Epistulae

Cyprian Saint, Bishop of Carthage

Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars II (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.2). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1871.

COHNELIVS CYPRIANO FRATBI S.

Quantam sollicitudinem et anxietatem sustinuimus de his confessoribus qui dolo et malitia hominis callidi et ueteratoris fuerant circumuenti et paene decepti et ab ecclesia alienati, tanta [*]( 1 nt] nt et iop 2 et] ut P μ 1, 8. 1. Z 3 chaldoni LP, ealdonii ιορv fortnnati] forti L 4 origo] ratio μ etnttio corr. M et traditio L m. 2 5 ab omnibiu Zιμορv nosoerentor p quoque om. Zμ collegae nostri p, 6 ministremos u catholica Pp 7 concorditer o2ιρ, pacem concordiae p, pacem concordi Zv nnanimitatem ιορμ1, unitate L perficiat Ριορ, proficiet u 8 protectio] dignatio Zμv dno Z 9 et constituere om.p dignantur L noloptate L 10 teneatur Z gnbernantes v, gnbernans gubemantes Zμ ac] et p 11 et exp. p 12 ad lapsorum] lapsorum Za lenitatem om. Z opto ... nalere om. L 13 nalere amen Z. — Explicit ∗III∗ L, Erplicit ad Cornelium ∗III∗ Po, Ad Cornelium ∗VIII∗ explicit Z, Explicit t, om. pp. — ) [*](Epist. XLVIIII. — Incipit reBcripta Corneli ad Ciprianum de sci. maticia (epistola prima Cypriani add. C) CT, Incipit ad eundem (Ad Coinelium epistola p) nona Ru. - 15 Cyprianns Cornelio C1Rμ salutem om. RT 16 ancxietatem C iis v 17 doto et μ s. l. m. 2 homini T caldidi T\' 18 faernnt Tl docepti) accepti T tantam laetitiam CR )

609
laetitia adfecti sumus et Deo omnipotenti et Christo Domino nostro gratias agimus, cum cognito suo errore et intellecta hominis maligni. uelut serpentis astutia uenenata ad ecclesiam unde exierant, sicuti ipsi ex suo corde profitentur, simplici uoluntate uenerunt. et primo quidem fratres nostri probatae fidei amantes pacem unitatem optantes tumorem illorum horum mollitiam nuntiabant, fides tamen non idonea, ut facile nobis credere daretur illos repente esse mutatos. postea uero Vrbanus et Sidonius confessores ad compresbyteros nostros uenerunt adfirmantes Maximum confessorem et presbyterum ** secum pariter cupere in ecclesiam redire. sed quoniam multa praecesserant ab eis designata, quae tu quoque a coepiscopis nostris et ex litteris meis cognouisti, ut non temere eis fides haberetur, ex ipsorum ore et confessione ista quae per legationem mandauerant placuit audiri. qui cum uenissent et a presbyteris quae gesserant exigerentur, nouissime quod per omnes ecclesias litterae calumniis et maledictis plenae eorum nomine frequentes missae fuissent et paene omnes ecclesias perturbassent, circumuentos se esse [*]( 1 adfecti] adepti CR et μ s. I. m. 2 dno μ 2 egimus Bv cum] cum eos CBTfi2, cum eo μ1, cum ii v; fort. cum ad nos et om. CR intellegant μ, intellegamus C, intela T 3 uelut] uel T serpentis] hominis μ astuti astutia T; fugientes add. C m. 2 de ecclesia sup. ad ecclesiam p m.2 4 sicut Bfi ex] in T 5 uenerunt BT, uenisse Cu probate CTu fidemi R 6 amante B timorem C illorum CRVμ, illum T Ox. horum om. Oxon. 7 mollitiam C1RTVμ, mollitiem C1, mollitum iam Oxon. adnuntiabant Τμ fide Vv non] aut V (corruptum ex haut) 8 dabatur V repente Vμ, repentes T, pentes C1, penitus C2v, rumpente B mutatos om. p1 uero] uero quam CRv nrbanos T 9 presbyteros CBfi 10 confessores 01 compresbyterum μ secum] secundum CB; presbyterum Secundum secum fort. 11 in ecclesiam cupere p sed om. in ras. T praecesserat RT, processqrunt V 12 eis ex cis T designata] disseminata V que B sed ue in ras., q. C quoque ex quaeque p m. 2 a C 8. I. m. 2 coepo nro C ex om. C 13 cognouistis T his μ ipsius CRΤμ1 14 ista quae] itaque B legatione R mandaueram CBTft1 15 exigerentur] eis ingrederentur T; fort. eia ingererentur 16 calomniis C, calumnias T et om. T 17 frequenter Cv 18 se om. B adfirmauerunt CBv ) [*]( III. ) [*]( 39 )
610
adfirmarunt neque quae in istis litteris inessent scisse, tantummodo subscripsisse, calliditate eius circumductos se commisisse quoque schismati et haeresis auctores fuisse ut paterentur ci manum quasi in episcopatum inponi qui cum haec et cetera eis fuissent exprobrata, ut abolerentur et de memoria tollerentur deprecati sunt.

