Contra Academicos

Quid ergo? ut ad propositum, inquam, redeamus, uideturne tibi non inuento uero beate posse uiui, si tantum quaeratur? — Repeto, inquit, sententiam illam meam: minime uidetur. — Uos, inquam, quid opinamini ? — Tum Licentius: Mihi prorsus, inquit, uidetur. nam maiores nostri, quos sapientes beatosque accepimus, eo solo, quod uerum quaerebant, bene beateque uixerunt. — Ago gratias, inquam, quod cum Alypio me iudicem fecistis, cui, fateor, inuidere [*]( 3 Cic. Hort. frag. 36 Miiller (August. Trin. XIII 4, 7) cf. Tusc. V ae 12.15 cf. Retract. 11,5 ) [*]( 1 del*egare (a ras.) P possim edd. 2 quicquam (c ex d) P ex*pectetis (s ras.) P 3 ragationem Pml interrogationem Pm2 rogationem rogati- onem T 4 abque Pml 5 ipsum om.M 6 tum T 7 hec (i s. e) T 3 sentiam Pml flagitauissem M 9 enim om.Jl 12 cesses PmlTml 14 quit Pm] 15 peto Ma aliud esse edd. 17 quae M quaeq; quae a 19 beata M optimum] ultimum T pr. 22 non om-M 23 inquam ex inquit corr. Pml 24 tunc MT uide*tur (n ras.) P pr. inquit mihi uidetur M 2G uixrt***P 27 fecestis Tml )

Quoniam te, inquit, uideo magno opere nos urgere, ut aduersum inuicem disputemus, quod te utiliter uelle confido, quaero, cur beatus esse non possit qui uerum quaerit, etiamsi minime inueniat. — Quia beatum, inquit Trygetius, uolumus esse perfectum in omnibus sapientem. qui autem adhuc quaerit, perfectus non est. hunc igitur quomodo asseras beatum, omnino non uideo. — Et ille: P test apud te uiuere, inquit, auctoritas maiorum? — Non omnium. inquit Trygetius. — Quorum tandem? — Ille: Eorum scilicet, qui sapientes fuerunt. — Tum Licentius: Carneades, inquit, tibi sapiens non uidetur? — Ego, ait, Graecus non sum; nescio Carneades iste qui fuerit. — Quid, inquit Licentius, de illo nostro Cicerone quid tandem existimas ? — Hic cum diu tacuisset: Sapiens fuit, inquit. — Et ille: Ergo eius de hac re sententia habet apud te aliquid ponderis? — Habet, inquit. — Accipe igitur quae sit; nam eam tibi excidisse arbitror. placuit enim Ciceroni nostro beatum esse, qui ueritatem inuestigat, etiamsi ad eius inuentionem non ualeat peruenire. — Ubi hoc, inquit, Cicero dixit? — Et Licentius: Quis ignorat eum adfirmasse uehementer nihil ab homine [*]( 26.29 cf- Cic. Hort. frag. 101 Miiller ) [*]( 1 uestri H 2 solam P continge*re T 4 magnopere HJIT edd. 4 expecto Tin 5 patroni (ni add. m2) P positis Pml 8 re*pe*rire (p et r ras.) P repperire T et] sed r edd. explica cur] explicatur 9 prola*tum P 12 magnopere HMT edd. 14 etia*si P 15 qui* (a s. ras. m2) P 16 autem orn.M 18 aput Pml uincere inquit T inquit uiuere edd. maiorum (ma s.l.) P 19 ille (e in i mut, m. post.) P 20 carnedes Pml 22 qui] quis (s s. m2) T 24 aput Pml aliquis T pr. )

