Exameron

Ambrose, Saint, Bishop of Milan

Ambrose. Sanctii Ambrosii Opera, Pars Prima (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 32.1). Schenkl, Karl, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1896.

itaque propter oculos ferunt medendi periti cerebrum hominis in capite locatum, alios autem nostri corporis sensus propter cerebrum finitimo quodam esse domicilio constitutos. initium [*]( I 2 Cic. de nat. deor. II 143 12 Psalm. XVI 8 19 Matth. 7, 5 ) [*]( 2 haut શ\'S et (h s. u.) B haud G m2 aut G m1 cet. 3 sepiant CPVS erteriorem MSB exteriores n posteriorem N\' (poa in ras. 9!\') 4 frontes n gibbi Costerius sibi libri extuberantes scripsi extuberantem M et (t eras.) S extuberant N (-ent in mg. m.2 Vt\') extuberạent B exuberant CGP exsuperant Yi exuperantes sane ferri potest et om. MS, fort. ut oss»um S ossium G vi2 7 utpoti C 8 specie VN* popillae CP et (corr. m2) G 9 hac શM\' hae M hee B 10 laetantur C 11 tutom MSB totum cet. sibi auxilium શM\', sibi om. W 12 pupilla CV 14 popilla CP pupilla V popillam G (v s. o m2) 15 munere C 17 munus C (us in ras. maioris spatit) 19 eice C (e alt. in ras.) 22 alios C (os in ras.) 23 cerebrum (r pr. ex b) C quodam C (o in ras.) constitutus CPVM\' et (-os m2) G% )

252

enim neruorum et omnium sensuum uoluntariae commotionis cerebrum est atque inde omnis eorum quae diximus causa manat. initium autem arteriarum et insiti caloris, quo animantur et tepefiunt uitalia, cor esse plerique arbitrantur. sensuum autem illos uelut organum nerui sunt, qui [*]( 138 A ) principium comae ei nouorum fluxit ae defluat fluentia ei per partis corporis in singula quaeque officia deriuantur. ideoque mollius est ceteris cerebrum, quia omnis suscipit sensus. unde et nerui, qui referunt uniuersa quae uel oculus uiderit uel auris audierit uel odor inalauerit uel lingua increpuerit uel os saporis acceperit. quod enim molle ad conpassionem aptius, quod autem durum ex aliquo rigore neruorum ad agendum efficacius. [*]( J5 )

Praestantissimum quoque audiendi munus est et uisui suppar gratia. ideo aures extantiores sunt, ut et ornatus decorem praeferant et excipiant omne illud quidquid de uertice sordium umorisue defluxerit, simul ut in earum sinibus uox repercussa sine offensione interioris ingrediatur anfractus. nam nisi ita esset, quis non ad omnem fortioris sonum uocis adtonitus redderetur, cum inter ista subsidia frequenter inprouiso ictus [*]( c ) clamore nos innumeris sentiamus ? tum uelut quaedam propugnacula uideas praetendere aduersum frigoris asperitatem [*]( 1 communitionis CGP commonitioni V 2 omnia inde MS 3 et om. N\' insitim CPV et (m eras.) G 5 sensum M\' et (sensuum m2) શB 6 per om. C partis C partes eet. diriuantur B ideo quoque C (in quo legitur quo et q: «. o, o et q: in ras.) GPB ideo 91M\'; uerba officia deriuantur ideoque om. V 9 et nerni II omnes nerui N qui scripsi et quae fiR et quo MS quaerunt (om. deinde referunt) N\' oculos CP et ( us m2) G 10 inalauerit CPV et ml G inoleuerit 91\' inhalauerit G m2 cet. 12 ad* C 14 subpar 91\' et ml S supra VશM\' et m2 S 15 sunt om. શ\'MS. s. U. m2 91 16 praeferant C (p in ras.) 17 humorisue M (h s. u. nnSS) S (sue 8. U. m3) CG B humoris sue Y humoris 91\' et m2 91 umores 9t ml humores JI\' 18 interiores G (-es ex -is m2) Vશશ\'MSB 20 istas obsidia CP et (v s. 0 tn2) G ista] ipsa N\' 21 nos om. II absurdiscere C absordiscere P absordescere Y obsordiscere G ml obsordescere શ m1 obsurdescere (591 m2 cet. 22 propugnaculo C aduersus N\'B )