Omni acta ad me perlato placuit contrahi presbyterium. adfnerant etiam episcopi quinque, qui et eo die praesentes fuerunt, ut firmato consilio quid circa personam eorum obseruari deberet consensu omnium statueretur. et ut motum omnium et consilium singulorum dinosceres, etiam sententias nostras placuit in noti. tiam nestram perferri, quas et subiectas leges. his ita gestis in presbyterium uenerunt Maximus, Vrbanus, Sidonius et plerique fratres qui eis se adiunxerant, summis precibus desiderantes ut ea quae ante fuerant gesta in obliuionem cederent nullaque eorum mentio haberetur, proinde atque si nihil esset uel commissum uel dictum, inuicem omnibus remissis, cor mundum et purum iam Deo exhiberent, sequentes euangelicam uocem beatos esse [*]( 1 neque quae scripsi, neque CRTVμ, nec quid v . litteris om. V messent T, quid inesset Cμ2, quia inesset R, inesset Fr, inesse p* scisse CT, se Bcisse μv, Qtramne scisse V, seisse an B tantmnmodo] noB tamen μ. 2 subscripsisse calibitate eius T, om. CBVpv circmaducti R, circumditos μ1 se commisisse CRfi, se V, commississe T 3 quodque V, q; p schismati scripsi, schismatis RTVμ, schismatica Cv et] aut T haeresis CRTVfi, haereticia v fuisse se RV paterentur ex paretur μ m. 2 ei R sed i in ras., et C 4 manum TVfi, manus CRv in om. C haec et T, et CRVfi cetenł eis T, ceteris CRμ -ceteris haereticis V 5 exprobrata] exprobarentnr C1μ, exprobrarentur C*, exproraretur R, ut ne exprobrarentur V ut] aut Rμ abolentur T 7 omni igitur 17 perlata T, perlateo C presbyterum p adfuerunt CRfi 8 qui et om. p. eo die T, hodie CRμv fuerunt om. fi; etiam episcopi add. R 9 ut corr. in et C debere consensum T 10 statuerunt JB, statuunt C et ut] ut CR 11 notitiis C1 12 uestris Cl, nri Rμ1 urm u2 et snbiectas] cx snbieotis T legimus μ1 ita] itaque Vp. 13 presbyterum u sydonius T, sidonius et macharius Pamelius et om. T 14 eis sc C2μ, eise C\'R, seis se T, se eis v adinncxerunt Cμ 15 obliuione. T cederent] caderent v nullaque] nulla T 16 habetur Cl 17 cor] com T 18 iam deo exhiberent om. CRμ sequenter T, sequentes secundum ft uocem] dicentem add. v )

611
puros corde, quoniam ipsi Deum uidebunt. quod erat consequens, omnis hic actus populo fuerat insinuandus, ut et ipsos uiderent in ecclesia constitutos quos errantes et palabundos tam diu uiderant et dolebant. quorum uoluntate cognita magnus fraternitatis concursus factus. una uox erat omnium gratias Deo agentium gaudium pectoris lacrimis exprimentes, conplectentes eos quasi hoc die poena carceris fuissent liberati. et ut ipsorum propria uerba designem, \'nos\', inquiunt \'Cornelium episcopum sanctissimae catholicae ecclesiae electum a Deo omnipotente et Christo Domino nostro scimus. nos errorem nostrum confitemur. inposturam passi sumus. circumuenti sumus perfidia et loquacitate captiosa. nam tametsi uidebamur quasi quandam communicationem cum schismatico et haeretico homine habuisse, cor tamen nostrum semper in ecclesia fuit. nec enim ignoramus unum Deum esse et unum Christum esse Dominum quem confessi sumus, unum sanctum spiritum, unum episcopum in catholica esse debere/ ista eorum professione quis non moueretur, ut quod apud [*]( ^1 quod iam CR ipsi d. uidebunt] sperent dum CR, ipsi sperent in dm μ sed in dm B. l.m. 2 2 omnis hic actus ex si omnis huc ac μ. m. 2 populis ex populus C erat T 3 ecclesiam C\' tam diu] iam CRμ 4 fraternitate his T 5 factus est C2v una ex ona C iw. 2 uox post erat C 8. I. m. 2 6 pectoris] peccatores T lacrimas μ1 7 hac die T, hodie pv 8 designemus C inquiunt om. p\' 9 electum ex erectum C a μ 8. z. m. 2 omnipotenti fi, om. B et ch. domino om. II 10 nostro iesu christo T nos imposturam μ inposturam p. sumus om. 01 11 perfidia et] perfidiae Cv factiosa C, faptiosa R, capti nos an a 12 nam tametsi scripsi, nam si T, nam amet p, nam amentes CR, nam etsi v uidebantur C, uideamur (t1; quasi uidebamur T quadam R, quondam C, quaedam μ cum om. T 13 et haeretico om. CR, et heresiaco T; cf. pag. 612,14 hominom T cor tamen T, sincera tamen mens Rv (sed R sinoera in ras.), sincertamen mens C (aincer exp. et super tamen scr. sed. m.2), tamen sincera mens ft nostra CRμv 14 enim om. CR dum C deum esse et unum] dominum omnipotentem unum quoque V et om. T et unum ... confessi sumus add. p m. 2 in marg. 16 spiritum sanctum μv, christum T, spm scm esse dum C episcopam w 8-l. m. 2 catholica ecclesia μ2v, ecclesia catholica C deberet T, debere praepositum V 17 ista] quis ista v quis non CzT, non C1Rμv moueremur C1Rμ quod] cum μ apud C s. I. m. 2 ) [*](39* )
612
potestatem saeculi erant confessi m ecclesia constituti conprobarent? quapropter Maximum presbyterum locum suum agnoscere iussimus. ceteris cum ingenti populi suffragio omnia ante gesta remisimus Deo omnipotenti, in cuius potestate sunt omnia reseruata.

