudicatis L 7 sic...1. 8 gentes om. W scripturas 31 v 8 ita ut sis] it.aut si sint A in om. A 11 essent W es m ras. 12 benediceretur] benedicere cor A 14 essurietis A mihi sermunt v biuent A, uiuent B, bibunt M 15 sitietis... uos autem om. B seruiunt mihi M iucundabuntur ex iudicabuntur L 16 confundimini BM1 et interficiet uos W, uos autem interficiet B seruient B1 17 benedicitur B 18 signum] lignum Bigaltius inter A, in WLMBv gentes ex dicentes Mm. 2 19 adtrahit M, attrahet v illas W a eummo terrae om. B, assumo tene M uenient om. L 20 et ecce B itaque M 8. l., om. B dominus dominator W 21 auferret W, aufe*ret L a idaea A, a iuda v ualentem] ualidum B ualidum v (ὶσχύοντα xal ἰσχύουσαν LXX) )

ualidam, ualentiam panis et ualentiam aquae. Item in psalmo XXXIII: Gustate et uidete, quoniam suauis est Dominus. beatus uir, qui sperat in eum. timete Dominum sancti eius, quoniam nihil deest timentibus eum. diuites eguerunt et esurierunt, inquirentes autem Dominum non deficient omni bono. Item in euangelio secundum Iohannem Dominus dicit: Ego sum panis uitae. qui uenerit ad me non esuriet, et qui in me crediderit non sitiet umquam. Item illic: Si quis sitit, ueniat et bibat, qui credit in me [, sicut dicit scriptura, flumina de uentre eius fluent aquae uiuae]. Item illic: Nisi ederitis carnem filii hominis et biberitis sanguinem eius, non habebitis uitam in uobis.

QVOD AD REGNVM CAELORVM MAGIS GENTES QVAM IVDAEI PERVENIANT.

In euangelio Dominus dicit: Multi uenient ab oriente et occidente et recumbent cum Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum, filii autem regni exient in tenebras exteriores. illic erit fletus et stridor dentium. [*]( 2 Ps. 33, 9 sq. 6 Io. 6, 35. 8 Io. 7, 37 sq. 10 Io. 6, 53. 15 Matth. 8, 11 sq. ) [*]( 1 ualentiam - ualentiam] fortitudinem - fortitudinem M, uirtutemuirtutem B 2 tricessimo tertio L quoniam] quam A fortasse rectius suauis AM, dulcis WLBv (dns dulcis est L) beatus AM, felix WLBv 3 est uir WLBv est qui (uir om.) M eum] eo M dominum deum omnes v; cfr. LXX 4 nihil deest A, non est inopia eis WLMBv timentibus eum A, qui eum metuunt (meriunt Wl) WLMBv egerunt A, egurunt Wx inquirentes autem A, qui autem inquirunt WLMBv; cfr. testim. III c. 20 5 deficient A, indigebunt WLMBv bono) modo B 6 sec. A, cata WLMBv 7 post uitae inserit A: qui de celo discendi uenit v essurietyl 8 item 1. 10 uiuae om. B illic ipse WLMv quis] qui L 9 qui]. Qui v (ef. LXX) sicut 1.10 uiuae om. AWLM 10 illic] ipse WLM edederitis W, edideritis B, manducaueritis A; cfr. test. III c. 25 carnem] panem B 11 fili AMl eius sanguinem v, eius sanguinem eius W 16 in regno] et A 17 exicnt A, ibunt WM2, exibunt M\'LBv (expellentur Cyprianus de domino orat. c. 9) 18 fletus M, fletus oculorum A, ploratio WLBv )

QVOD SOLO HOC IVDAEI ACCIPERE VENIAM POSSINT DELICTORVM SVORVM, SI SANGVINEM CHRISTI OCCISI BAPTISMO EIVS ABLVERINT ET IN ECCLESIAM TRANSEVNTES PRAECEPTIS EIVS OBTEMPERAVERINT.

