Naturalis Historia

Signis e marmore poliendis gemmisque etiam scalpendis[*](fcvlpendif B2.) atque limandis Naxium[*](naxium dhv. cfr. XXXVII 109. -xum ll.) diu[*](Creta coni. J.) placuit ante alia. ita vocantur cotes in Cypro insula genitae. vicere postea ex Armenia invectae[*](inuectae BdS. uectae rv.).

Marmorum genera et colores non attinet dicere in tanta notitia nee facile est enumerare in tanta multitudine . quoto[*](coto V.) cuique[*](cuique ll. H. quoque v.) enim loco non suum marmor invenitur ? et tamen[*](tamen R(?)v.a.S.) celeberrimi generis dicta sunt in ambitu terrarum cum gentibus suis.[*](Isid. XVI 5, 2. 4.) non omnia autem in lapicidinis[*](lapid cinif Bdv.a.H(D).) gignuntur, sed multa et sub terra sparsa[*](terras prasa Vd.), pretiosissimi quidem[*](quaedam H.) generis, sicut[*](ficut BS. -ti rH. om. v.) Lacedaemonium viride cunctisque hilarius, sicut[*](ficut BS. sic rv.) et Augusteum[*](auguftaeum B1 (item infra). -tum v.a.Brot.) ac deinde Tibereum [*](tibereum BS. -rium r lsid.v. -rianum h Brot. an Tibereium? cfr. Stat. Silv. III 3, 66.), in Aegypto Augusti ac Tiberii[*](tiberi B1D.) primum principatu reperta. differentia eorum est ab ophite[*](ofite B2. -ti B1.), cum[*](cum Bv. ctum r. dum d.)sit illud serpentium maculis simile, unde[*](unde Bhv. inde r.) et nomen accepit, quod haec maculas diverso modo colligunt[*](colligunt ll.v. an collocant?), Augusteum undatim crispum[*](aut (vel et) in Schneider ad Theophr. V p. 270.) in vertices[*](uertice Isid. cfr. § 61.), Tibereum[*](tiberium dTv. -rianum hBrot.) sparsa, non convoluta, canitie [*](cauite V.).[*](Isid. XVI 5, 3. Diosc. V 161 (eupor. II 132).—Isid. XVI 5, 18. 4, 14. Diosc. V 157.) neque ex ophite[*](opite Vd.) columnae nisi parvae admodum inveniuntur . duo eius genera: molle[*](molli VR.) candidi[*](candi- dum hIsid.v.a.S.), nigricantis[*](nigricantis M%u:;ller emend. V 23. -cans ll.v.) durum[*](durum hv(Müller 1. 1.). -ri ll.S.). dicuntur ambo capitis dolores sedare adalligati et serpentium ictus[*](ictuuf BD.). quidam phreneticis ac[*](aut (pro ac) B.) lethargicis