[*]( 3 ) Haec igitur, frater carissime, eadem hora eodem momento ad te per scripta transmisimus et Niceforum acoluthum descendere ad nauigandum festinantem de statione ad uos statim dimisi, ut nulla procrastinatione habita uelut praesens in isto clero et in isto populi coetu nobiscum pariter Deo omnipotenti et Christo Domino nostro gratias ageres. credimus fore, quin immo pro certo iam confidimus ceteros quoque qui in errore hoc sunt constituti in ecclesiam breui reuersuros, cum auctores suos uiderint nobiscum agere. has litteras puto te debere, frater carissime, et ad ceteras ecclesias mittere, ut omnes sciant schismatici huius et haeretici dolum et praeuaricationem de die euacuari. bene uale, frater carissime. [*]( 1 saeculi] cui B 2 locum suum ex.loquutus sum C adnoscere T 3 ceteris T, ceteros CRfiv cum p s. I. m. 2 suffragio] recepimus add. Cμv, recipimus add. R ante gesta T, autem CRfiv 4 sernata μ. 5 frater om. Τμ carissime om. C hora ex hoc p. m. 2 6 per om. V, pre R scriptor T tranamissimus Cfi1 nicephorum v acoluthum V, acolitum CRμ, ad litus ex alitum T 7 festinantem de statione] destinatione RTVC sed in C exp., destinantem p, festinantem Erasmus; cf. epist. 44 c. 2 ad uos exp. C dimisimus V, misi p, iussimus ex dimissi C 8 procrastinatione ex mora festinatione μ m. 2 habitam Tt et om. p 9 coetum R, conuentu ex coneeut C m. 2 nobiscum pariter om. CRuv 10 credimus autem CRμv forte μ 11 iam pro certo CR hoc errore CRv 12 ecclesia R 13 agere] agere ut deuotos V has ex as C carissime om. C ceteras] ueras T; fort. uestras 14 huius] add. R: et heretici huius haeretici] heresiacis T 15 praeuaricatione R de die CT, die R, de die mia ft, frequenter per dies V, de die in diem v bene u. f. carissime om. C, opto te frater carissime bene ualere et nostri meminisse R, opto te bene ualere frater carissime μ. — Ad Cornelium ∗VIII∗ explicit, Rescripta Comelii ad . Cyprianum de scismaticis explicit T, om. Cμ. — )

613
JCORNELIVS CVPRIANO FRATRI S.

Ne quid minus ad poenam futuram huius scelerati hominis deesset, prostratus uirtutibus Dei, cum Maximus et Longinus et Machaeus inde fuissent expulsi, denuo resurrexit, et sicut prioribus litteris tibi quas per Augendum confessorem misi significaui, putem Nicostratum et Nouatum et Euaristum et Primum et Dionysium illo iam peruenisse. inuigiletur ergo ut omnibus coepiscopis nostris et fratribus innotescat: Nicostratum multorum criminum reum et non solum patronae suae carnali cuius rationes gessit fraudes et rapinas fecisse, uerum etiam, quod est illi ad perpetuam poenam reseruatum, ecclesiae deposita non modica abstulisse, Euaristum uero cum auctore schismatis fuisse et successorem plebi cui antea praefuerat Zetum in locum eius episcopum esse constitutum. Nouatus uero ea hic designauit malitia et [*]( Epist. L. — Incipit ad eundem ∗VIIII∗ R, Incipit ∗VII∗ ad eundem Z, Incipit ad eundem io, Ad eundem aepistola X\' fi, Incipit alia eiusdem (Cornelii ad Cyrianum T) de nomine Maximi Longini et (om. C) Macbei (maccei C) et Nicostrati et Euaristi (Euaristum T) CT sed in C m. rec. add. - 2 Cyprianus Cornelio ClRZp 3 minus om. p, minus mali quod T 4 prostratos C do ex di T 5 macchens RZio inde] de Z sicuti Rμ 6 agendum C10 misi μ. s. I. m. 2 significaui CTfi sed ui corr. C, signiflcauerit RZ, significaueram io 7 puto CRv, putans V, om. Zio nicostratum] enim constratum Z nouatum] nouacianum Z uaristum u 8 Dyonysium R, ronisum Z, zoticum T inuigilatur T ergo] rogo Z 9 nostris post fratribus o 8. I. m. 2 innotescant C inconstratum Z 10 et om. p. patronae] patione Z carnales rationes Z 11 fraude R quod est] quidem C 12 depositae T 13 abtulisse R euaristi T sed i in ras. uero] ecclesiae uero R cum auctorem CT, auctorem ιομ2v fuisset (et om.) T successorem CRTZVιομ, succensorem Oxon. sed succussorem coni. Oxon. 14 plebi] ei in plebe V, pleni T ante RYp. praefuerat] fuerat C zetum om. io, getum u, gestum Z, zenum ex zelum C 15 nouatus uero ea T, maiora uero et grauiora CRZiouv; cf. pag. 618,18: (Nouatus) illic* maiora et grauiora commisit hic] his )

614
inexplebili auaritia sua qualia illic apud nos semper exercuit: ut scias quales duces et protectores iste schismaticus et haereticus lateri suo semper iunctos habeat. bene uale, frater carissime.

CVPRIANVS CORNELIO FRATRI S.

Et egisse nos et agere, frater carissime, maximas gratias sine cessatione profitemur Deo patri omnipotenti et Christo eius Domino et Deo nostro salutari, quod sic ecclesia diuinitus protegatur ut unitas eius et sanctitas non iugiter nec in totum perfidiae et haereticae prauitatis obstinatione uitietur. legimus enim litteras uestras et uoti communis amplissimum gaudium exultanter excepimus Maximum presbyterum et Vrbanum confessores cum Sidonio et Macario ad ecclesiam catholicam regressos esse, id est errore deposito et schismatico immo haeretico furore deserto unitatis ac ueritatis domicilium fideli sanitate repetisse, ut [*]( -1 inexplebilis R, inexplicabili o, explebili Z auaricia T, prauitate CRZiouv; cf. pag. 617,20 sna om. p, qualia T, quaaa quae CBZiofiv illuc C apud] ante Z cos] snos C2iou2v, nos Z ut acias] suosZ 2 protectorem C iste T, ut CBVZ, om. io, com ft scismaticis et hereticis p, schismaticos et haereticos C1 3 semper om. T iunctos Cl, uinctos Zio bene u. f. carissime TV, om. Co, opto te frater carissime (uos fratres p) semper bene ualere (et nostri meminisse add. B) Riuv, bene ualere semper frater carissime amem Z. — Explicit \'VIII\' C, Explicit io, Ad Corneliom VIIII- explicit R, Ad Cornelium explicit \'VII\' Z, Alia Cornelii ad Cyprianum de nomine Haximi Longini et Maehei et Nicostrati et Eoaristi explicit T, om. μ. - ) [*](Epist LI. — Incipit ad Cornelium de confessoribus redenntibus (redeunt L) in ecclesiam (ecclesia L) LN, Incipit ad eundem de Maximo et Vrbano Sidonio et Machario ad ecclesiam depoeite errore regressis epistula VI. B, Incipit VIII- (octauus T) QT, Incipit M. — 6 et egisse] egisse Q 8 nostri L salutari] saluatori NVv sic] si Q protegitur B 9 iugitur corr. in disiungatur T, diiungatur B perfiae L 10 praaitate Q obBtinationis B uitietur N, citetur LQ, nidetur B, uioletur T 11 communi N exultantc BN 12 accepimus B 18 machario BQTv 14 errare Q 16 ac ueritatis om. B demicilio Q-)

