Quaestiones in Heptateuchum

Et factum est quando clamauerunt filii Israhel ad dominum propter Madian, et misit dominus uirum prophetam ad filios Israhel et dixit eis. cur non dicatur nomen huius prophetae, quod ualde scripturis inusitatum est, latens causa est; non tamen nullam esse arbitror. sed quia post uerba, quibus exprobrauit inoboedientiam populo, sequitur scriptura dicens: et uenit angelus domini et sedit sub quercum quae erat in Ephra, non absurde intellegitur iste angelus significatus nomine uiri, ut, posteaquam haec uerba dixit, uenerit ad quercum memoratam et ibi sederit. nomine enim uirorum solere appellari angelos notum est, quamuis eum, qui esset angelus, appellatum esse prophetam non facile nec euidenter occurrat; eum sane, qui propheta esset, dictum angelum legimus. sed si angelorum dicta prophetica nota sunt, id est quibus futura praenuntiauerunt, cur non possit angelus prophetae nomine nuncupari? uerum tamen, ut dixi, expressum et manifestum de hac re testimonium non occurrit.

Quod angelus dicit ad Gedeon: dominus tecum potens in fortitudine, nominatiuus casus est, non uocatiuus; hoc est: "dominus potens tecum est", non" tu potens".

Aduertendum est dixisse angelum tamquam ex domini auctoritate: nonne ecce misi te? cum loqueretur [*]( 7 Iud. 6, 8 13 Iud. 6, 11 17 ef. Gen. 19, 10 20 cf. Matth. 11. 9. 10 25 Iud. 6, 12 29 Iud. 6, 14 ) [*]( 3 unde PF1 escam V 5 nam ex non S di N 6 nulli NV 1 7 sec. cod. Alex cf. Lag. 8 maziam N 11 non tamen] nomen PT nullo. N 12 exprobauit N 14 6JC6 rJjv Spuv cod. Alex. et Lag. super VT quercu bd 17 uororum N 18 eum] enim P 22 propheticae V 2o dicitur T 26 ouvaios iv x-jj iazÚt Lag. ) [*]( 30* )

Vbi respondet Gedeon ad angelum: in me, domine — hoc est: in me intende — in quo saluabo Israhel? ecce mille mei humiliores in Manasse? intellegitur praepositus fuisse mille hominum, quos graece Xtl..tdPXłju; appellat scriptura. an quid aliud?

Animaduertendum est quod Gedeon non ait angelo: offeram tibi sacrificium, sed ait: offeram sacrificium meum et ponam in conspectu tuo. unde intellegendum est non eum angelo, sed per angelum sacrificium offerre uoluisse. quod et ipse angelus euidenter ostendit, qui non ab eo sacrificium tamquam sibi sumsit, sed ait illi: accipe carnes et azymos et pone ad petram illam et ius effunde. et cum hoc fecisset Gedeon, extendit angelus domini summum uirgae quae in manu eius et tetigit carnes et azymos; et accensus est ignis de petra et comedit carnes et azymos. ita etiam ipse angelus in sacrificio quod obtulit Gedeon officium ministrantis inpleuit; ignem quippe homo minister ut homo sine miraculo subiecisset, quem mirabiliter ut angelus iste subiecit. denique tunc cognouit Gedeon quod angelus domini esset; nam hoc scriptura continuo subdidit: et uidit Gedeon quoniam angelus domini est. prius ergo tamquam cum homine loquebatur, quem tamen hominem dei credidit, ut coram ipso [*]( 3 Iud. 4, 6 6 Iud. 6, 15 12 Iud. 6, 18 16 Iud. 6. 20. 21 26 Iud. 6, 22 ) [*]( 2 non om. SVbd nonne-sed om. PSVTbd 4 misi Sl 5 misij misit SPl 6 sec. cod. Alex. 9 chiliarcos PSNVT 12 sec. cod. Alex. 16 sibi] si P 17 azimos PSNVT 19 summam P erat post quae add. TriTbd 20 et post carnes om. PSX V1 avyfO-r, rcOp cod. Alex et Lag. cat om. PVT 21 prius et om. T 25 scriptura hoc S 26 subdit S cf. cod. Alex. et Lag. 27 homini P homin. T )