Tum ille: Licetne tandem ad ea. quae temere concessa sunt, rursum redire ? — Hie ego: Illi hoc non solent concedere, inquam. quos ad disputandum non inueniendi ueri cupiditas sed ingenii iactantia puerilis inpellit. itaque apud Ille, praesertim cum adhuc nutriendi educandique sitis, non solum conceditur sed etiam in praeceptis habeatis uolo ad ea uos discutienda redire oportere, quae concesseritis incautius. — Et Licentius: Non paruum in philosophia profectum puto, inquit, cum in conparatione recti uerique inueniendi contemnitur a disputante uictoria. itaque libenter obsequor praeceptis et sententiae tuae et Trygetium ad id, quod temere se concessisse arbitratur — res enim mei iuris est — redire permitto. — Tum Alypius: Suscepti a Ille officii nondum partes esse uosmet ipsi mecum recognoscitis. sed quoniam iam dudum disposita profectio interrumpere me conpellit, pro meo quoque munere geminatam sibi potestatem particeps mecum iudicii non rennuet usque in reditum meum; uideo enim hoc uestrum certamen longius progressurum. — Et cum discessit: Quid,inquit Licentius,temere concesseras? profer. — Et ille: Temere dedi, inquit, Ciceronem fuisse sapientem. — Ergone Cicero sapiens non fuit, a quo in latina lingua philosophia et incoata est et perfecta? — Etsi concedam, inquit, esse sapientem, non omnia tamen eius probo. — Atqui oportet multa eius alia [*](1 percipi posse (pi et all. s m2 ) P sapienti (sa add. m2) P 2 proterea Pml 3 ascensus P ab errore m 4 sepientis (corr. m2) P **si (et ras.) /\' 10 redire rnrsum edd. 11 inueui*endi (r ras.) P 12 puerilis iactantia m impellit (m ex n m2) P aput Pml 15 harum HMP 16 com PHil cumparatione Tml 18 se teniere edd. 21 quoniamj quoniam id T edd. 23 renuet HPm2T renuit JI 24 discessisset Mm2Ta quod Hm2Ma profer] promeT 25 inquit dedi T 26 pliisofia Pml 27 inclioata HMPm2Tm2 sapientem esse M 29 probo∗∗∗∗∗ (probo ras.) T oportet sr operet corr. Pm2 alia* (s ras.) T )

Hic Trygetius: Uolo attendas, ait, tu iudex noster, quem ad modum superius beatam uitam definieris; dixisti namque eum beatum esse, qui secundum eam partem animi uiuit, quam ceteris conuenit imperare. tu autem, Licenti, uolo uel nunc mihi concedas — iam enim libertate, in quam maxime nos uindicaturam se philosophia pollicetur, iugum illud auctoritatis excussi - perfectum non esse, qui adhuc ueritatem requirat. — Tum ille post diuturnum silentium: Non concedo, inquit. - Trygetius: Cur quaeso? explica. istic sum enim et aueo audire, quo pacto possit et perfectus homo esse et adhuc quaerere ueritatem. — Hic ille: Qui ad finem, inquit, non peruenit, fateor, quod perfectus non sit. ueritatem autem illam solum deum nosse arbitror aut forte hominis animam, cum hoc corpus, hoc est tenebrosum carcerem, dereliquerit. hominis autem finis est perfecte quaerere ueritatem; perfectum enim quaerimus, sed tamen hominem. — Et Trygetius: Non igitur potest beatus esse homo. quomodo enim, cum id quod magno opere concupiscit adsequi nequeat? potest autem homo beate uiuere, si quidem potest secundum eam partem animi uiuere, quam dominari in homine fas est. potest igitur uerum inuenire. aut colligat se et non concupiscat uerum, ne, cum id adsequi non potuerit, necessario miser sit. — At hoc ipsum est beatum hominis, ait ille, perfecte quaerere ueritatem; hoc enim est peruenire ad finem, ultra quem non potest progredi. quisquis ergo minus instanter quam oportet ueritatem quaerit, is ad finem hominis non peruenit; quisquis autem tantum, quantum homo potest ac debet, dat operam [*](1 n** (on ras.) P inpudenter (e alt. ex u m2) P probare HmlPml 2 quid] quia T sensisse illuni edd. sim T ex corr. 4 adadserendum P inquid Pml quit Pml 5 inquit om. T 6 trygenus Pml 11 illud iugumM 12 requirit a 13 et trygetius T 14 habeo HMPa adeo T 15 ueritatem quaerere M 17 auforte Pml aut si forte HMa 18 alt. est] et M 21 magno*pere (0 ras.) P magnopere HMT 26 ad P 27 est enim edd. 28 quę P 29 quaerit ueritatem T nominis-autem add. Pm2 in ntg. 30 quatum Pml *ac (h ras.) P )