253

calorisque flagrantiam, ut neque frigus penetret ductus patentes neque nimius adurat aestus. sinuatio autem interiorum aurium modulandi quendam numerum praestat et disciplinam, siquidem per anfractus aurium quidam infundit efficitur et modulis quibusdam ingressae sonus uocis exprimitur. tenaces praeterea sermonis accepti ipsos esse anfractus aurium usus ipse nos docet, [*]( D ) siquiaem uei m discessit montium uel m recessu rnpiurnrupium aedificanda in anfractu fluminum uox auditur dulcior et responsa suauia referens echo resultat. ipsae quoque sordes aurium non inutiles, quae ligant uocem, ut tenacior eius in nobis et memoria sit et gratia.

de naribus autem quid loquar, quae biuio et procero foramine antrum quoddam recipiendis odoribus praestant, ut non crimen odor transeat. sed diutus inhaereat naribus et [*]( E ) earum ductu cerebrum sensusque depascat? ideo diutius odor fraglat acceptus quam sermo resonat aut uisus apparet. plerumque quod momento breui fueris odoratus toto tibi die spirat in naribus. per eas quoque purgamenta capitis defluunt et sine fraude atque offensione aliqua corporis deriuantur.

est etiam non mediocris sensus in tactu atque in eo [*]( F ) uoluptas gratissima, sincerum armisque; plerumque enim tactu probamus quae oculis probare non possumus.

Postremum quoque officium est oris aut linguae, quod tamen omnibus uires ministrat. nam neque oculi uigorem [*]( 9 Uerg. Georg. IIII 50. ) [*]( 1 flagrantia CP V et (-a m2) G frigus C (rig in ras.) ductis (\' 2 minius C insinuatio II, cf. de Noe 9, 28 4 rythmus M rhithmus S rimus CPV et m1 G rithmus Gm2W rthmus 81 estimus M\' thomus B 7 uel pr. MSB uelut II et (in om.) N* 8 anfractu G m2 (om. in) N fractu G m1 cet. 9 echo શ\'MSB et m2 G11 heco G m1 CPV segor શm1 M\' 10 legant CPHM\' et (ligant m2) G eius in nobis N\'B nobis II eius MS sit in ras. C sit memoria eius et (om. et pr.) B 13 perfuncturiae CP et (perfunctorie m2) G 15 fraglat Gm2 et corr. ml ST fragrat (corr. flagrat) M flagrat cet. quem CP _et (quam m2) G 16 memento C (me pr. 8. u.) P tibi die ΠΝ\' die tibi MSB 18 diriuantur B 19 tacto II (-u m2 G) 20 uoluntas JI sincirum C sincerumque N, fort. recte 22 posntremum C 23 oculus MS oculos N (-us m2) M\' )

254

peregrinantibus haberent, nisi uirtutem substantiae corporalis acciperent, quae cibo defertur et potu, neque aures audiendi aut nares odorandi aut manus tangendi, nisi corpus omne confortetur alimentis. deficimus enim uiribus, nisi eas cibi conpetentis adsiduitate reparemus. denique confecti fame nullis oblectantur sensuum uoluptatibus, sed quasi exortes eorum delinimenta non sentiunt.

quid ego describam dentium uallum, quo conficitur [*]( 139 A ) cibus et plenae fit uocis expressio? quae sine dentibus alimonia delectaret? denique aeui maturos plerumque cernimus hoc ipso citius senescere, quod amissis dentibus nullam possint cibi uirtutem ualidioris adsumere. ideo muta infantia, quia non habet adhuc organum uocis.