Quaeri potest quare Gedeon ausus fuerit sacrificium offerre deo praeter locum ubi iusserat deus. praeter tabernaculum quippe suum deus prohibuerat sacrificari sibi cui tabernaculo templum postea successit. tempore autem, quo fuit Gedeon, tabernaculum dei erat in Silo; atque ideo illic tantum legitime posset sacrificari. sed intellegendum est quod illum angelum primo prophetam putauerat et tamquam deum illum consuluerat de offerendo sacrificio: quod ille si prohibuisset, non utique fieret; sed quoniam adprobauit et ut fieret annuit, dei auctoritatem Gedeon in faciendo secutus est. ita quippe deus legitima illa constituit, ut leges non sibi, sed hominibus daret. unde quodcumque praeter illa ipse praecepit, non a transgressoribus, sed potius a piis et oboedientibus inpletum intellegendum est: sicut Abraham de immolando filio. nam sic et Helias extra tabernaculum domini ad conuincendos sacerdotes idolorum sacrificauit: quod ex praecepto domini fecisse intellegendus est, qui ei tamquam prophetae reuelatione atque inspiratione iussit ut faceret. quamquam tanta consuetudo praeter tabernaculum sacrificandi crebuerat, ut etiam Salomon in excelsis sacrificasse inueniatur nec eius sacrificium fuisse reprobatum. et tamen notantur reges, qui inter opera laudabilia sua non destruxerunt excelsa, ubi contra legem dei populus sacrificare consueuerat, et qui destruxit maiore praedicatione laudatur. ita deus consuetudinem populi sui, qua praeter eius tabernaculum tamen non diis alienis offerebant, sed domino deo suo, sustinebat potius quam uetabat [*]( 3 cf. Iud. 6, 20 6 cf. Deut. 12, 13 16 cf. Gen. 22, 2 17 cf. \' III Reg. 18, 30—38 22 cf. III Reg. 3, 4-1.» ) [*](4 deus om. P 5 tacrificare Vx 7 selom N sylo T 10 illum scripsi: in illo libri consulerat S\' consuerat N 15 transgressjoribus V a piis] sapit N 16 de habraham N 17 et sic PSVTbd 19 intellegendum PSVT 21 consue N crebruerat S debuerat PIVI 24 dextraxerunt N 25 dextruxit N 27 dis N 28 uetebat pi VI )

Et factus est numerus eorum qui lambuerunt manu sua, lingua sua trecenti uiri. plerique latini codices non habent "manu sua", sed tantummodo "lingua sua", quoniam sic intellexerunt quod supra dictum est: sicut canes; graecus autem utrumque habet: manu sua, lingua sua, ut intellegatur quod manu aquam raptam in os proiciebant. et hoc erat simile bibentibus canibus, qui non ore adposito sicut boues aquam ducunt quam bibunt, sed lingua in os rapiunt, sicut etiam isti fecisse intelleguntur, sed cum manu in os aquam proicerent, quam lingua exciperent. nam et interpretatio ex hebraeo planius id habet his [*]( 5 cf. Num. 20, 11 9 Ioh. 7, 37—39 15 Act. 2, 3 17 Luc. 12, 49 18 Iud. 7, 6 22 Iud. 7, 5 28 cf. Hieron. t. XXVIII p. 518 ) [*]( 4 commemoraretur T 8 hoc om. N 9 dominus eras. P, om 1* sitit] scitat N 10 dixit S 12 subiungit N 18 Jauerunt N 20 manus suas N 22 habet utrumque bd iv Zit?l COTOJV cod. rat., iv tt, j\',Ó)\'7lJ a::\'ttiiv cod. Alex. et Lag. 25 opposito S 26 iste N intelliguntur fecisse bd 27 sed om. T )

Quid sibi uult quod scriptum est de Gedeon: descendit ipse et Phara puer eius in partem quinquaginta qui erant in castris? quod latini quidam codices habent: in eam partem in qua erant quinquageni custodes in castris, alii uero: in partem quinquagesimam in castra; obscurum quippe dictum plures sententias interpretum fecit. sed aut ea pars castrorum erat, . quam seruabant quinquaginta custodes, aut, si quinquageni intellegendi sunt circumquaque seruasse, in unam partem isti descenderunt ubi erant quinquaginta.