615
unde ad gloriam processerant illuc gloriosi redirent, ne qui Christum confessi essent Christi postmodum castra desererent, nec temptarentur caritatis adque unitatis fide qui uicti robore et uirtute non fuerant. ecce incolumis et inmaculata laudis integritas, ecce incorrupta et solida confitentium dignitas, a desertoribus et profugis recessisse, proditores fidei et ecclesiae catholicae inpugnatores reliquisse, merito illos reuertentes summo ut scribitis gaudio et clerus et plebs, fraternitas omnis excepit, quoniam in confessoribus gloriam suam conseruantibus et ad unitatem reuertentibus nemo non socium se et participem eorum gloriae conputat.

Huius diei laetitiam de nostris possumus sensibus aestimare.

nam cum istic ad litteras uestras quas de eorum confessione misistis laetatus sit omnis fratrum numerus et summa alacritate hunc nuntium communis gratulationis exceperit, quid illic ubi res ipsa et praesens laetitia sub oculis omnium gerebatur? cum enim Dominus in euangelio suo dicat esse summum gaudium in caelo super peccatore paenitentiam agente, quanto maius est gaudium et in terris pariter et in caelo super confessoribus ad ecclesiam Dei cum gloria sua et cum laude redeuntibus et redeundi uiam ceteris exempli sui fide et probatione facientibus? hic enim quosdam fratres nostros error induxerat quod sibi communicationem confessorum sequi uiderentur. suo errore sublato lux omnium pectoribus infusa est et ecclesia catholica una esse nec scindi nec diuidi posse monstrata est. nec quisquam iam [*]( 1 processerunt B illie B, illinc N 3 temptarent Mv (temptarsntur Q), temptaretur BT; in eis add. T in marg. capitatis B adqae unitatis om. BN fidem Q, fides Tv uicto Ql (uieti Q2M) 4inmaculatae B 6 alterum et om. LN 7 seriptis B 8 et clewxa oir. B ut fraternitas Tv, fraternitatis BLl 9 unitatem] ntua- tiante B 10 ** non Q, et non MT se om. B 12 diei] rei v 13 de eorum] deorum L conleesionem Q 14 fratris N 15 hunc] hoc T nunctium L gratulationis om. M (exh. Q) 17 dicit T I18 supra B, super uno V peccatorem BT paenitentia L agentem BT uagis M (maias Q) 19 supra B 20 gloriam suam Q et sedeuadi Q, redeundi B 21 exemplum BQT fidem Q 23 uideretur L 24 peceatorilnu BQ 25 nec ex haee MQT (ante sciDdi), om. B quicquam B iam om. T, tam B )

616
facile poterit schismatici furentis uerbis loquacibus decipi, quando probatum sit bonos et gloriosos Christi milites non potuisse diu aliena fallacia et perfidia extra ecclesiam detineri. opto te, frater carissime, semper bene ualere.

CVPRIANVS CORNELIO FRATRI S.

Et cum diligentia et cum dilectione fecisti, frater carissime, festinato ad nos mittendo Niceforum acoluthum, qui nobis et de confessoribus regressis gloriosam laetitiam nuntiaret et aduersus Nouatiani et Nouati nonas et perniciosas ad inpugnandam Christi ecclesiam machinas plenissime instrueret. nam cum pridie istic uenisset haereticae prauitatis nocens factio ipsa iam perdita et alios qui sibi consenserint perditura, postero die Niceforus cum uestris litteris superuenit, quibus et didicimus et docere adque instruere ceteros coepimus Euaristum de episcopo iam nec laicum remansisse, cathedrae et plebis extorrem et de ecclesia Christi exulem per alias longe prouincias oberrare et ipsum ueritatis ac fidei naufragum factum circa quosdam sui similes paria [*]( 1 uerbis] uersia N 2 christus B milites om. B diu] de B 3 detinere B opto ■.. ualere om. BLMNI (exh. Q). — Ad Cornelium explicat L, Ad Cornelium epistula •VIII. (epistulae numero •VIII. T) explicit QT, Ad Cornelium de presbyteris ad ecclesiam regressis epistola \'VI. explicit B, om. N. — ) [*](Epist. LII. -Incipit ad Cornelium de Nouato LP, [inc] ad eundem [de] nouato F, Incipit ad eundem quarta B, Incipit (Explicit M) eiusdem quarta MQ. — 7 alterum cum om. F 8 nicephorum Rv acolytum PQ (acolythum M) 10 a nonae M, anonouas B sed no s. I. expugnandam Y 11 instruere LP , pridiae F, predie B istis B 12 uenisset PB, uenissem F, uenisse LQ; fort. uenissent paruitatis R1 fatio , R1facito Q 13 consenserit F perdituram FQ niciforus P, nicoforis L, nicephorus Bv 14 quibus] qui sibi L dicimus P 15 ceteras L euaristum] seruare istum F episcopum F, episcopi L 16 eztorren B, extorrent L et de om. Y, de B 17 exerrare BV 18 fide L naufragium BQ suis P )