linguae quoque non solum in loquendo, sed etiam in edendo munus pretiosissimum est. ea enim uelut plectrum [*]( B ) loquentis et quaedam edentis est manus, quae defluentem cibum dentibus suggerit et ministrat. uox quoque aeris quodam remigio uehitur et per inane portatur eademque ui sua aerem uerberat, nunc conmouet, nunc demulcet audientis adfectum, iratum mitigat, fractum erigit, solatur dolentem. sit igitur nobis canorum commune cum auibus, sed apud quem quo sono uocis utatur, quod est rationabile, non potest cum omnibus animantibus inrationalibus scilicet esse [*]( C ) commune. nam et ipsi sensus communes nobis sunt cum animalibus ceteris, sed tamen non eadem his ceterae [*]( -. -- 7 Baa. III 218 A (24 D) 14 Cic. de nat. deor. II 149 , ) [*](1 haberent શ\' (er in ras. et ent a. u. m2) habet શM\'MS acciperent C (cc in ras.) acceperent P acceperint G ml 21\' m2 VB acceperit 21\' ml શM\'MS 2 poto CPM\' et (potu m2) શ aures VN\'B auris MS enim CP et (enim aures m2) G 4 conpetenti CP et (-tis m2) G conpetendi V 6 sensuum N sensibus II 7 uallum C (u ex a) cibus conficitur N\' 8 uoces C expresso CP et (corr. m2) G 14 uelut C (t inras.) 17 et om. II inanem CPV inane G te ex 6) 18 ui sua G m2 B uii sua V uisu CP et ml G uis. 21\' (m2 uis quae) uiso 9C (-a m2) M\' uiaui MS 19 adfectu CPV 23 communem CP comune (e ex ê) G 24 animalibus II animantibus N his om. M, in mg. S, eras. 21 )

255

animantes industria utuntur. erigit et bucula ad caelum oculos, sed quid spectet ignorat, erigunt ferae, erigunt aues, omnibus est liber aspectus, sed soli inest homini eorum quae aspiciat affectus interpres. spectat oculis ortus obitusque signorum, uidet ornamentum caeli, miratur stellarum orbes, fulgores quoque diuersos intellegit singulorum, quando uesperus [*]( D ) surgat, quando lucifer, cur ille uespertinus, hic matutinus inradiet, quos motus Orion habeat, quos luna defectus, quemadmodum sol suos norit occasus, circuitus quoque cursus sui sollemnitate custodiat. audiunt quoque animantes ceterae, sed quis praeter hominem audiendo cognoscit? secreta sapientiae solus homo ex omnibus generibus quae in terris sunt auditu et meditatione et prudentia colligit, qui potest dicere: [*]( E ) audiam quid loquetur in me dominus deus. hoc est pretiosissimum, quod homo diuinae uocis fit organum et corporalibus labiis exprimit caeleste oraculum, sicut illud est: clama. quid clamabo? omnis caro faenum. accepit quod diceret et clamauit. sibi habeant prudentiam suam qui radio caeli spatia terrarumque describunt, sibi habeant intellectum suum, de quo dicit dominus: et intellectum [*]( \' 4 Cic. de nat. deor. II 153 13 Psalm. LXXXIIII 9 17 Esai. 40, 6 19 Uerg. Aen. VI 849 sq. 20 Esai. 29, 14 I Cor. 1, 19 ) [*]( 1 industria mutatur Cmutuatur V) II, corr. m2 G et om. N\'MS uaccula M bucula S (bu in ras. m2) ocolos C 2 spectet G -m2 MS exspectet W expectet G ml cet. 3 solis ... hominibus II aspicit a 4 effectus IIJB expectat ocolis C 5 uidit C 6 uesperus CG P hesperus MS uesper V (in quo quando uesper surgat s. u. m2) N\'B 8 luna N in luna II (in exp. m2 G) 9 suos C (os in ras.) 10 sol- lemnitate MM\' sollempnitate B solempnitate P solemnitate cet. 11 prepter C agnoscit P 12 generibus quae in C (neribus quae in in ras. min. spatit) 13 meditationem II (m exp. m2 G) et om. N Bt eras. S prudentiam II collegit CPW,M\' et (corr. m2) G colligitur M et (ur eras.) S 14 loquetur PFSl\' et ml GM loquitur CM\' et શ m1 et (i in ras.) S loquatur B et m2 GSXM dominus om. II 15 sit MS 17 faenum PશM\'M foenum SB fenum CGV; omnis caro faenum om. 9{1 19 diacribunt G 20 quibus B et om. M, in mg. S )

256

pascis reprobabo. neque numeros orationis ac uescuntur et modulos musicae sapientiae hoc constituam loco. sed [*]( F ) earn sapientiam definio, de qua dicit propheta: incerta et occulta sapientiae tuae manifestati mihi.