Mihi, ait ille, nec secundum rationem uiuere nec beatus omnino quisquis errat uidetur. errat autem omnis, qui semper quaerit nec inuenit. unde tibi unum e duobus monstrandum est, aut errantem beatum esse posse aut eum, qui quod quaerit numquam inuenit, non errare. — Hic ille: Beatus errare non potest. et cum diu siluisset: Non autem errat, inquit. cum quaerit, quia ut non erret quaerit. — Et Trygetius: Ut non erret quidem, inquit, quaerit, sed errat, cum minime inuenit. ita autem tibi profuturum putasti, quod errare non uult, quasi nemo erret inuitus aut quisquam omnino erret nisi inuitus. — Tum ego, cum ille diu cunctaretur quid responderet: Definiendum uobis est, inquam, quid sit error; facilius enim eius fines potestis uidere, in quem iam penitus ingressi estis. — Ego, inquit Licentius, definire aliquid idoneus non sum, quamuis errorem definire sit facilius quam finire. — Ego, ait ille, definiam, quod mihi facillimum est non ingenio, sed causa optima. nam errare est utique semper quaerere, numquam inuenire. — Ego, inquit Licentius, si uel istam definitionem facile possem refellere, iam dudum causae meae non defuissem. sed quoniam aut res ipsa per se ardua est aut ita mihi apparet, peto a uobis, ut usque in crastinam lucem quaestio [*](1 ueritatis HMm1P etiamsi] is etiamsi Tm eam om-M 2 pr. fecit T ita om. Test om.M 5 ut ritatis HP 7 sicut a 9 pars ratio (a pr. et o s. m2) P 10 quae**rit (qe ras.) P ueritataem P 11 ipsa sola 31 inuestigatione M 13 qui] quisquis T 14 unum] unum iam Tm e] de T monstratum P 15 es*se P nonquam T 18 pr. quaerit] perfecte quaerit Tm quaerit inquit T 20 non milt] ille non unIt T edd. 21 errat M 23 fines eius T 25 falius Pm] 27 quere∗T inuenire] reperire M 28 pos**sem P )

Postridie autem cum consedissemus: Proferte, inquam. quod heri coeperatis. — Tum Licentiu : Distuleramus, inquit, disputationem, nisi fallor, rogatu meo, cum erroris definitio difficillima mihi esset. — Hic plane, inquam, non erras, quod ut tibi omen sit ad reliqua, libenter optauerim. — Audi ergo, inquit, quod heri etiam, nisi intercessisses, protulissem. error mihi uidetur esse falsi pro uero approbatio. in quem nullo pacto incidit, qui ueritatem quaerendam semper existimat; falsum enim probare non potest, qui probat nihil; non igitur potest errare. beatus autem esse facillime potest; nam ne longius abeam, si nobis ipsis, ut heri licuit, cotidie uiuere liceret, nihil mihi occurrit, cur nos beatos appellare dubitaremus. uiximus enim magna mentis tranquillitate ab omni corporis labe animum uindicantes et a cupiditatium facibus longissime remoti, dantes, quantum homini licet, operam rationi, hoc est secundum diuinam illam partem animi uiuentes, quam beatam esse uitam hesterna inter nos definitione conuenit; atqui, ut opinor, nihil inuenimus, sed tantummodo quaesiuimus ueritatem. potest igitur sola inquisitione ueritatis, etiamsi eam inuenire minime possit, homini beata uita contingere. [*]( 12 cf. Retract. I 1, G ) [*]( 1 odiae Pml re*perrire (p ras.) P 2 seduo*Pml 3 renuentibus HMPm2T sureximus Pml 4 uariaqu#o (a ras.) P 5 sensiset Pml 6 sermoni miscere edd. cum] cum iam Tm 7 sed] se Pml persuaiq; Tml 8 patarentur Pml a balneas Pml 9 post tridie P post cum die Tml consedisemus Pm] proferre Pml 10 ceperatis Pml 13 obtauerim T nisi om-Mm1 14 intercessises Pml intercessisset M 17 igitur] enim Tml xacillime esse edd. 18 liceret uiuere M 19 occurreret M 21 cubiditatium (b in p corr.2) P cupiditatum MT edd. faucibus M 22 illam diuinam edd. 23 uitam esse edd. 24 atqui] atque Hedd. ut om.M tatummodo Pml 25 uiritatis Tml 26 minime inuenira M )