adalligari iubent candicantem. contra serpentes autem a quibusdam praecipue laudatur[*](laudatur Bv. om. r.) ex iis[*](iif B1S. hiif B2 (item infra). his rv. Lunensis vel Limensis Isid.) quem[*](quem Bdv. quā Kr.) tephrian[*](tephrian BS. -am v. tepriam Rd. -periam V.) appellant a colore cineris. vocatur et Memphites a loco, gemmantis naturae. huius usus conteri[*](conteri & B(R?) G. -tenet V. -tinet d. -uenit v.) et iis, quae urenda sint aut secanda[*](fecunda B1.), ex[*](& ex R.) aceto inlini[*](inter- line B.an interlini, ut XXVIII 132?); obstupescit ita corpus nec sentit cruciatum[*](crucutum B1.).[*](Isid. XVI 5, 5. 6.) rubet porphyrites[*](porpyritef B1V.) in eadem[*](eadem BdTG. om. rv.) Aegypto; ex eodem[*](ex eodem BJ. ex ead- Vd. exad- R.om.TS. ex eo v.) candidis intervenientibus punctis leptopsephos[*](leptopsephos h(P)H. -osephos ll. leucostictos v.) vocatur. quantislibet molibus caedendis sufficiunt lapicidinae [*](lapicidinae hH. -cedeae T. -cede & Rd. -caede et V. -idicinae Bv (D).). statuas ex eo Claudio Caesari procurator eius in urbem ex Aegypto advexit Vitrasius[*](uitrasius H. cfr. Dio Cass. 58, 19, 6. -riasius VRdTh. -riariuf B. triarius G. tris asinius v.) Pollio[*](polio Vd.), non admodum probata novitate; nemo certe postea imitatus[*](immittatus V. iminitatus R.) est.[*](cfr. Philostr. imag. I 5 p. 383.—Strabo XVII 1, 46 p. 816. Tac. ann. II 61. cfr. Philostr. vita Apoll. Tyan. VI 4 p. 233.) invenit[*](ANuenit B1. (an iam inuenit?).) eadem[*](eadem eadem aegyptof B.) Aegyptus in Aethiopia quem vocant basaniten[*](bafaniten BS. cfr. Isid. -salten (-te V) rv.), ferrei coloris atque duritiae, unde et nomen ei dedit. numquam hic[*](hic BG. id r. is v.) maior repertus est quam in templo Pacis ab imperatore Vespasiano Augusto dicatus argumento Nili[*](nili BThG. nym V. ny R. in d.del. v.), sedecim liberis[*](liberis om.B. laboris v.a.B.) circa ludentibus, per quos totidem cubita summi incrementi augentis[*](augentif BRdG. -ti V. -tes v. arguentes B.) se[*](se om.dB.) amnis[*](amnif B1RhG. -nef B2. annis Vv. -ni d2in ras. -nos B.) eius[*](eiuf BVhv(S). om.R(?)dLugd.) intelleguntur. non absimilis illi[*](abfimili B.) narratur in Thebis delubro Serapis, ut putant, Memnonis[*](memnoni Vd.) statuae dicatus, quem cotidiano solis ortu contactum radiis crepare tradunt[*](dicunt d(?)hv.a.S.).

[*](cfr. Plin. XXXVII 90.—Athen. XI 83 p. 495a. Corn. Nep. fragm. 16 (Halm).) Onychem[*](onychim Vd. -ydum R.) in Arabiae[*](in arabiae tantum BdTS. -ia &iantum r. etiam- tum in arabiae hv.) tantum montibus nec usquam aliubi[*](alibi B2hv.a.G(S).) nasci putavere nostri veteres, Sudines[*](fudinef BG. sudes r. sed et v. sed hC.) in Carmania[*](carmania BdS. ger- rv. cfr. XXXVII 39.). potoriis[*](potorif BD.) primum vasis inde factis, dein pedibus lectorum sellisque, Nepos Cornelius tradit[*](trahit V.) magno fuisse miraculo , cum P. Lentulus Spinther[*](spinten R. spisten V.) amphoras ex eo Chiorum[*](chruorum V.) magnitudine cadorum ostendisset, post quinquennium deinde XXXII pedum longitudinis[*](longitudinis ll. -ne v.) columnas vidisse se.[*](Diosc. V 152. Isid. XVI 5, 7. cfr. Plin. XIII 19. Catull. 66, 83. Horat. od. IV 12, 17. Martial. ep. VII 94.) variatum in[*](& BS. om. rv.) hoc lapide et postea est, namque pro miraculo insigni quattuor modicas in theatro suo Cornelius Balbus posuit; nos ampliores xxx vidimus in cenatione, quam Callistus[*](califtuf B2Vv.a.C. -ixtus d.) Caesaris Claudi libertorum, potentia notus[*](potentia notuf BG. potent panotus r. potentissimus hv.), sibi exaedificaverat .