quid autem loquar de osculo oris, quod pietatis et caritatis est signum ? osculantur se et columbae, sed quid ad humani osculi uenustatem, in quo amicitiae insigne humanitatisque praefulget, in quo plenae caritatis fidelis exprimitur adfectus? unde dominus uelut prodigii genus in proditore condemnans ait: Iuda, osculo filium hominis tradis? [*]( 140 A ) hoc est: caritatis insigne conuertens ad signum proditionis et infidelitatis indicium pacis hoc pignore uteris ad officinam crudelitatis ? bestiali igitur oris obsequio inferentem potius necem quam caritatis foedera deferentem diuinae arguit uocis oraculo. illud quoque praecipuum est, quod soli homines ore exprimiraus quae corde sentimus itaque cogitationes tacitae mentis oris sermone signamus. quid est igitur os hominis nisi quoddam sermonis adytum, fons disputationis, aula [*]( H ) uerborum, promptuanumpromptuarium uoluntatis t absoluimus uelut quandam humani corporis regiam, in qua sit licet quaedam quantitas portionis, forma tamen ceteris est. [*]( 3 Psalm. L 8 10 Luc. 22. 48 ) [*]( 1 numerosa CP V orationis G (0 pr. in ras.) M (0 pr. tras.1 rationis CPVMB modus CPV et (corr. m2) G 2 hoc 11, om. X loco nJV-B in loco M et (in eras.) S 4 ocalta C 5 quod C (0 in ras.) pietas C caritatis C (t alt. ex s) caritas Y 6 signum DB pignus cet., quod praeferam, cf. in Luc. 6, 20 7 in mn. 2FMS 8 plena car. fides (om. adfectus) MS 9 unde GPV unde de C unde et N proditorem CPV et (m exp.) G 11 conuertis G m2 N 12 pacis hoc pignore N\'B pacis et pignoris II pacisque pignore MS officium n 13 obsequio C (i in ras.) inferentes II (-tem m2 G) 15 est om. N quod om. CV, s. u. m2 GP hominis C et (-es m2) GP 17 ore (om. sermonis) MS sermone signamus C (e all, et s. alt. in ras.) signantur N 18 quidam B et m2 GP quodam S (0 in ras. ex i m3) aditum N\' aditus SB auditus II (u pr. eras. P) haustus M (h 8. tł.) 19 prumptuarium CPWM\' proumtuarium 1S\' promptarium G (p alt. s. u, m2) )

257

Sequitur guttur, per quod toto corpori uitale commercium et spiritus huius conmeatus infunditur. succedunt brachia et ualidi lacertorum tori, ualidae ad operandum manus et procerioribus digitis habiles ad tenendum. hinc aptior usus [*]( c ) operandi, hinc scribendi elegantia et ille calamus scribae uelociter scribentis, quo diuinae uocis exprimuntur oracula. manus est quae cibum ori ministrat, manus est quae praeclaris eminet factis, quae conciliatrix diuinae gratiae sacris infertur altaribus, per quam offerimus et sumimus sacramenta caelestia, manus est quae operatur pariter atque dispensat diuina mysteria, cuius uocabulo non dedignatus est se dei Helisaeus declarare dicente Dauid: dextera domini fecit uirtutem, [*]( D ) dextera domini exaltauit me. manus est quae fecit omnia, sicut deus dixit omnipotens: nonne manus mea fecit haec omnia? manus est totius corporis propugnaculum, capitis defensatrix. quae cum sit loco inferior, totum uerticem comit et honesto uenustat ornatu.