Apud Esaiam prophetam Dominus dicit: Iam non relaxabo peccata uestra. cum extenderitis manus, auertam faciem a uobis: et si multiplicaueritis preces, non exaudiam uos. manus enim uestrae sanguine plenae sunt. lauamini, mundi estote, auferte nequitias ab animis uestris a conspectu oculorum meorum, cessate a nequitiis uestris. discite bonum facere, exquirite iudicium, conseruate eum qui iniuriam patitur, iudicate pupillo et iustificate uiduam. et uenite, disputemus, dicit Dominus. et si fuerint peccata uestra quasi phoeniceum, ut niuem dealbabo: et si fuerint quasi coccum, ut lanam candidam efficiam. et si uolueritis et audieritis me, bona terrae edetis: si autem nolueritis et non audieritis me, gladius uos comedet. os enim Domini locutum est ista. [*]( 5 Es. 1,14 sq. ) [*]( 2 sanguineB occidi A 3 abluerunt W1 ecclesiaB eius transeuntes WLBv 5 prophetam om. WLMBv dicit dns B relaxabo AL, glaxabo W, laxabo Mv, dimittam B 6 manus uestras AM faciem meam ABv 8 sanguinem AW, sanguinis L sunt om. L 9 nequitia B a] e B 13 quasi AV, ut WLMBv foenicium AL, fenicium WMB, russeum V ut] et W exalbaboi3f2w, exaltabo Ml et si.... eficiam om. L coccum AWMBV, coccinum v candidam efficiam A, dealbabo M, inalbabo WBv 15 me audieritis B, obaudieritis me hi 16 obaudieritis WBM gladios M1 uos ex suos M comedet Å, comedit B, consumet WLMv, cf. test. III52 loquutum WL 17 ipsa B ad quirinum liber prior explicit..... W (quae secuntflr legere nonpotui), ad quirinum liber primus explicit incipit eiusdem liber II M, caecilii cypiiani ad quirinum liber I erp incip cap lib. II B, incipit secundns A, incipit libellus II. ad quirinum L. )

LIBER SECVNDVS. CAPITVLA.

I. Christum primogenitum esse et ipsum esse sapientiam Dei, per quem omnia facta sunt.

II. Quod sapientia Dei Christus, et de sacramento concarnationis eius et passionis et calicis et altaris et apostolorum, qui missi praedicauerunt.

III. Quod Christus idem sit et sermo Dei.

IIII. Quod Christus idem manus et brachium Dei.

V. Quod idem angelus et Deus.

VI. Quod Deus Christus.

VII. Quod Christus Deus uenturus esset inluminator et saluator generis humani.

VIII. Quod cum a principio filius Dei fuisset, generari denuo haberet secundum carnem.

VIIII. Quod hoc futurum esset signum natiuitatis eius, ut de uirgine nasceretur homo et Deus, hominis et Dei filius.

X. Quod et homo et Deus Christus ex utroque genere concretus, ut mediator esse inter nos et patrem posset.

XI. Quod de semine Dauid secundum carnem nasci haberet.

XII. Quod in Bethleem nasceretur.

XIII. Quod humilis in primo adventu suo ueniret.

XIIII. Quod ipse sit iustus, quem Iudaei occisuri essent.

XV. Quod ipse dictus sit ouis et agnus, qui occidi haberet, et de sacramento passionis.

XVI. Quod idem et lapis dictus sit.

XVII. Quod deinde idem lapis mons fieret et inpleret totam terram. [*]( 4 sint L 5 sapientiam LMl christus est v incaraationis MBfJ 7 qui] quid A 8 et om. WM 9 idem sit v 10 et deus W s. 1. M. 2 11 et christus B 12 esse A 14 generari autem M 16 de] a A 18 et(ante homo) o*n. WMv christus] spiritus A concreatus A 19 esset M possit W 20 nasci ex asci Am. 2 haberet et M, sed et add. m. 2 21 bethlemA, bethlehem M nasceretur] nasci haberet W 22 in om. W perueniret M 23 est A iustus B, christus A WLM occisuri* A (r m. 2 et d eras.) 24 sit dictus ouis A, sit ouis dictus M, sit ouis Oxon. 25 passionis eius B 27 lapis A (is in ras. m. 2) )

XVIIL Quod in nouissimis temporibus idem mons manifestaretur, super quem gentes uenirent et in quem iusti quique ascenderent.