617
naufragia concitare, Nicostratum quoque diaconio sanctae administrationis amisso, ecclesiasticis pecuniis sacrilega fraude subtractis et uiduarum ac pupillorum depositis denegatis non tam in Africam uenire uoluisse quam conscientia rapinarum et criminum nefandorum illinc ab urbe fugisse. et nunc ecclesiae desertor ac profugus, quasi mutasse sit hominem mutare regionem, confessorem se ultra iactat et praedicat, cum Christi confessor nec dici nec esse iam possit qui ecclesiam Christi negauit. nam cum Paulus apostolus dicat: propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et erunt duo in carne una. sacramentum istud magnum est, ego autem dico in Christum et ecclesiam, cum hoc, inquam, beatus apostolus dicat et Christi pariter adque ecclesiae unitatem indiuiduis nexibus cohaerentem sancta sua uoce testetur, quomodo potest esse cum Christo qui cum sponsa Christi adque in eius ecclesia non est? aut quomodo adsumit sibi regendae aut gubernandae ecclesiae curam qui spoliauit et fraudauit ecclesiam Christi?

Nam de Nouato nihil inde ad nos fuerat nuntiandum, cum magis per nos uobis debeat Nouatus ostendi rerum nouarum semper cupidus, auaritiae inexplebilis rapacitate furibundus, adrogantia et stupore superbi tumoris inflatus, semper istic episcopis male cognitus, quasi haereticus semper et perfidus omnium sacerdotum uoce damnatus, curiosus semper ut prodat, ad hoc [*]( 9 Eph. 5, 31. 32. ) [*]( 1 cogitare F, cogitare P quoque F, uero LPQRv 2 admisso FQ, admissum P, admissae L et ecclesiasticis R substractis L 3 et om. LB tam in] tamen FL, tamen in Q 4 conscientiam Q 5 illinc FQB, illic LMPv 6 mitasse L mutare regione P, nutarem religionem L 7 christus L 9 relinquat P 10 matrem] et adhaerebit uxori suae add. Baluzius ex 4 codd. una carne B, unam carnem LPQv • 11 istud] hoc F 12 christo FPR et] et in PBQv ecclesia B hoc om. F beatus om. L 13 christum LPQ inuiduis ex inuidis Q (indiuiduis M) 14 coherentem FPQ sanctam L testatur P 15 sponsam Q eius om. B 16 sibi assumit B 17 spoliabit F fraudabit F christi otn. B 18 inde] de B nuntiatum F 19 per] a F nouorum F 20 semper om. B cnpidos L inexplebili PQ 21 istinc F 22 cognitis Bl hereticos Q )

618
adulator ut fallat, numquam fidelis ut diligat, fax et ignis ad conflanda, seditionis incendia, turbo et tempestas ad fidei facienda naufragia, hostis quietis, tranquillitatis aduersarius, pacis inimicus. denique Nouato illinc a uobis recedente id est procella et turbine recedente ex parte illic quies facta est, et gloriosi ac boni confessores qui de ecclesia illo incitante discesserant, posteaquam ab urbe ille discessit, ad ecclesiam reuerterunt. idem est Nouatus, qui apud nos primum discordiae incendium seminauit, qui quosdam istic ex fratribus ab episcopo segregauit, qui in ipsa persecutione ad euertendas fratrum mentes alia. quaedam persecutio nostri fuit. ipse est qui Felicissimum satellitem suum diaconum nec permittente me nec sciente sua factione et ambitione constituit et cum sua tempestate Romae quoque ad euertendam ecclesiam nauigans similia illic et paria molitus est, a clero portionem plebis auellens, fraternitatis bene sibi cohaerentis et se inuicem diligentis concordiam scindens. plane quoniam pro magnitudine sua debeat Carthaginem Roma praecedere, illic maiora et grauiora commisit. qui istic aduersus ecclesiam diaconum fecerat, illic episcopum fecit. nec hoc quisquam miretur in talibus. feruntur semper mali suo furore dementes et posteaquam scelera fecerunt, conscientia ipsa sceleratae mentis agitantur. nec remanere in ecclesia Dei possunt qui deificam et ecclesiasticam disciplinam nec actus sui conuersatione nec morum pace [*]( 1 adulatur LQRv nnncquam L fax R, paz FQ, pacem LP; pix furt et om. P 2 conflandam LPQ torbe R1 ad] et F 4 illic FLR id est ... recedente om. F 5 ex parte] explare B 7 ad] ab P 8 disoordiao] et schismatis add. RtJ, et (om. L) achisma add. FlL, apud echisma add. F\', et achismas add. Q, et soismae add. P; expunxi hoc additamentum 9 cosdam R, quondam L 10 frattes Ml (fratrum M}Q) 11 nostri F, nostris LPQRv satalitem R suam diaoonem F, suum suum diaconum suun M (suum diaoonum Q) 13 nec scientem F, nesciente LQ suae P 13 nam tempcstaton B romam Rv uertcndam R 15 sibi om. L eoherentes Q 16 diligentes Q conoordia Q 17 magnitudinem F sua debuit a car. tagine add. in marg. P m. 2 debebat R, debat F cartaginem F romam PQ procedere LPQ, proooderent F 18 istic ex sie Q m. 2, sk FMQ1 20 dementis F 21 fecerint PRv 22 deificam] circa me LP 23 conuersationem PQ moram L\' pacem PQR )
619
tenuerunt. spoliati ab illo pupilli, fraudatae uiduae, pecuniae quoque ecclesiae denegatae has de illo exigunt poenas quas in eius furore conspicimus. pater etiam eius in uico fame mortuus et ab eo in morte postmodum nec sepultus. uterus uxoris calce percussus et abortione properante in parricidium partus expressus. et damnare nunc audet sacrificantium manus, cum sit ipse nocentior pedibus, quibus filius qui nascebatur occisus est.