Quod ille, qui proximo suo somnium narrauit, quod audiuit Gedeon, ut de uictoria futura confirmaretur, dixit se uidisse mensam panis hordeacei uoluentem in castris et percutientem tabernaculum Madian et subuertentem, hoc intellegendum arbitror quod de canibus, quia per contemptibilia mundi — quod significat mensa panis hordeacei — saluator superbos fuerat confusurus.

Quod exclamari iussit Gedeon a trecentis suis: gladius domino et Gedeon, id est huic Gedeon, hoc significat, quod gladius id erat operaturus, quod domino placeret et Gedeon. [*]( 3 cf. I Cor. 1, 28 5 Matth. 15, 26 7 cf. I Reg. 24, 15 8 Iud. 7, 11 18 cf. Iud. 7, 13 24 cf. I Cor. 1, 27. 28 25 Iud. 7, 20 ) [*]( 2 uinceret gentes N 4 deus N contentu N 6 abicerent N 8 Quid] quod N est est N de om. PSVTbd 9 et ipse VT 10 castra N 11 haberent N 13 obscure N 24 superuos PSl super hos V 25 (et 27) claudius N )

Quaeri solet quid sit ephud" uel "ephod. quod quidem si sacerdotale est indumentum, quod plerique dicunt, uel potius superindumentum, quod £ zv5u[i.a graece dicitur uel έπωμίς:, quod magis superhumerale interpretari latine potest, merito mouet quomodo de tanto auro Gedeon id fecerit. nam ita scriptum est: et factum est pondus inaurium aurearum quas petierat sicli mille septingenti auri praeter brachialia et torques et operimenta purpurea quae erant super reges Madian, praeter torques quae erant in ceruicibus camelorum ipsorum. et fecit illud Gedeon in ephud et statuit illud in ciuitate sua in Ephra. et fornicatus est omnis Israhel post illud ibi et factum est Gedeon et domui eius in scandalum. quomodo ergo ista uestis de tanto auro fieri potuit? nam et mater Samuelis fecit filio suo, sicut legimus, ephud bar, quod nonnulli interpretati sunt "ephud lineum", quando eum dedit domino in templo nutriendum: ubi euidentius adparet hoc genus esse indumenti. an ideo dictum est: statuit illud in ciuitate sua, ut hinc intellegeretur aureum fuisse factum? non enim dictum est "posuit", sed "statu it", quoniam ita erat solidum et uali- . dum, ut statui posset, hoc est positum stare.

Hoc ergo inlicitum cum fecisset Gedeon, fornicatus est post illud omnis Israhel, id est sequendo illud contra legem dei. ubi non frustra quaeritur, cum idolum non fuerit, id est cuiusquam dei falsi et alieni simulacrum, sed ephud, id est unum de sacramentis tabernaculi quod ad uestem sacerdotalem pertineret, quomodo fornicationem scriptura dicat [*]( 6 Iud. 8, 26. 27 15 cf. I Reg. 2, 18 ) [*]( 1 efud (8,\'c fere semper) PSNVT efod tsic fere semper) PSNVT quidam JV 2 si om. N sacerdotalia N 3 ependima PSNVT 4 epomis PSNVT latinej solet (semieras.) S post N 7 sieli] stxXoi cod. Alex. et Lag. 9 super-erant om. T 12 efra PSNVT 15 samuhelis SV filio ex suio m. 2 P 16 efudbar PNSV efubar T 17 domino om. V 18 euendentius V1 25 dni an dni sit dubium T 27 id er. in mg. add. m. 2 Y )