XVIIII. Quod ipse sit sponsus ecclesiam habens sponsam, de qua filii spiritaliter nascerentur. »

XX. Quod cruci illum fixuri essent Iudaei.

XXI. Quod in passione crucis et signo uirtus omnis sit et potestas.

XXII. Quod in hoc signo crucis salus sit omnibus, qui in frontibus notentur.

XXIII. Quod medio die in passione eius tenebrae futurae essent.

XXIIII. Quod a morte non uinceretur nec apud inferos remansurus esset.

XXV. Quod ab inferis tertia die resurgeret.

XXVI. Quod cum resurrexisset, acciperet a patre omnem potestatem, et potestas eius aeterna sit.

XXVII. Quod perueniri non possit ad Deum patrem nisi per filium eius Iesum Christum.

XXVIII. Quod ipse iudex uenturus sit.

XXVIIII. Quod ipse sit rex in aeternum regnaturus.

XXX. Quod ipse sit et iudex et rex. [*]( 2 quique om. v 4 et ecclesiam A 7 uirtutis WBX omnisit A et om. W qui...notentur om. B 10 notantur WM 11 tenebras Wl 12 ammorta A1 14 tertioLMBv resurrexit A 15 accipereB 17 XXVII. Quod 1.18 christum om. L 19 XXVIII] XXVII L 24 XXVmi] XXVIIIi 21 XXX] XXVIIII L etom. WM (ante iudex) et rex om. W eiplicinnt capitula . I . W, expl. cap. I. incip. Kber II de sacramento christi B )

CHRISTVM PRIMOGENITVM ESSE ET IPSUM ESSE SAPIENTIAM DEI, PER QVEM OMNIA FACTA SVNT.

Apud Salomonem in Prouerbiis: Dominus condidit me initium uiarum suarum.in opera sua, ante saeculum fundauit me: in principio antequam terram faceret et antequam abyssos constitueret, priusquam procederent fontes aquarum, antequam montes conlocarentur, ante omnes colles genuit me Dominus. fecit regiones et inhabitabilia et fines inhabitabiles sub caelo. cum pararet caelum, aderam illi, et cum secerneret suam sedem: cum super uentos ualidas faceret desuper nubes et cum confirmatos ponebat fontes sub caelo, quando fortia faciebat fundamenta terrae, eram penes illum disponens. ego eram, cui adgaudebat. cottidie autem iucundabar ante faciem eius in omni tempore, cum laetaretur orbe perfecto. Item apud eundem in Ecclesiastico: Ego ex ore Altissimi prodiui ante omnem creaturam. ego in caelis feci, ut oriretur lumen indeficiens, et nebula texi omnem terram. ego in altis habitaui et thronus meus in columna nubis. gyrum caeli circuiui et in profundum abyssi penetraui et. in fluctibus maris ambulaui et in omni terra steti et in omni populo et in omni gente primatum habui et omnia excellentium et humilium corda uirtute calcaui. spes omnis in me uitae et uirtutis. transite [*]( 3 Prou. 8,22 sq. 15 Sir. 24, 3-6. 19 (Vulg. 5-11. 25. 26). ) [*]( 1 et ipsum esse om. W 2 quem W s. I. m. 2 sunt] sint LM, sunt et quod idem sit sapientia et uirtus dei W 3 pronerbiis.4, paroemiis WM\', proemiis BM2, parhoemis L, paraboiisl/1 s. I. 4 initium) in initio v 5 abysos A, abissos W 6 et priusquam W montes ex monte W m. 2 7 conlocarerentur W omnes om. B 8 et (post regiones) om. B habitabilia V finei A pararet A sed alterum a in ras. 10 validos B cum] eam M 11 fontes ex montes M m. 2 12 eram ex iam W 13 iocundabar B 14 item om B apud] in W apud eundem om. A 15 prodiui L ui ex corr. primogenita ante Balussius 16 oreretur WLM1 nebulam A, nubila Oxon. 17 inhabitauiTF nubesM\' 18 circuibi A, circumiui M profundo A; ἐν βάϑει.. πεϱιεπάτησα LXX penetraui et] penae tradet A 19 mari W1 et (post steti) om. AL 20 gentS M, genere A et in Min expunxit M1 omnia A, omnium WLlMBv, omne L\'l 21 propria uirtute v spes omnis in me AWLM, in mc uia B, in me omnis spes v )