Hanc conscientiam criminum iam pridem timebat. propter hoc se non de presbyterio excitari tantum, sed et communicatione prohiberi pro certo tenebat, et urguentibus fratribus imminebat cognitionis dies quo apud nos causa eius ageretur, nisi persecutio ante uenisset, quam iste uoto quodam euadendae et lucrandae damnationis excipiens haec omnia commisit et miscuit, ut qui eici de ecclesia et excludi habebat, iudicium sacerdotum uoluntaria discessione praecederet, quasi euasisse sit poenam praeuenisse sententiam.

Circa ceteros autem tratres elaboramus, quos ab eo circumuentos dolemus, ut ueteratoris perniciosum latus fugiant, ut letales laqueos sollicitantis euadant, ut de qua ille pelli diuinitus meruit ecclesiam repetant: quos quidem Domino adiuuante per eius misericordiam regredi posse confidimus. neque enim potest perire nisi quem constat esse periturum, cum Dominus in euangelio suo dicat: omnis plantatio quam non plantauit pater meus caelestis eradicabitur. qui plantatus non [*]( 23 Matth. 15, 13. ) [*]( 1 pecunia R 2 qaoquaeclesiae F depegator F bas] hi P sed h 8. 1. 3 uico fame] uicoram F 4 et] est et ex eat R mortem Q uterus] uerua F More F 5 percussus ex perfusae Q tn. 2 (perfusus M) properate R 6 audeat L, audet et F 1 innocentior Q quibus om. F qui om. LP 9 et] et de P communicationi Ft communicationem Q, communionem L 10 tenebat] timebat P 11 conitaonis R 13 ut om. P, et F 14 habebat] debebat P indicio R uoluptaria F 15 praecederat F, recederet R sit sit Ll 16 sententia L 17 ab eo] habeo LQ circumuentus Rl, circumuento M (circumuentos Q) 18 ueteratores LQ ut] et LP 19 laq.os F sollicitantis] scilicet tantis F . euandant F ut] et F 20 et ecclesiam L 21 eius om. L 22 costat R )

620
est praeceptis Dei patris et monitis, solus poterit de ecclesia ille discedere, solus episcopis derelictis cum schismaticis et haereticis in furore remanere. ceteros uero nobis adunabit Dei patris misericordia et Christi Domini nostri indulgentia et nostra patientia. opto te, frater carissime, semper bene ualere.

CVPRIANO FRATRI MAXIMVS VRBANVS SIDONIVS MACAEIVS S. ,

Certi sumus, frater carissime, te quoque nobiscum pari uoto congaudere quod nos habito consilio utilitatibus ecclesiae et paci magis consulentes, omnibus rebus praetermissis et iudicio Dei seruatis, cum Cornelio episcopo nostro pariter et cum uniuerso clero pacem fecisse. cum gaudio etiam uniuersae ecclesiae prona etiam omnium caritate hoc factum his litteris nostris certissime scire debuisti. oramus te, frater carissime, multis annis bene ualere. [*]( 1 in praeceptis Rv ecclesiam FL \' illae P 2 derelictis om. M (exh. Q) schismatis L et haereticis om. F 3 manere P\' QR (remanere M) \' caetoros R nobiscum LPRv adonauit PQ misericordiae R, misericordiam L ,4 nostri] iesu christi add. PQ 5 opto ... ualere om. L. — Ad Cornelium explicit F, Ad Cornelium IIII (epistula IIII. Q) explicit QR, Ad Cornelium de Nouato explicit L, Explicit ad Cornelium de Nouato P. — ) [*](Epist. LIII. — Incipit epistula (a add. M) Maximo Vrbano Sidonio Machario (Maximi Vrbani Sidonii Macharie EQ\'1o) ad Cyprianum EMQo, Incipit epistola ad Ciprianum facta Maximo Vrbano Sidonio Macario cum Cornelio episcopo pacem fecisse T, om. to. — 7 et macharius EQowv salut M (salutem Q) 8 certissimus Q\'E\' (certi sumus M) 9 quod om. v; cf. pag. 536,12 concilio Q* (consilio MQl) 12 prona] pronati T 13 caritatem QT scire certissime v 14° oramus ... ualere om. Q\'M, ualete w 15 ualere ul T. — Ad Ciprianum epistola a Maxitno Vrbano Sidonio Macario cum Cornelio epo pacem fecisse explicit T, Epistula (Explicit epistula o) Maximi Vrbani Sidoni Machari (om. o) ad Ciprianum explicit (om. 6) EMQo, om. w. —)

621
CVPEIANVS MAXIMO PRESBVTERO ITEM VRBANO ET SIDONIO ET MACABIO PRATRIBVS S.

Lectis litteris uestris, fratres carissimi, quas ad me de uestra regressione et de ecclesiastica pace ac fraterna redintegratione fecistis, in tantum me laetatum esse confiteor in quantum. fueram et ante laetatus quando confessionis uestrae gloriam conperi et militiae uestrae caelestem ac spiritalem laudem gratulabundus excepi. nam et haec fidei et laudis uestrae alia confessio est unam esse ecclesiam confiteri nec alieni erroris uel potius prauitatis participem fieri, repetere eadem castra unde prodistis, unde ad gerendum proelium et aduersarium subigendum fortissimis uiribus prosilistis. illuc enim erant de acie tropaea referenda unde ad aciem fuerant arma suscepta, ne quos ad gloriam Christus parasset eosdem gloriosos Christi ecclesia non haberet. nunc uero et uos congruentem fidei uestrae tenorem adque indiuiduae caritatis et concordiae legem dominica pace tenuistis et exemplum ceteris dilectionis et pacis uestro itinere fecistis, ut ecclesiae ueritas et euangelii ac [*]( Epist. LIIII. — Incipit ad Maximum pr F (oZ. 8 (desideratwr deinde folium), Incipit ad Maximum presbyterum et (presbyterum et om. B) Vrbanum (urbem L) et (om. B) Sidonium et Macarium (Macharium Q, Macarium de regressione eorum ad ecclesiam B) BLQT. — 2 presbyteris B, presbyterum Ql (presb: M) 3 machario QTv 6 pace] disciplina pace B 6 me latatom Tl, me laetum Q, male tatum B 8 caeleste ac spiritale B1 landem] gaudium B 9 excepti L fide M (fidei Q sed in marg. m. 2 huius fidei) uestrae om. B 10 nec] ne B 11 participes L castra u. p. u. a. g. p. et a. subigendum] gratulabundns excepi. nam haec fidem et laudis uestrae ministerium iste subigenda cum B 12 gerendum] regendum LQT 13 prosilitis B, prosiluistis T sed nistis in ras. illuc enim erant] luxerat enim B 14 tropea BLQT perferenda B ad arma T 16 ecclesiam M (ecclesia Q) nunc] nec B 17 dominicam QT 18 pacem Q 19 ecclesiam B euangelii (euangeli L) ac BLTV, euangelia MQl, euangelica Q1, euangelici 11 sacramenta T\' )