hunc aliqui lapidem alabastriten vocant, quem cavant[*](& BS. om. rv.) et ad vasa unguentaria, quoniam optume servare incorrupta dicatur[*](dicitur hv.a.S.).[*](Isid. XVI 5, 7. cfr. Plin. XXXVII 143.) idem et ustus[*](& uftuf BhG. exustus VdT(v)H. exetus R.) emplastris convenit. nascitur circa Thebas Aegyptias et Damascum Syriae. hic ceteris[*](ceretif B.) candidior, probatissimus vero[*](uero om.R.) in Carmania[*](carminiam ex inendia V.), mox in India, iam quidem et in Syria Asiaque, vilissimus autem et sine[*](et fine—cappa- docia Bv. om. r.) ullo nitore in Cappadocia. probantur quam maxime mellei coloris, in vertices[*](uertice B2d2cum ras. v.a.H(D). cfr. § 55. XIII 96.) maculosi atque non tralucidi

[*](et p. 329, 1 tralucidi B1J. si tral- V. transl- rv.). vitia in iis[*](his VR.) corneus colos[*](colof BS. -or rv.) aut candidus et quidquid[*](quidquid VRdH(J). quicq- hv. quid B1. quod B2S.) simile[*](fimili B1. -lif B2S.) vitro est.

[*](Isid. XVI 5, 8. 9.) Paulum distare ab eo in unguentorum fide multi existimant[*](existi- mans V.) lygdinos[*](lygdinos dG (-nus v). tyg- B. lig- r.), in Paro[*](paro BH. taro r. tauro hv.) repertos amplitudine[*](amplitudi B1. -dine B2.) qua lances craterasque non excedant, antea ex Arabia tantum advehi solitos, candoris eximii[*](eximit V. exhi- R.). magnus et duobus[*](duabuf B.) contrariae inter se naturae honos, corallitico[*](corollitico B. corali- Vv.a.Brot.) in Asia reperto mensurae non ultra bina cubita, candore proximo[*](proxume B1. -xime B2.) ebori et quadam similitudine. e diverso niger est Alabandicus[*](alabam dicus V.) terrae suae nomine, quamquam et Mileti nascens, ad purpuram tamen magis aspectu declinante. idem liquatur[*](liquatur Bv. -tu RFh.) igni[*](igni—p. 330, 9 dicuntur om.VFRh.) funditurque ad usum[*](ad usum—20 aegyptio om.dL1.) vitri.[*](Isid. XVI 5, 10. 11.) Thebaicus lapis[*](lapif BS. om.av.) interstinctus [*](interftinctuf BH. interci- av. interti- G.) aureis guttis invenitur in Africae[*](africae av(J). -ca e BS.) parte Aegypto adscripta[*](asscriptae (adsc- v) av.a.S.), coticulis ad terenda collyria quadam utilitate naturali[*](naturali BG. -rae alii (alia v) av.) conveniens, circa Syenen vero[*](circa fyenen uero Bv. om.a.) Thebaidis syenites[*](fyenitef BB. simi- v. hisetites a.), quem antea[*](antea BS. -te av.) pyrrhopoecilon[*](pyrrhopoecilon v. -phoecilion B. pyrropocilon a.) vocabant.

[*](Isid. XVI 5, 11. (XVIII 31, 1). Joseph. c. Apion. I 15.) Trabes ex eo fecere reges quodam certamine, obeliscos vocantes Solis numini sacratos. radiorum eius argumentum in effigie est, et[*](est et av(D). eft BS.) ita significatur nomine Aegyptio. primus omnium id instituit Mespheres[*](mefpheref BJ. mestres dTH. mitres av. mesphres S cum Zoëga. cfr. § 69.), qui regnabat in Solis urbe, somnio iussus; hoc[*](et hoc Lv.a.H.) ipsum[*](ipsum om.a.) inscriptum