ad me, omnes qui concupiscitis me. Item in psalmo LXXXVIII: Et ego primogenitum ponam illum et excelsum prae regibus terrae. in aeternum seruabo illi misericordiam meam et testamentum meum fidele illi et ponam in saeculum saeculi semen eius et thronum eius sicut dies caeli. si dereliquerint filii eius legem meam et in iudiciis meis non ambulauerint, si iustificationes meas profanauerint et mandata mea non custodierint, uisitabo in uirga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum: misericordiam autem meam non auertam ab eis. Item secundum Iohannem Dominus dicit: Haec autem est uita aeterna, ut cognoscant te solum uerum Deum et quem misisti Iesum Christum. ego te clarificaui in terra, opus perfeci quod dedisti mihi, ut faciam. et nunc tu clarifica me apud te ipsum claritate quam habui apud te, priusquam mundus fieret. Item Paulus apostolus ad Colossenses: Qui est imago Dei invisibilis et primogenitus totius creaturae. Item illic: Primogenitus a mortuis, ut fieret in omnibus ipse primatum tenens. Item in Apocalypsi: Ego Α et Ω, initium et finis. ego sitienti dabo de fonte aquae uiuae gratis. Quod idem sit et sapientia et uirtus Dei. Paulus apostolus ad Corinthios prima: [*]( 2 Ps. 88, 28 sq. 10 Io. 17,3 sq. 15 CoL 1,15 et 18 18 Apoc. 21, 6 20 I Cor. 1,22 sq. ) [*]( 1 omnes ad me L 2 et om. B eum WLMBv et excelsum A, altissimum WLMB v 3 prae regibus A, apud reges WLMBv et in A 4 et eras. in M illi om. B, ipsi A saecula saeculorum A 5 et caeli orn. LMBv thronum A, sedem W 6 in L s. l. m. 2 si] et B iustificationes] iuatitias W, iustisi.* M 7 mandata A, praecepta WLMBv custodierint A, obseruauerint WLMBv 8 ini- quitates A, facinora WLMBv peccata A et 8. l. m. 2 W, delicta LMBv; , cf. test. II 57 9 auertam A, dispergam WLMBv item om. W seeundumA, cata WLMB, in euangelio cata v 10 iohaxmen M est autem B 11 et uerum WLM, τὸν μόνον ἀχηϑινόν Graec. dum W missisti A 12 in terra] super terram B opus perfeci] opere consummato B 13 clariflca me tu pater apud temetipsum B claritatem Ml, s. I. rra. 2 A 14 apud te om. B fieret] esset B 15 apostolus mn. WLMBo qui 8 ex qu6 W m. 2 17 in alterum om. L 18 ego sum v dabo de fontd W, de fonte dabo M 19 uinae A, uitaeWLMBv, cf. test. 116 II 10 et (post sit) om. W sapientiae (et om.) A 20 apostolus orn. WLMBv corithyos W )

Quoniam Iudaei signa desiderant et Graeci prudentiam quaerunt, nos autem praedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem uocatis, Iudaeis et Graecis, Christum Dei uirtutem et Dei sapientiam.

QVOD SAPIENTIA DEI CHRISTVS, ET DE SACRAMENTO CONCARNATIONIS EIVS ET PASSIONIS ET CALICIS ET ALTARIS ET APOSTOLORVM, QVI MISSI PRAEDICAVERUNT.

Apud Salomonem in Prouerbiis: Sapientia aedificauit sibi domum et subdidit columnas septem. mactauit suam hostiam, miscuit in cratere uinum suum et parauit suam mensam et misit seruos suos conuocans cum excelsa praedicatione ad craterem, dicens: qui est insipiens, declinet ad me. et egentibus sensu dixit: uenite, edite de meis panibus et bibite uinum quod miscui uobis. derelinquite stultitiam et quaerite prudentiam et corrigite scientia intellegentiam.