Quamquam per ephud uel ephod ea locutione, quae significat a parte totum, omnia possint intellegi quae constituit Gedeon in sua ciuitate ueluti ad colendum deum similia tabernaculo dei: et propterea per hoc, quia hoc est sacerdotalis honoris insigne, quod saepe scriptura commemorat, ut hoc sit peccatum Gedeon, quod extra dei tabernaculum fecerit aliquid simile, ubi coleretur deus. non quod solido auro uelut adorandum constituerit ephud, sed quod ex auro ipso, quod esset de praeda, fecerit ea quae pertinerent ad ornamenta uel instrumenta sacrarii, quae omnia per ephud significata sunt, propter excellentiam, ut dixi, uestis sacerdotalis. nam et ipsum ephud non quidem ex auro solo fieri praeceptum est, si hoc est superhumerale sacerdotalis uestis, uerum tamen etiam aliquid auri habet; nam ex auro et hyacintho et purpura et coccino et bysso ut fieret, diuinitus imperatum est. sed quia hoc ita posuerunt septuaginta interpretes, ut commemoratis omnibus quae de spoliis acceperat Gedeon, inferrent: et fecit illud Gedeon in ephud, uidetur ita dictum, tamquam ex toto illo quod commemoratum est hoc factum esse credatur, cum possit etiam illic intellegi locutio quae significat a toto [*]( 15 cf. Ex. 28, 2 24 cf. Ex. 36, 9 (39, 2) ) [*]( 1 iste pi 2 deus iusserat N 5 disceret P1 6 quodam] quo P 9 referentur P 13 tabernacula PSl 20 strumenta N 21 ipsud PS 22 siJ sicut P 24 iacintho P iacinto S yacinto N iachinto V 30 pot- uit in ras. T )

Non praetereunda oritur quaestio, quomodo quieuerit terra quadraginta annos in diebus Gedeon, cum post uictoriam, qua liberauit Hebraeos, ex auro spoliorum fecerit abominationem et post illam fornicatus sit omnis Israhel et fuerit illi et domui eius in scandalum. quomodo ergo post hoc tantum nefas, quod et Gedeon et populus admisit, requieuit terra quadraginta annos, cum hoc scriptura soleat ostendere, cum a domino deo populus fornicaretur, tunc potius pacem illos perdere, non adquirere, et hostibus subiugari, non ab [*]( 5 cf. Hieron. t. XXVIII p. 520 C. XXXI 20 cf. Iud. 9, 5 22 cf. Iud. 8, 28 ) [*]( 2 inde in efud PS Ó Gtdeon ex eo S 7 ephud N 10 samuhele SNV 13 appellabatur T efudbat JPSV ephudbad N effudbat T 23 annis N 26 tantum om. P\' 27 requieuitque PSlTl )

Et factum est cum mortuus esset Gedeon, et auersi sunt filii Israhel et fornicati sunt post Baalim et posuerunt ipsi sibi Baalberith testamentum, ut esset eis ipse in deum. et Baalim et Baalberith idola intellegenda sunt. maior itaque transgressio et fornicatio commissa est a populo post mortem Gedeon quam illo uiuo propter ephud, quoniam et illud, etsi inlicite factum erat, tamen de sacramentis tabernaculi erat; ista uero post idola fornicatio non habet uel falsam paternae religionis defensionem. unde etiam si illud ephud non in fine temporis Gedeon, sed ante factum est, ita deus patienter tulit, ut pax in terra perseueraret, quia, licet factum erat quod prohibuerat, non tamen longe recessum erat ab illo, qui tale aliquid in tabernaculo suo atque in honorem suum fieri iusserat. nunc uero grauiora commissa et apertissimam post idola fornicationem populi esse noluit inpunitam. [*]( 12 Iud. 8, 33 ) [*]( 2 prolemsin PSNVT 4 prostatis N 8 quod annos N 10 conimerauit P rediens] reuertendo bd Onl. PSVT praetierat N praeterierat T 12 factus N esset mortuus Vbd 14 bahalim PSV !\'L;-:rJtç cod. Alex et Lag taoToi? Tisch. bahalberit PSVIT baalerit N 15 in om. Px bahalim PSV bahalberit PSV1 baalberit AT 18 et om. N 20 relegionis P 21 si ante non pos. bd 27 inpunitum rr )