622
sacramenti unitas quae a nobis tenebatur uestro etiam consensu ac uinculo necteretur nec confessores Christi erroris duces fierent qui uirtutis et honoris auctores laudabiles extitissent.

Viderint quantum uobis ceteri gratulentur uel quantum aput se ipsos singuli glorientur: ego me et gratulari satis uobis et plus ceteris gloriari in hac uestra pacifica regressione et caritate confiteor. simpliciter enim quid in meo corde fuerit debetis audire. dolebam uehementer et grauiter angebar quod eis communicare non possem quos semel diligere coepissem. posteaquam uos de carcere prodeuntes schismaticus et haereticus error excepit, sic res erat quasi uestra gloria in carcere remansisset. illic enim resedisse uestri nominis dignitas uidebatur quando milites Christi non ad ecclesiam de carcere redirent, in quem prius cum ecclesiae laude et gratulatione uenissent.

Nam etsi uidentur in ecclesia esse zizania, non tamen inpediri debet aut fides aut caritas nostra ut quoniam zizania esse in ecclesia cernimus, ipsi de ecclesia recedamus. nobis tantummodo laborandum est ut frumentum esse possimus, ut cum coeperit frumentum dominicis horreis condi, fructum pro opere nostro et labore capiamus. apostolus in epistula sua dicit: in domo autem magna non solum uasa sunt aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et quaedam [*]( 20 II Tim. 2, 20. ) [*]( 2 necteretur] nectenoretur Q, nectenerentur T fierent ex fuerint Q (flerent M) 3 uirtuteis T auctore. B s eras. 5 glorientur] gratulentur B / et om. B satis] magis v uos B 6 raritate T 7 quod L meo] me B corde f.] defuerit T debeatis Tl 8 eis] se is MQA, is Q\', se his B, his T 9 possent B semel] antea V deligere Q coepissent B 10 nos] uos enim Y prodentes T scismaticos BQ hereticos BQ error ex errat Q (errat M) 11 excipit T mansisset Q 12 recidisse BQ dignitas etc. exhibet F 15 nam etsi... p. 623,12 lumen amittunt exh. Augustinus Epist. CVIIIc. 10 z A1, Augustinus contra Grtsconium Don. II43 - A1, Augustinus contra Gaudentium Don. II 3 = A3 etsi] si BQT uinidentur T 16 debeat M (debet Q) zizaniam T in ocolesia esse F 17 semper cernimus T ipsi] nos Al recidamus M (recedamus Q) 18 est o<M. B, est fratres carissimi V 19 pro om. B 20 dicat B 22 ligna B quaedam] quidam L )

623
quidem honorata, quaedam inhonorata. nos operam demus et quantum possumus laboremus ut uas aureum uel argenteum simus. ceterum fictilia uasa confringere Domino soli concessum est cui et uirga ferrea data est. esse non potest maior domino suo seruus nec quisquam sibi quod soli filio pater tribuit uindicare, ut se putet aut ad aream uentilandam et purgandam palam iam ferre posse aut a frumento uniuersa zizania humano iudicio separare. superba est ista obstinatio et sacrilega praesumptio quam sibi furor prauus adsumit. et dum sibi semper quidam plus quam mitis iustitia deposcit adsumunt, de ecclesia pereunt, et dum se insolenter extollunt, ipso suo tumore caecati ueritatis lumen amittunt. propter quod et nos temperamentum tenentes et libram Domini contemplantes et Dei patris pietatem ac misericordiam cogitantes diu multumque tractatu inter nos habito iusta moderatione agenda librauimus.

Quae omnia penitus potestis inspicere lectis libellis quos hic nuper legeram et ad uos quoque legendos pro communi dilectione transmiseram, ubi lapsis nec censura deest quae increpet nec medicina quae sanet. sed et catholicae ecclesiae unitatem quantum potuit expressit nostra mediocritas: quem libellum magis ac magis nunc uobis placere confido, quando eum iam sic legitis ut et probetis et ametis, siquidem quod nos uerbis [*]( 1 uero inhonorata A\'QTh opera B deuras] fratres carissimi add. v 2 et] ut B uasa aurea uel argentea Vv uel et A* 3 simus] esse possimus V dum M (dno Q) \' 4 est cui] cui B 6 nec] ne A2 uindicarit AlA\' 6 ut se] potest ut v putat B 7 iam om. v, uentitabrum iam F, et uontilabrum iam Al (palam ferre iam posse A2A3) ferre se BLMT, ferre Qv, ferre se putet F 8 separare A1 A2A3FV, segregare BLQT est om. B praesumtio et sacrilega destinatio A1 9 aesumit] insipienter assumit V et] ut B dum A1A2A3BFLV, dum dominium QTv quidam plus] quid amplius B, amplius aliquid A1 11 insolentes L ipsoe uotum ore L 18 liberam L contemplantis QT 14 hac misericordiam dnTQ 15 habita L agendi B, quae sunt agenda Vv librabimus F 16 omni Tx (exp. m. 2) paenitus LQT, om. B hic om. B, his F 18 transmiseramus T censura] diuina add. V . 19 catholica Q (catholice M) 20 quam F 21 ac magi. ovt. B 22 conseripsimus om. F )

624
conscripsimus uos factis inpletis, quando ad ecclesiam caritatis ac pacis unitate remeatis. opto uos, fratres carissimi, semper bene ualere.