QVOD CHRISTVS IDEM SIT SERMO DEI.

In psalmo XLIIII: Eructauit cor meum uerbum bonum, dico. ego opera mea regi. Item in psalmo XXXII: Verbo Domini caeli firmati sunt et spiritu oris eius omnis uirtus eorum. Item apud Esaiam prophetam: Verbum consummans et breuians in iustitia: quoniam sermonem breuiatum faciet Deus in toto [*]( 8 Prou. 9, 1 sq. 17 Ps. 44. 2. 18 Ps. 32, 6. 20 Es. 10, 23. ) [*]( 1 desiderant] petunt WB prudentiam ALBMz, sapientiam WM\' 3 ipsis ex ipsi A uocatis ex uocitis L 5 dei christus sit M, sed dei et sit add. m. 2 incarnationes M, incarnationis v 8 apud salomonem om. A prouerbiis A, paroemiis WLMB 9 subdit Ml suas hostias Mv 10 cratera v, gratere. M (m eras.) parabit A suas om. B 11 suos seruos MB excelsa] excisa W graterem L1 12 quis LM 13 et edite WB, aedit-e M 14 corrigite ALMXB, corripite W, perci- pite M2 15 scientia L, scientiam A WMv, inscientiaxn B intellegentiam AL, et intellegentiam B, et in inteWentiam W, et intellectum M, in intellectu v; ϰατοϱϑώσατε tr yrwaet avveaiv LXX 16 quod christus idem sit bis exhibet A et sermo L 17 XLIIII ex XLVIH B eructuauit A uerbum] sermonem Lv; cf. l. 16 18 XXXII] XXXI B, tricessimo primo L uerbo] sermone LMBv domini A et s. I. m. 2 W, dei LMBv 19 firmati AW, solidati LMBv oris om. LB uirtus eorum W s. l. m. 2 20 prophetam om. WLMBv consumans AW 21 iustitiam WMB )

orbe terrae. Item in psalmo CVI: Misit uerbum suum et curauit eos. Item in euangelio secundum Iohannem: In principio erat uerbum et uerbum erat apud Deum et Deus erat uerbum. hoc erat in principio apud Deum. omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil quod factum est. in eo uita est et uita erat lux hominum: et lux lucet in tenebris et tenebrae eam non conprehenderunt. Item in Apocalypsi: Et uidi caelum apertum, et ecce equus albus, et qui sedebat super eum uocabatur fidelis et uerus, aequum iustumque iudicat et proeliatur, et erat coopertus uestem sparsam sanguineam: et dicitur nomen eius sermo Dei.

QVOD CHRISTVS IDEM MANVS ET BRACHIVM DEI.

Apud Esaiam: Numquid non ualet manus Domini, ut saluos faciat, aut grauabit aurem, ut non exaudiat? sed peccata uestra inter uos et Deum separant, et propter peccata uestra auertit faciem a uobis, ne misereatur. manus enim uestrae inquinatae sunt sanguine et digiti uestri in peccatis. labia autem uestra locuta sunt facinus et lingua uestra iniustitiam meditatur. nemo loquitur uera neque est iudicium uerum. fidunt in uanis et [*]( 1 Pa. 106, 20. 2 Io. 1, 1 sq. 7 Apoc. 19, 11 et 19. 13 Bs. 59,1 sq. ) [*]( 1 CVI] CV AB, CDCCV M uerbum] sermonem LMBv curauitj sanabit A 2 eos] illos LMBv secundum] cata WLMB 3 erat] fuit LB uerbum] sermo LB utroque loco erat] fuit L 4 ucrbum] sermo LB hoc] hic Lv erat] fuit B 5 eo A, illo WLMB est ALMBV, erat W 6 erat] fuit LB et lumen (pro lux) in tenebris lucet A 7 eam A, illam TVB, illum LM apocalipsin M et mn. W 8 aequus M qui Ws. l. m. 2 9 iustum quae AW iudicat A, iudicans WLMB proeliatur L, praeliatur AMB, praeliabatur JVv, praeliaturus r 10 et erat] eratque v ueste WB consparsam M, con- Bparsa B, adspersa W sangnineam A, sanguinem M, sanguine WLBv, πεϱβεβλημένς εμάτιον βεβαμμένον αί̀ματι Graee. Jcf. test. II 30) 11 sermo] uerbum Cypr. eiusdem libri cap. 30 12 sit manus B, manUB M (6 eras.) bracchium A dei sit v; cf. p. 60 1. 9 13 domini WM (et Cypr. test. III47), dei ALBv 14 grauauit LMv, ἐβάϱυνε LXX peccata] delicta B 16 faciem suam WLBv; cf. Cypr. 1. c. inquinatae] plenae AM; cf. Cypr. l. c. 17 sanguinem plenae sunt A 18 iniustitia B 19 confidunt ex fidunt M m. 2 ) [*]( m. ) [*]( 5 )