Recte dicis, ait Licentius, et bene admones. inde enim prorsus nihil ad rem pertinet definitio tua; non enim ego beatum esse dixi, qui semper quaerat ueritatem. quod ne fieri quidem potest, primo quia non semper homo est, deinde quia non ex quo tempore incipit esse homo, eo iam potest aetate impediente uerum quaerere. aut si semper id putas dicendum, si nihil temporis, quo iam quaerere potest, perire patitur, rursus tibi Alexandriam redeundum est. fac enim quemquam, ex quo tempore iter agere uel aetate uel negotio sinitur, pergere occipere illam uiam atque, ut supra dixi, cum deuiet nusquam, antequam perueniat, tamen uita excedere, multum profecto errabis, si tibi errasse iste uidebitur, quamuis omni quo potuit tempore nec quaerere desierit nec inuenire potuerit quo pergebat. quam ob rem si et mea descriptio uera et secundum eam non errat ille, qui perfecte quaerit, quamuis non inueniat ueritatem, beatusque est ob eam rem, quod secundum rationem uiuit, tua uero definitio et frustrata est et, si non esset, nihil eam curare [*]( 1 uide quaeso a 2 dixisti esse edd. 3 quaerit M intergatus Pml 4 sit dies M sittemere (te s. m2) P adque Pml 6 quod Tml 7 conplexa P potestne HMPm2 edd. uitio*sior (r ras.) P 8 querat P 9 impedimentis HP impedimenti M impeditus T edd. 10 nonne & (pr. n et & m2) P 13 ammones MPml 17 eo] ex eo HMm2Ta 19patiatur T 21 accipere HMPmZT uiam] u. ut cęperat nequissime pergere a 22 numquam M 23 uidetur a omni om.JI 24 desierit (erit s.l.m2) P potuit Tml 25 si] sic Ta uera] uera estHMT edd. 26 ueniat P 27 beatus M rationem (e ex u corr.) P 28 fustrata Pml frustra T pr. est** (& ras. ei ei s. m2) P )

Hic Trygetius: Dasne, inquit, sapientiam rectam uiam esse uitae? — Do, inquit, sine dubio; sedtamenuolo mihi sapientiam definias, ut sciam, utrum quae mihi eadem tibi esse uideatur. — Et ille: Parum tibi, ait. uidetur definita hoc ipso, quod nunc interrogatus es? etiam quod uolui concessisti. si enim non fallor, recta uia uitae sapientia nominatur. — Tum Licentius: Nihil mihi tam ridiculum quam ista definitio uidetur, inquit. — Fortasse, ait ille; pedetemtim tamen quaeso, ut ratio praeueniat risum tuum; nihil enim est foedius risu inrisione dignissimo. — Quid enim, ait ille, nonne fateris uitae mortem esse contrariam ? — Fateor, ait. — Mihi igitur. inquit ille, uia uitaenullamagis uidetur quam ea, qua quisque pergit. ne in mortem incidat. — Adsentiebatur Trygetius. — Ergo si uiator quispiam deuerticulum uitans, quod a latronibus obsideri audierit, recta ire pergat atque ita euadat interitum, nonne et uiam uitae et rectam secutus est? et eam sapientiam nominat nemo? quomodo igitur omnis recta uitae uia sapientia est ? — Concessi enim esse, sed non solam. — Definitio autem nihil conplecti debuit, quod esset alienum. itaque rursus defini, siplacet: quid tibi uidetur esse sapientia?