CVPRIANVS ANTONIANO FRATRI S.

Accepi primas litteras tuas, frater carissime, concordiam collegii sacerdotalis firmiter optinentes et catholicae ecclesiae cohaerentes, quibus significasti cum Nouatiano te non communicare, sed sequi consilium nostrum et cum Cornelio coepiscopo earundem litterarum ad Cornelium collegam nostrum transmitterem, ut deposita omni sollicitudine iam sciret te secum hoc est cum catholica ecclesia communicare.

Sed enim superuenerunt postmodum aliae litterae tuae per Quintum conpresbyterum missae, in quibus animaduerti animum tuum Nouatiani litteris motum nutare coepisse. nam cum et consilium et consensum tuum firmiter ante fixisses, desiderasti in his litteris ut rescriberem tibi quam haeresim Nouatianus introduxisset uel Cornelius qua ratione Trofimo et turificatis communicet. quod quidem si pro sollicitudine fidei anxie K curas et rei dubiae ueritatem sollicitus exploras, reprehendenda non est in timore diuino aestuantis animi sollicitudo suspensa. [*]( 1 et caritatis T sed et s. I. 2 unitatem BQT remeastis QT, remeabunt FL, rememoratio habuit B carissimi] ac desiderantissimi add. Qv semper om. L. — Ad Maximum (presbyterum add. FQT) et (om. B) Yrbanum et (et om. B) Sidonium et Maoarium (Macharium Q, macarium de regressione eorum ad ecclesiam B) explicit BFLQT. — Epist. LV. — Incipit ad Antonianum de Cornelio et Nouatiano BOLB, Incipit ad Antonianum lege feliciter Q. — 6 accepimus CV primas om. Q collegi CL 7 obstinentes C1, optinentis B 9 episcopo Q 10 te tenere M (te om. Q) 12 transmitterer C sed alt. r 8. 1. te L in ras., e R 15 contra presbyterum B 16 nutat C cum ex con C cum et] cum Q 17 firmiter tuum CR 18 heresin L, heresem B 19 uel om. L tropimo L, trophimo v 20 si om. B sollicitius M (sollicitus Q) 22 aestuantis] tanti B )

625

Quoniam tamen uideo post primam sententiam epistulae tuae Nouatiani litteris postmodum te esse commotum, illud, frater carissime, primo in loco pono graues uiros et semel super petram solida stabilitate fundatos non dico aura leui sed nec uento aut turbine commoueri, ne animus dubius et incertus uariis opinionibus uelut quibusdam uentorum incursantium flatibus frequenter agitetur et a proposito suo cum quadam leuitatis reprehensione mutetur. quod ne apud te uel apud quemquam Nouatiani litterae faciant, ut desiderasti, frater, rationem rei tibi breuiter exponam. et quidem primum, quoniam de meo quoque actu motus uideris, mea apud te et persona et causa purganda est, ne me aliquis existimet a proposito meo leuiter recessisse, et cum euangelicum uigorem primo et inter initia defenderim, postmodum uidear animum meum a disciplina et censura priore flexisse, ut his qui libellis conscientiam suam maculauerint uel nefanda sacrificia commiserint laxandam pacem putauerim. quod utrumque non sine librata diu et ponderata ratione a me factum est.

Nam cum acies adhuc inter manus esset et proelium gloriosi certaminis in persecutione ferueret, toto hortatu et pleno inpetu militum uires fuerant excitandae et maxime lapsorum mentes classico quodam nostrae uocis animandae, ut paenitentiae uiam non solum precibus et lamentationibus sequerentur, sed quoniam repetendi certaminis et reparandae salutis dabatur occasio, ad confessionis potius ardorem et martyrii gloriam [*]( 2 litteras B illum 01 fr kmi Q 3 pono om. Q 4 petram] robnstfim add. CB 5 aut] et LQ ne] nec C 6 opinionibus] unionibus B 7 et a] a B suo] quoque C cum om. C \' 8 repreheaione L ne] ne uel Qv . alterun apud om. B 9 quemquam] quendam Q desideranti C frater] carissime add. BBv 10 quoniam] quoniam qui B 12 aestimet B\' 13 euangelio C nigorem primum B, primo nigorem C ■ et om. LB 14 ea initia defendere in B sed ea s. 1. m. 3 ad disciplinam et censuram priorem flectisse B 15 prioret Cl 16 maculauerunt L nefandam Cl sacrifitia tx gratia C 17 pntanerint Q liberata 01 19 nam] aliam B 20 tota C1 21 impletu C1 fuerunt C 22 quodam om. Q (exh. M) fortiter animandae v x 23 precibus] et allegationibus add. B 24 sed om. R\'\\ ) [*](DI. ) [*]( 40 )

626
nostris increpiti uocibus prouocarentur. denique cum de quibusdam ad me presbyteri et diaconi scripsissent eos inmoderatos esse et ad communicationem accipiendam festinanter urgere, rescribens eis in epistula mea quae extat et hoc addidi: qui si nimium properant, habent in sua potestate quods postulant tempore ipso sibi plus quam quod postulant largiente. acies adhuc geritur et agon cotidie celebratur. si commissi uere et firmiter paenitet, et fidei calor praeualet, qui differri non potest potest coronari. de eo tamen quod statuendum esset circa causam lapsorum distuli, ut cum quies et tranquillitas data esset et episcopis in unum conuenire indulgentia diuina permitteret, tunc communicato et librato de omnium conlatione consilio statueremus quid fieri oporteret, si quis uero ante consilium nostrum et ante sententiam de omnium consilio statutam lapsis temere communicare uoluisset, ipse a communicatione abstineretur.