locuntur inania, qui parturiunt dolorem et pariunt facinus. Item illic: Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Dei cui reuelatum est? Item illic: Sic dicit Dominus: caelum mihi thronus et terra subpedaneum pedum meorum. quam domum aedificabitis mihi aut quis locus ad requiem meam ? omnia enim ista fecit manus mea. Item illic: Domine Deus, excelsum est brachium tuum, et nescierunt: cum autem cognouerint, confundentur. Item illic: Reuelabit Deus brachium suum illud sanctum in conspectu omnium gentium. et uidebunt omnes gentes ipsa suprema terrae salutem a Deo. Item illic: Ecce feci te sicut rotas uehiculi triturantis nouas in serram tornatas: et triturabis montes et extenuabis colles et ut puluerem pones et uentilabis, et uentus occupabit illos et procella disparget. tu autem iucundaberis in sanctis Israel, et exultabunt inopes et egeni. quaerent autem aquam, et non erit. lingua enim illorum a siti siccabit. ego Dominus Deus, ego exaudiam Deus Israel et non derelinquam eos, sed aperiam inter montes flumina et in mediis campis fontes, [*]( 2 Es. 53,1. 3 Es. 66,1 sq. 6 Es. 26,11. 8 Es. 52,10. 10 Es. 41, 15 sq. ) [*]( 1 inania] nantf B dolore M facinoa L 2 illic] apud eundem WLMB; item l. 3, 6 et 8 credit M\' dei] dnl W 4 tronum est ct A subpedaneomj scabellum M quam mihi sedem aedificabitis WLMBv 5 meam A, mihi WLMBv omnia M in ras. m. 2 6 ista enim M item illic 1.7 confundcntur om. M excelsum A, altum WLBv 7 et om. B nescierunt Å, nesciebant W, non sciebant Lr, non sciebam eum B cum] qui B cognouerint autem WL confundantur B 8 reuelauit Mv, ἀποϰαλύψει LXX deus] dominus v bracchium AM illum WLMBv 9 et om. v ipsa M 8.1. m. 2 10 supprema WM, supprima A salutem] salutare WMl, salutarem LM1 a deo] dei M illic] apud eundem WM item illic...p. 67 l. 5 ostendit om. LBVr, add. primvs Morellius ecce] et te A feci om. W te om. AW 11 triturantes Ml in serram tornatas scripsi, om. A, in ae fornatas W, inseres firmatas M, in serram (serras Oxon.) formatas coni. Pamelius, in se retornatas v, πϱιστηϱοειδεῑς LXX 12 et (ante extenuabis) om. M sicut WM puluerem A, lanuginem WLM\'tJ, languinem M1 ponis AW 13 illos ex illo W m. 2 dispargit M, om. A 14 sancto AM; lv roie ayioig LXX 15 autem A, enim Wv, om. M eorum W a om. A sitim W siccabit] aruit M in ras. m. 2 17 et in...p. 671.1 aquosa W 8. 1., sed eadem manu )

faciam deserta in nemora aquosa et sitientem terram in aquaeductus. ponam in inaquosam terram cedrum et buxum et myrtum et cyparissum et ulmum et populum, ut uideant et cognoscant et sciant et credant simul, quia manus Domini fecit ista et sanctus Israel ostendit.