[*](et p. 330, 1 infcriptum BdH. -tum est Lav(D).) in eo, etenim scalpturae[*](fcalpturae B1dTLG. fcvl- B2av.) illae effigiesque quas videmus Aegyptiae sunt litterae.[*](Tac. ann. II 60.—Strabo XVII 1, 22 p. 803. 27 p. 805.) postea et alii excidere reges. statuit[*](excidere regef ftatuit BS. om.dTLav.) eos[*](eof BS. eorum dTa. orum L. regum v.) in supra dicta urbe Sesothes[*](fefothef BS. efotis dL. fothis av. sochis B.) quattuor numero, quadragenum octonum cubitorum longitudine, Rhamsesis[*](rhamfefif BLS. -ses is U. ramesesis a. ramisesis d. -ises cod. Poll. v) autem[*](autem is v.a.S.), quo regnante Ilium captum est, CXXXX[*](cxxxx BS. XL La. quadraginta d(?)v.) cubitorum.[*](lac. ego indicavi; excidit men- surae significatio (D passus ad meridiem vel tale quid).) idem[*](idemque Lv.a.G.) ..... digressis[*](di- greffif Ba. -ssus dv. D gressus D cum Bursiano.) inde, ubi fuit Mnevidis[*](mneuidis dv. cfr. Strabo XVII 1, 22. 27 (p. 803. 805). mneuuidif B1. inne- B2. neuida a.) regia[*](regia Bdv. rex a.), posuit alium, longitudine quidem[*](quidem—8 pro- digiofa (-diofa B1) craffitudine (croff- B2) BS om.dLav.) CXX cubitorum, sed prodigiosa crassitudine, undenis[*](undenif BdTLaS. -ecenis v. -ecentenis Brot.) per latera[*](per latera BdTS. -ra pedibus L. pedibus per latura (-tera v) av.) cubitis[*](cubitif BdTaS. -tis IIII Lv.).

opus id fecisse dicuntur CXX[*](CXXS. cxx BdT. cxx. M R(?)H. xx. M v.) hominum. ipse rex, cum surrecturus[*](furrecturuf BJ. subr- RFdhv.) esset verereturque[*](uerebaturque B. -erenturque v.a.C.), ne machinae ponderi non sufficerent, quo maius[*](maiuf Bdv. matiriuf F. matur- R.) periculum curae artificum denuntiaret , filium suum adalligavit cacumini, ut salus eius apud molientes prodesset et lapidi. hac admiratione operis effectum est, ut, cum oppidum[*](opidum BF.) id expugnaret Cambyses rex ventumque esset incendiis ad[*](ad BRv. ac Vdh.) crepidines[*](crepidinis VR.) obelisci, extingui iuberet molis reverentia qui nullam habuerat urbis. [*](cfr. Diodor. I 61.—cfr. Vitruv. VII praef. 12. Strabo XVI 4, 5 p. 769.) sunt et[*](et om.BS.) alii duo, unus a Zmarre[*](Smarre v.a.Brot.) positus, alter a Phio[*](a phio ll.v(S). a raphio dcod. Poll. Brot. ab eraphio B.) sine notis, quadragenum octonum[*](octogenum B. -onumque L.) cubitorum. Alexandriae statuit