quia digne explicet pectoris cratem uentrisque mollitiam? aliter enim uiscera molliora non possent foueri et intestinorum sinus duris haut dubie ossibus laederentur. quid tam salutare [*]( E ) quam ut pulmo cordi finitimo limite iungeretur, ut, cum exarserit cor ira et indignatione, pulmonis sanguine atque umore citius temperetur? ideoque et mollis pulmo est, quia madet semper, simul ut rigorem indignationis emolliat. haec [*]( 5 Psalm. XXXXIIII 2 12 Psalm. CXVII 16 14 Esai. 66, 8 ) [*]( 1 toti WM\' corporis N\' 3 proceriobus C proeerioribus (ribus in ras. m2) P proceri opus G (proceris opuij m2) 4 hic CશM\' usus C 6 oraculo n 7 cibum ori ministrat ma in ras. min. spatii et nus est quae praeclaris extra u. C, cibum ... est quae orn. 91\' 8 enitet X 11 mysteria N\'S misteria cet. 13 qui C et (quae m2) G 14 omnia om. N 16 inferior N\'B inferiori eet. 17 comit C (i in ras.) 18 mol- . litiam C mollitiem cet. 19 moliora C possint (M\'M\' et (corr. m2) 91 20 haut B et m2 Pશ haud m2 GM aut GPilM ml cet. 23 ideoque et ΠΜS ideoque N\' (que eras. 2l) ideo B mollis II mollior X 24 haec ideo...p. 260, 17 remigio desunt in S. excidit fol.tim. 17 ) [*]( XXXII. Ambr. pars 1, rase. 1. ) [*](11)

258

ideo strictim percurrimus, ut tamquam indocti obuia perstringere, non tamquam medici plenius scrutare uideamur et persequi quae naturae latibulis abscondita sunt.

Lien quoque cum iecore habet uiciniam fructuosam, qui [*]( F ) dum adsumit quo ipse pascatur, abstergit quidquid sordium deprehenderit, ut per fibras iecoris minutiores ciborum possint tenues atque subtiles reliquiae transire, quae uertantur in sanguinem uiribusque proficiant, non cum fimi sordibus egerantur. intestinorum uero circumplexi orbes et sine aliquo licet nodo sibi tamen inuicem nexi quid aliud nisi diuinam prospicientiam creatoris ostendunt, ut non cito esca pertranseat et statim ab stomacho decurrat? quod si fieret, iugis [*]( 141 A ) famis et continua uorandi libido hominibus gigneretur. exinanitis enim uisceribus et exhaustis, dum momentaria effusione uacuarentur, necesse erat inexplebilem atque insatiabilem cibi et potus generari cupiditatem, quam sine dubio mors matura sequeretur. ideoque prouide conficitur primum esca in utero superiore, deinde in iecore quoquitur eiusque uapore digestus transfunditur sucus eius m reliquas corporis partes eaque [*]( B ) substantia artus aluntur humani, quam Iosaphat accipiunt ad incrementum, senes ad perseuerantiam, relicum autem uelut superfluum per intestina deducitur et per illud ex transuerso ostium deriuatur.

denique etiam in Genesi arca Noe ad fabricam [*]( 1 obuiam CPVN\'B perstringere N\' prestringire C praestringere cet. 2 tamquam VN et m2 GP tam C et ml GP scrutari MSB et m2 GP uideamus CP 4 uicinam CV et (corr. m2) GP uitinam B 5 absterget WM aspergit CGP sordidum II (corr. m2 P) B 6 minutiores m2 GP munitioris GP ml CV munitiores cet. 7 reliquae CV et (corr. nl) GPW 8 non II et non N, fort. recte fimi II (f fimo Pm2) et fimo N 9 aegerantur CP ∗geręantur G (e alt. exp. m2) ueri C, om. B 10 necsi II (nexi GP m2); fort. necsi scripsit Ambrosius 12 ab stomacho (stomaco CP et ml G) IIM a stomacho (stomaco a ml) N\'S ad stomacQ B 13 fames N\'B et m2 GPJl 14 ezaustis CPV et ml GM 15 uacuantur N\'M cibi C (b ex p m3) 18 coquitnr GN 21 persiuerantiam C relictum C et (q 8. vt m2) P reliquum cd. 23 archa CViĮ\' )

259

humani corporis ordinatur, de qua dixit deus: fac tibi arcam ex lignis quadratis. et nidos facies in ea et bituminabis eam intus et foris bitumine. et sic facies arcam et: ostium uero facies ex transuerso, [*]( C ) inferiora autem arcae bicamerata et tricamerata facies. hoc ergo significat dominus, quod ostium ex posteriore sit parte, per quod egerantur ciborum superflua. decore enim creator noster ductus reliquiarum a uultu hominis auertit, ne dum curuamur, inquinaremus aspectum. simul illud considera, quod ea quae pudoris plena sunt eo loco constituta sunt, ubi operta uestibus dedecere non possint.