Diu ille tacuit; deinde: En, inquit, iterum definio, si hoc tu numquam finire statuisti. sapientia est uia recta, quae ad ueritatem ducat. — Similiter et hoc, inquit ille, refellitur; nam cum apud Uergilium Aeneae dictum est a matre: perge modo et, qua te ducit uia, dirige gressum, sequens hancuiam ad id, quod dictumerat, id est ad uerum, peruenit. contende, si placet, ubi pedem ille incedens posuit. sapientiam [*](25 Uerg. Aen. I 401 ) [*](1 solo MT 4 uitae esse edd. 5 et eadeni a esse tibi M 6 intergatus Pml 7 si enim non] nisi enim T recta] non falso recta Tm 8 li** centius P 10 peiletemptim Pm2 pedetentim HIll perneniat Pml 11 est om.M risu] irrisu M 13 ille om.M ea] eo HP 15 quisspiam qui P quispiam qui HM diuerticulum M Pm\'? edd. 16 ire] uia HmlJI ita om,M 17 eam] eam uiam Mm2 nemo nominat T 18 concessisti Mm2 in mg. 20 rursiis otn.T uideatur T esse om..M 23 ducit M dum m aput Pml uirgilium MPm2Tedd. 24 aenaeae P 25 dirigessum Pml 26 anc Pml 27 contende modo ci )

Tum ille arridens: Merito mihi, inquit, ista contingunt, dum aduersario in re non necessaria fidenter assentior; quasi uero ego sum magnus definitor aut quidquam in disputando magis superuacaneum puto. quis enim modus erit, si ego rursus uelim definiri abs te aliquid et rursus eiusdem definitionis uerba et consequentium item singillatim omnia fingens, quod nihil intellegam, definiri flagitem? nam quid planissimum non meo iure definiri cogam. si iure a me sapientiae definitio postulatur? cuius enim uerbi in animis nostris apertiorem notionem natura esse uoluit quam sapientiae ? sed nescio quo modo, cum mentis nostrae ueluti portum notio ipsa reliquerit et uerborum sibi quasi uela tetenderit, occurrent statim calumniarum mille naufragia. quam ob rem aut definitio sapientiae ne requiratur aut iudex noster in eius patrocinium dignetur descendere. — Tum ego, cum iam stilum nox impediret et quasi de integro magnum quiddam disserendum uiderem oboriri, in alium diem distuli. nam disputare coeperamus sole iam in occasum declinante diesque paene totus cum in rebus rusticis ordinandis tum in recensione primi libri Uergilii peractus fuit. [*]( 1 quanquam Pm2Tm2 descritionem Pml effringere eonor edd. 2nulla plus] nullatenus a 3 [ueri] tatem sed-ducat om.Pml; add.m\'2 in mg. ducitJI 4 uia utitur.l/ 5 erat Pml 7 uiā Tm1 ducat T ad] a Pml melius intelligitur Tml 9 et] at Tm 12 inquid Pml 14 sum P sim HMT 15 putem edd. 16 consequentiam M singulatim Mm2T 17 definire Pa 18 definireHPa uere ex iure Pm2 20 aptiorem Pml 21 reliquaerit Pml 22 tetenderint T occurrant (rant et quattuor uerla, quae sequmatur, in ras.)II occurrerint T 24 ne] noii a discendere P 28 cam] tum M 20 uirgilii MT per*actus (h ras.) P )