unum Ptolemaeus Philadelphus octoginta cubitorum. exciderat eum[*](exciderat eum cod. Poll. Brot. ceciderat (caec-V) eum ll. D. quem h. quem exciderat v.) Necthebis[*](nectabis v. a. Brot. -tanebis U.) rex purum, maiusque opus[*](opus fuit v. a. Brot.) in devehendo statuendove inventum[*](inuetum est D cum U 791. multum eft B. -to est (fuit Brot.) r. -to v(S).) est quam in excidendo[*](exi- dendo B1. exed- B2.). a Satyro[*](a fatyro Bv. nat- r.) architecto aliqui[*](aliqui Bv. alio qui r.) devectum tradunt rate, Callixenus a Phoenice[*](phonice d. -cae V.), fossa perducto[*](perducta Rhv.a.S.) usque ad iacentem obeliscum[*](obilifcum B. oboel- V (item infra).) Nilo[*](e nilo v.a.S.),[*](cfr. Plin. XXXIV 148.) navesque duas in latitudinem[*](altitudinem d. -ne R.) patulas pedalibus[*](pedalibus spatiis Lv.a.G. (laterculis add.P. an trabibus? cfr. § 64).) ex eodem lapide ad rationem geminati per duplicem mensuram ponderis oneratas ita, ut[*](i& aut B1.) subirent obeliscum pendentem extremitatibus suis in ripis utrimque; postea egestis[*](dist. Brot.) laterculis adlevatas[*](alleuataf BTG. -ta v. adleuatis r.) naves[*](nauef B2TG. -uis rS. -ue v. del. D cum Mario Matt.) excepisse[*](excepif B1. -cipi B2.) onus; statutum[*](ftatum B.) autem in sex talis[*](excisos autem sex tales cod.Poll.v.a.Brot.) e monte eodem, et artificem[*](artificem Bhv. -cum r.) donatum talentis L. hic fruit in Arsinoeo[*](arfinoeo B1VR(Gron.)H. -noe B2v. -neo dTP.) positus a rege supra dicto munus amoris, coniuge[*](coniuge ego. in coniuge ll.v (accusativos cum P posue- runt H Brot.).) eademque sorore Arsinoe. inde eum navalibus incommodum[*](in commodum Mahaffy in Athenaei nr. 3618 (1897) p. 285.) Maximus quidam[*](quidem S. del. U 792.) praefectus Aegypti transtulit in forum[*](pharum Mahaffy 1. 1.), reciso cacumine, dum vult[*](uoluit B (in ras., ut videtur; ortum ex uolt) S. cfr. Fro- been p. 24.) fastigium addere auratum, quod postea omisit. et alii duo[*](templum B1.) sunt Alexandreae ad portum in Caesaris templo, quos excidit Mesphres[*](mefphref BS. cfr. § 65. mestres TH. -tires Vdh. tyres R. mesphees v.) rex, quadragenum binum cubitorum.

Super omnia accessit difficultas mari Romam[*](romam Bhv. -ma r.) devehendi,

spectatis[*](spectatis—nauibus ad seqq. referri vult Fröhner anal. crit. p. 16.) admodum navibus.[*](Suet. Claud. 20. cfr. Plin. XVI 201. 202.) divus Augustus eam[*](eam quae Bcod. Poll. S. eam quam h. eam r. del. v.), quae priorem advexerat, miraculi gratia Puteolis perpetuis[*](perpetui U.) navalibus dicaverat[*](dicauerat, sed hv.a.S. (an at?).); incendio[*](incendiae RF.) consumpta ea est. divus Claudius aliquot per annos adservatam, qua[*](quā B2Vere. quae V.) C. Caesar inportaverat , omnibus quae umquam in mari visa[*](uisa ll.v(S). -sae hLugd.) sunt mirabiliorem [*](mirabilioref B.), in ipsa[*](in ipfa BS. in R. it V.om.dhv.) turribus Puteolis[*](puteolis ll.v(S). -lano C e XVI 202.) e pulvere exaedificatis, perductam[*](oftia B2.) Ostiam portus[*](portuuf B1D.) gratia[*](gratiam B1.) mersit. alia ex hoc cura navium, quae Tiberi[*](tiberi B1dv. -rii B2. -ris r.) subvehant[*](fubuehant BRdhG. -ueant V. -ueherant L. -rent Brot. -hebant v. (alia .. cura .. quo corrupta videntur; an alta [vel lata] .. carina .. quod? cfr. III 54).), quo experimento patuit[*](patuit BG(S). pati fit r. palam fit (fuit v) hBrot.) non minus aquarum huic amni[*](amni B2hv. -nif B1 omnia Fd. cō ma R.) esse quam Nilo.[*](Diog. Laert. VIII 1,. 3.) is autem obeliscus, quem divus Augustus in circo magno statuit, excisus est[*](eft BdG. sit R. sed V.del. v.) a rege Psemetnepserphreo[*](psemetnepserphreo (fpem&- B) BJD. -pherphreo U. semetn- pserteo r. semenps- LS. semneserteo v.), quo regnante Pythagoras in Aegypto fuit, LXXXV[*](LXXXV BS. cxxv Fhv. xxcv Rd. LXXXII Brot.) pedum et dodrantis praeter[*](pr&er B.) basim[*](baraim B1.) eiusdem lapidis; is vero, quem in campo Martio, novem pedibus[*](pedibus BhLugd. ped. G. -dum rv.) minor[*](minor a RG. -or af B. -or est a v. in oras Vd.), a Sesothide[*](fefothide ll. S coll. § 65. -tide v. sesostride B.). inscripti[*](infcripti BG. -tus h. -tam v. -ribi r.) ambo rerum naturae interpretationem Aegyptiorum philosophia[*](philosophia ll.H (-iae B). opere et (-ra G) philoso- phiae v.) continent.—

Ei, qui est in campo, divus Augustus addidit mirabilem usum ad deprendendas solis umbras dierumque ac noctium[*](ac noetium V. anno etiū R.) ita[*](ita ll.H. del. v.) magnitudines, strato

lapide ad longitudinem[*](longitudinem BS. magnit- rv.) obelisci[*](obelifcy B. oboelisci V.), cui par fieret[*](fier& Bv.-re r.) umbra brumae[*](umbra brumae B2RH. -rarum ae B1V. -ra romae B. -rarum romae dTv.) confectae[*](confecto v.a.H.) die sexta hora paulatimque per regulas, quae sunt ex aere inclusae, singulis diebus decresceret[*](decrefcere VR.) ac rursus augesceret, digna cognitu res, ingenio[*](et ingenio Thv.a.S. (an inuento? cfr. XXXII 1).) Facundi[*](fecundi T. -do v.a.S.) Novi[*](noui BS. non. L. V.II L R.om.dTH. manilius hBrot. manlius v.) mathematici[*](mathematici if BS. -cis r. -cus hv.). is apici auratam pilam addidit, cuius vertice umbra colligeretur in se[*](in se VRhH. ipfe B. in semet cod. Poll. v) ipsam[*](ipfam Bcod. Poll.v(S). -sa rH.), alias[*](alias ll. H. -ia Dal. -ia atque alia v.) enormiter[*](enormiter ll.H. incremental cod. Poll. v.) iaculante[*](iaculantem v.a.H.) apice, ratione, ut ferunt, a capite hominis intellecta . haec observatio[*](obferuatio BdG. deser- r. dierum obser- v.) xxx iam fere annis non congruit , sive solis[*](foli B2.) ipsius dissono cursu et[*](curfuf B1.) caeli aliqua ratione mutato sive universa tellure a centro suo aliquid[*](aliquit B1.) emota[*](di mota hv.a.Brot.) (ut deprehendi et aliis[*](alif B1VRD.) in locis accipio) sive urbis[*](orbif B.) tremoribus ibi tantum gnomone intorto sive inundationibus Tiberis sedimento molis facto, quamquam ad altitudinem[*](altitudinem Bdv. actit- (-ne V) r.) inpositi oneris[*](inpofiti onerif BR(P)H. -res VdT. -tae rei v.) in terram quoque dicuntur[*](dicantur hv.a.S.) acta[*](iacta hv.a.H.) fundamenta .[*](cfr. Plin. XVI 201.—Diodor. I 59, 4. Herodot. II 111.)—

Tertius est[*](eft om.R(?) G.) Romae[*](romae om.hv.a. G.) in Vaticano Gai et Neronis principum circo—ex omnibus unus[*](ufuf B.) omnino fractus[*](dist. S.)[*](factus H.) est[*](est om. v.a.G.) in molitione[*](in molitione (immo- V) VRdG(S). in immolat- B. imitat- hH. in molitudine v.)—, quem[*](quem ll. G(S). eius quem hv(H).) fecerat Sesosidis[*](sesosidis VRdS. -odif B. -othidis U coll. § 71. -ostridis v. cfr. Diod.) filius Nencoreus[*](nencoreuf BU. none- (ei' R) r. nunc- v.). eiusdem remanet et alius centum cubitorum

[*](uifui B. -so R.), quem post caecitatem visu reddito ex oraculo Soli sacravit.